Social-studies
Class 8
Subject content
Content tabs
Reading Materials
एकाइ १: हामी र हाम्रो समाज - विस्तृत पाठ्यक्रम सारांश
१.१ विकास र नेपाल (Development and Nepal)
१.१.१ विकासको अवधारणा र अर्थ
विकास समाजका विविध पाटा जस्तै आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक क्षेत्रमा निरन्तर आउने सकारात्मक परिवर्तनको सर्वव्यापी प्रक्रिया हो। यसले आम मानिसको सोच, व्यवहार र जीवनशैलीमा आधुनिक तथा सुसंस्कृत रूपान्तरण ल्याउन मदत गर्दछ। केवल भौतिक संरचना जस्तै सडक, भवन वा पुल निर्माण हुनु मात्र विकास होइन, मानिसको चेतनाको स्तर वृद्धि हुनु, परम्परागत कुरीतिहरू अन्त्य हुनु र जीवनयापन सहज बन्नु पनि विकासकै अभिन्न अङ्ग हो।
१.१.२ विकासको महत्त्व तथा आवश्यकता
मानव जीवनको समग्र स्तर उकास्नका लागि विकास अति आवश्यक मानिन्छ। यसले नागरिकलाई आफ्ना मौलिक हक अधिकारको सुनिश्चितता गराउन, समाजमा शान्ति सुरक्षा कायम गर्न र उपलब्ध प्राकृतिक तथा मानवीय स्रोत साधनको उचित उपयोग गर्न मद्दत गर्दछ। सामाजिक न्यायको स्थापना गर्दै पछाडि परेका वर्ग र समुदायलाई अगाडि बढाउनका लागि पनि विकासको निरन्तरता अपरिहार्य हुन्छ।
१.१.३ विश्वका देशहरूको वर्गीकरण
विकासको अवस्था, औद्योगिक प्रगति र नागरिकको जीवनस्तरका आधारमा विश्वका देशहरूलाई तीन मुख्य श्रेणीमा विभाजन गरिएको छ। उच्च औद्योगिक प्रगति, उच्च प्रतिव्यक्ति आय र प्रविधिको उच्चतम प्रयोग भएका देशहरू विकसित देश (उदा: अमेरिका, जापान, फ्रान्स) हुन्। विकासको दिशामा तीव्र गतिमा अघि बढिरहेका देशहरू विकासशील वा विकासोन्मुख देश (उदा: नेपाल, भारत, ब्राजिल) हुन्। विकासको गति न्यून भएका, उच्च बेरोजगारी र परनिर्भरता रहेका देशहरू अल्पविकसित देश (उदा: बुरुन्डी, सोमालिया) अन्तर्गत पर्दछन्।
१.१.४ नेपालमा विकासका क्षेत्र तथा सम्भावनाहरू
नेपालमा प्राकृतिक तथा मानवीय स्रोत साधनका दृष्टिकोणले विकासका प्रचुर सम्भावनाहरू रहेका छन्। तराई, उपत्यका र नदीका फाँटहरूमा कृषि उत्पादन बढाउने उर्वर माटो छ भने हिमाली क्षेत्रमा पशुपालनका लागि घाँसे खर्कहरू उपलब्ध छन्। अपार जलस्रोतको उपयोग गरी जलविद्युत् उत्पादन, सिँचाइ र खानेपानीको विस्तार गर्न सकिन्छ। प्राकृतिक सुन्दरता र सांस्कृतिक सम्पदाका कारण पर्यटन उद्योगको ठूलो सम्भावना छ। साथै कृषि, वन तथा खनिजमा आधारित उद्योगहरू र युवा जनशक्तिको सदुपयोगबाट देशलाई समृद्ध बनाउन सकिन्छ।
१.२ विकासका पूर्वाधार (Infrastructure of Development)
१.२.१ पूर्वाधारको परिचय
विकासका कार्यहरू सञ्चालन गर्नका लागि आवश्यक पर्ने आधारभूत सेवा, सुविधा र भौतिक साधनहरूलाई नै विकासका पूर्वाधार भनिन्छ। समाजको आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक प्रगति पूर्वाधारहरूकै गुणस्तरमा निर्भर हुन्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात, सञ्चार, खानेपानी, ऊर्जा र जनशक्ति विकासका आधारभूत पूर्वाधार हुन्।
१.२.२ खानेपानी
मानव स्वास्थ्य र स्वच्छताका लागि शुद्ध खानेपानी अनिवार्य पूर्वाधार हो। स्वच्छ पानीको प्रयोगले मानिसलाई शारीरिक तथा मानसिक रूपमा स्फूर्त राख्छ। नेपाल जलस्रोतमा धनी भए तापनि खानेपानीको उचित व्यवस्थापन र वितरण हुन सकेको छैन। ग्रामीण क्षेत्रमा पानी बोक्नुपर्ने बाध्यता छ भने सहरी क्षेत्रमा माग अनुसार आपूर्ति हुन सकेको छैन। तराईका कतिपय क्षेत्रमा आर्सेनिकयुक्त पानीको समस्या छ। नेपालमा हालसम्म करिब ९३ प्रतिशत जनसङ्ख्यामा आधारभूत खानेपानीको पहुँच पुगेको छ।
