Class illustration

Social-studies

Class 9

Note icon

Subject content

Content tabs

Reading Materials

एकाइ १: हामी र हाम्रो समाज - विस्तृत पाठ्यक्रम सारांश

१.१ पाठ १: समाजको अवधारणा

समाज एक साझा उद्देश्य बोकेको, परिवर्तनशील र विकासोन्मुख मानव समूह हो। कुनै पनि मानिसले एक्लै आफ्ना सम्पूर्ण जैविक, सामाजिक र आर्थिक आवश्यकताहरू पूरा गर्न सक्दैन। व्यक्ति समाजको एक अविभाज्य अङ्गका रूपमा रहँदै अन्य सदस्यहरूसँग निरन्तर सम्बन्ध स्थापित गर्दछ। यसरी आवश्यकता परिपूर्तिको क्रममा निर्माण हुने अन्तरसम्बन्धले मानिसमा सामाजिक चेतना, सहकार्यको भावना र विवेकशीलता जस्ता मानवीय गुणहरूको विकास गराउँछ। समाज समाजशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट मानवीय सम्बन्धहरूको जटिल सञ्जाल हो। समाजका मुख्य विशेषताहरूमा साझा उद्देश्य प्राप्तिमा प्रतिबद्धता, पारस्परिक निर्भरता, गतिशीलता, अधिकारको संरक्षण, सामाजिक एकता र व्यवहार नियन्त्रणका नियमहरू समावेश हुन्छन्।

१.२ समुदायको अवधारणा र विशेषताहरू

समुदाय भन्नाले कुनै निश्चित भौगोलिक क्षेत्रभित्र समान भाषा, धर्म, संस्कृति र जीवनपद्धतिका साथ एकापसमा सामूहिक भावनाका साथ बसोबास गर्ने मानिसहरूको समूहलाई बुझाउँछ। समाजको तुलनामा समुदायको भौगोलिक दायरा सानो र बढी विशिष्ट हुन्छ। समुदायका सदस्यहरूमा 'हामी' भन्ने साझापनको भावना प्रबल हुन्छ र उनीहरू दैनिक जीवनका गतिविधिहरूमा एकापसमा बढी निर्भर हुन्छन्। निश्चित स्थायी बसोबास, सामूहिक जिम्मेवारीको अनुभूति, सांस्कृतिक समानता र भावनात्मक प्रगाढता समुदायका प्रमुख विशेषताहरू हुन्।

१.३ व्यक्ति र समाजको अन्तरसम्बन्ध

व्यक्ति र समाज बिच अन्योन्याश्रित सम्बन्ध रहेको हुन्छ। मानिस चेतनशील र विचारशील प्राणी भएकाले व्यक्तिको सोच, क्षमता, रुचि र कार्यले नै समग्र समाजको रूपान्तरणमा दिशा निर्देश गर्दछ। अर्कोतर्फ, व्यक्तिलाई सुरक्षित, मर्यादित र व्यवस्थित जीवनयापनका लागि समाज अनिवार्य हुन्छ। व्यक्तिविना समाजको अस्तित्व सम्भव छैन भने समाजविना व्यक्तिले आफ्नो क्षमताको सर्वाङ्गीण विकास गर्न सक्दैन। तसर्थ, असल र सभ्य समाजको निर्माणका लागि प्रत्येक व्यक्तिले सामाजिक मूल्य, मान्यता र अनुशासनको पालना गर्नु आवश्यक हुन्छ।

२.१ पाठ २: समाज विकासका चरणहरू

मानव सभ्यताको प्रारम्भिक कालमा मानिसहरू एकाकी र घुमन्ते सिकारीका रूपमा जीवन बिताउँथे। सुरक्षा र जीविकोपार्जनका लागि क्रमिक रूपमा परिवार र नातागोताका आधारमा समूहमा बस्न थालेपछि समाज उत्पत्तिको सुरुवात भयो। समाज विकासको अध्ययन पूर्वीय र पाश्चात्य दुवै दर्शनबाट गरिएको पाइन्छ। पूर्वीय दर्शनमा प्राचीन वैदिक कालमा वर्ण व्यवस्थाका आधारमा समाज सञ्चालित थियो, जहाँ जन्मका आधारमा नभई व्यक्तिको गुण र कर्मका आधारमा चार वर्णको विभाजन हुन्थ्यो। वैज्ञानिक समाजशास्त्रका पिता अगस्ट कोम्ट (Auguste Comte) ले समाजको विकासलाई धार्मिक, तात्विक र वैज्ञानिक अवस्था गरी विकास भएको तर्क राखेका छन्।

२.२ कार्ल मार्क्सको दृष्टिकोणअनुसार समाज विकास

विचारक कार्ल मार्क्सले उत्पादन सम्बन्ध र आर्थिक प्रणालीका आधारमा समाज विकासलाई छ वटा मुख्य चरणहरूमा वर्गीकरण गरेका छन्: आदिम साम्यवादी समाज (जहाँ निजी सम्पत्तिको अवधारणा थिएन र सबै कुरा साझा हुन्थ्यो), दास समाज (जहाँ निजी सम्पत्तिको सुरुवातसँगै धनीले गरिबलाई दास बनाएर शोषण गर्न थाले), सामन्ती समाज (जहाँ जमिनदार र भूमिसहीन मजदुर गरी दुई वर्ग अस्तित्वमा आए), पुँजीवादी समाज (जहाँ उत्पादनका साधनमा पुँजीपतिको नियन्त्रण रह्यो र नाफामा आधारित अर्थतन्त्र बन्यो), समाजवादी समाज (उत्पादनका साधनमा सामूहिक स्वामित्व) र साम्यवादी समाज (राज्यविहीन र वर्गविहीन समाजको अन्तिम अवस्था)।

२.३ इ. बी. टेलर र लेविस हेनरी मोर्गनको वर्गीकरण

समाजशास्त्री इ. बी. टेलर र लेविस हेनरी मोर्गनका अनुसार मानव समाज निश्चित विकासक्रम पार गर्दै वर्तमान आधुनिक अवस्थामा आइपुगेको हो। उनीहरूले समाज विकासलाई मुख्यतः तीन चरणमा बाँडेका छन्: प्रारम्भिक वा जङ्गली समाज (जहाँ मानिसहरू ढुङ्गाका भद्दा हतियार प्रयोग गरी सिकार र कन्दमूलमा आधारित थिए), मध्यकालीन वा बर्बर समाज (जहाँ धातुको प्रयोग, पशुपालन, कृषि र स्थायी बसोबासको सुरुवात भयो), र आधुनिक वा सभ्य समाज (जहाँ चेतना, तर्क, वैज्ञानिक चिन्तन र प्रविधिको विकासले समाजलाई व्यवस्थित बनायो)।

३.१ पाठ ३: समाज वर्गीकरणका आधारहरू

मानव समाज स्थिर नरही निरन्तर रूपान्तरण भइरहने गतिशील संरचना हो। विभिन्न समाजशास्त्रीहरूले समाजलाई फरक-फरक आधारमा वर्गीकरण गरेका छन्। समाजलाई वर्गीकरण गर्ने प्रमुख आधारहरूमा आर्थिक अर्थव्यवस्था, भाषा, धर्म, बसोबासको क्षेत्र, प्रविधि र जीवनपद्धति पर्दछन्। यी आधारहरूले कुनै पनि समाजको बनोट, संरचना र मानिसहरूको दैनिक सम्बन्धलाई बुझ्न मदत पुर्‍याउँछन्।

३.२ आर्थिक, भाषिक र धार्मिक आधारमा समाजको वर्गीकरण

आर्थिक आधारमा समाजलाई पुँजीवादी (जहाँ बजार र निजी क्षेत्रको वर्चस्व हुन्छ), समाजवादी (जहाँ राज्यको नियन्त्रण र सार्वजनिक कल्याण हुन्छ) र मिश्रित समाज (दुवैका सकारात्मक पक्ष अपनाइएको) मा विभाजन गरिन्छ। भाषाका आधारमा एकभाषी, द्विभाषी र बहुभाषी समाज हुन्छन्, जहाँ विचार आदानप्रदानका लागि प्रयोग हुने भाषाको सङ्ख्याले समाजको विविधता झल्काउँछ। त्यसैगरी, धार्मिक आस्था र विश्वासका आधारमा हिन्दु, बौद्ध, मुस्लिम, क्रिश्चियन जस्ता धार्मिक समाजहरू अस्तित्वमा रहेका हुन्छन्, जसको मुख्य लक्ष्य नैतिक र सभ्य समाजको निर्माण गर्नु हो।

४.१ पाठ ४: जीवनपद्धतिका आधारमा समाजको वर्गीकरण

मानिसले जीविकोपार्जनका लागि अपनाउने आर्थिक र सांस्कृतिक गतिविधिलाई जीवनपद्धति भनिन्छ। जीवनपद्धतिका आधारमा समाजलाई पाँच मुख्य भागमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ। सिकारी तथा कन्दमूल सङ्कलन गर्ने समाज समाज विकासको प्रारम्भिक रूप हो जहाँ अस्थायी बसोबास र परम्परागत हतियार प्रयोग गरिन्छ। कृषि तथा फलफूल खेती गर्ने समाजमा मानिसहरू स्थायी रूपमा बसोबास गर्दै जमिनदार र कृषि मजदुरका रूपमा क्रियाशील हुन्छन्। पशुपालक समाजमा गाईवस्तु तथा बाख्रापालन जीविकोपार्जनको मूल आधार हुन्छ। औद्योगिक समाजमा उद्योग, कलकारखाना र व्यापार मुख्य पेशा हुन्छन् भने पुँजीपति र श्रमिक वर्ग अस्तित्वमा रहन्छन्। आधुनिक समाजमा विज्ञान, उच्च प्रविधि, सञ्चार र बहुसांस्कृतिकताको प्रधानता रहन्छ।

५.१ पाठ ५: समाजका आधारभूत तत्त्वहरू

एउटा सुव्यवस्थित र सभ्य समाज सञ्चालन हुनका लागि निश्चित आधारभूत तत्त्वहरूको उपस्थिति अनिवार्य हुन्छ। पहिलो, 'आफ्नोपना र पहिचान' जसले सदस्यहरूमा समाजप्रतिको अपनत्व बढाउँछ। दोस्रो, 'शान्ति सुरक्षा' जसले मानिसलाई भयमुक्त वातावरणमा जीवन बिताउन मद्दत गर्दछ। तेस्रो, 'पारस्परिक सम्बन्ध र अन्तरनिर्भरता' जसले मानिसहरूलाई एकापसमा सहयोग र साझेदारी गर्न प्रेरित गर्दछ। चौथो, 'सद्भाव र एकता' जसले विविध भाषा, धर्म र विचार भएका मानिसहरूलाई एकताबद्ध गर्दछ। पाँचौँ, 'जिम्मेवारी वहन' जसले सामाजिक कर्तव्य पूरा गराउँछ र छैटौँ, 'समानुभूति' जसले अरूको दुःख र भावना बुझेर सोहीअनुरूप सहयोग गर्न सिकाउँछ।

५.२ असल समाज निर्माणमा व्यक्तिको भूमिका

व्यक्ति समाजको सानो एकाइ भए तापनि उसले खेल्ने भूमिकाले समग्र समाजको स्वरूप निर्धारण गर्दछ। असल समाज निर्माणका लागि प्रत्येक नागरिकले सामाजिक नियम, कानुन र मूल्यमान्यताहरूको पालना गर्नुपर्छ। समाजमा आपसी मेलमिलाप, भाइचारा र सहकार्यको भावना अभिवृद्धि गर्न योगदान पुर्‍याउनु पर्छ। त्यसैगरी सामाजिक कुरीति, कुसंस्कार र असमानता विरुद्ध आवाज उठाउँदै विपद् र सुख-दुःखमा एकअर्कालाई सहयोग गर्नु प्रत्येक चेतनशील नागरिकको नैतिक कर्तव्य हो।