१.२.३ ऊर्जा
दैनिक कार्य सञ्चालन, उद्योगधन्दा, यातायात र आधुनिक प्रविधि चलाउनका लागि ऊर्जा शक्ति अपरिहार्य मानिन्छ। दाउरा, कोइला, जलविद्युत्, सौर्य ऊर्जा र खनिज तेल ऊर्जाका प्रमुख स्रोतहरू हुन्। नेपालमा जलविद्युत् उत्पादनको प्रचुर सम्भावना छ। नेपालमा विद्युतको पहुँच करिब ९४ प्रतिशत जनसङ्ख्यामा पुगेको छ। क्षमता अनुसार जलविद्युत् उत्पादन गर्न सकेमा स्वदेशी आवश्यकता पूरा गरी छिमेकी मुलुकमा निर्यात गरेर व्यापार घाटा न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ।
१.२.४ जनशक्ति
कुनै पनि निर्माण वा उत्पादनमूलक कार्यका लागि आवश्यक पर्ने सिपयुक्त मानवीय शक्ति नै जनशक्ति हो। दक्षताका आधारमा जनशक्तिलाई दक्ष (उच्च ज्ञान र सिप भएका), अर्धदक्ष (मध्यम स्तरको सिप भएका) र अदक्ष (आधारभूत सिप मात्र भएका) गरी तीन भागमा वर्गीकरण गरिन्छ। देश विकासका लागि यी तिनै प्रकारका जनशक्तिको अहम् भूमिका हुन्छ। नेपालमा दक्ष जनशक्तिको विकास भए पनि स्वदेशमा उपयुक्त व्यवस्थापन र रोजगारीको कमीले गर्दा जनशक्ति पलायन (Brain Drain) हुने ठूलो समस्या रहेको छ।
१.३ सङ्घीय राज्यको अवधारणा (Concept of Federal State)
१.३.१ सङ्घीयता र यसको स्वरूप
सङ्घीयता एउटा आधुनिक शासन प्रणाली हो जहाँ केन्द्रीय शक्ति र अधिकारलाई संविधानद्वारा नै दुई वा सोभन्दा बढी तहका सरकारहरूमा विभाजन गरिएको हुन्छ। नेपालमा सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह गरी तीन तहका सरकारहरू क्रियाशील छन्। यस प्रणालीले केन्द्रीकृत शक्तिलाई स्थानीय स्तरसम्म पुर्याएर शासन व्यवस्थालाई जनमुखी बनाउँछ।
१.३.२ सङ्घीय राज्यको महत्त्व र फाइदाहरू
सामाजिक विविधताको सम्मान: विभिन्न धर्म, भाषा, जाति र संस्कृतिलाई राज्यको मूलधारमा समावेश गरी समान अधिकार र सम्मान प्रदान गर्दछ।
सन्तुलित र समानुपातिक विकास: सबै तहका सरकारले आफ्ना क्षेत्रमा आफैं विकासका योजना सञ्चालन गर्ने हुँदा देशका सबै भूभागमा सन्तुलित विकास हुन्छ।
सामाजिक न्याय र अवसरको वितरण: पछाडि परेका वर्ग, लिङ्ग र समुदायलाई विशेष आरक्षण र अवसर प्रदान गरी सामाजिक न्याय कायम गर्दछ।
सेवा सुविधामा सहज पहुँच: नागरिकले आफ्नै नजिकको स्थानीय वा प्रादेशिक सरकारबाट छिटो, छरितो र मितव्ययी रूपमा प्रशासनिक सेवाहरू प्राप्त गर्दछन्।
१.४ स्थानीय, प्रादेशिक र सङ्घीय सरकार (Local, Provincial and Federal Government)
१.४.१ सरकारका तीन तह र तिनका कार्यहरू
नेपालको संविधानले राज्यशक्तिको प्रयोग सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह गरी तीन तहबाट हुने प्रबन्ध गरेको छ। यी तीनै तहका सरकारहरूले संविधान र कानुनबमोजिम आ-आफ्नो क्षेत्राधिकारभित्र रहेर शासन सञ्चालन गर्दछन्।
सरकारको तह | इकाई/सङ्ख्या | मुख्य जिम्मेवारी र कार्यहरू |
सङ्घीय सरकार | १ (केन्द्र) | रक्षा, परराष्ट्र सम्बन्ध, मुद्रा, राष्ट्रिय सन्धि सम्झौता, ठूला राष्ट्रिय आयोजनाहरू। |
प्रदेश सरकार | ७ वटा प्रदेश | प्रदेशस्तरीय शान्ति सुरक्षा, प्रादेशिक सडक, कृषि, स्वास्थ्य तथा प्रदेशको सन्तुलित विकास। |
स्थानीय सरकार | ७५३ स्थानीय तह | आधारभूत शिक्षा, स्थानीय स्वास्थ्य, खानेपानी, सरसफाइ, सिफारिस र घरदैलोको सेवा। |
१.५ मेरो प्रदेश - बाग्मती प्रदेश (My Province - Bagmati Province)
१.५.१ भौगोलिक र प्रशासनिक स्वरूप
बाग्मती प्रदेश नेपालको मध्य भागमा अवस्थित महत्त्वपूर्ण प्रदेश हो। यसको प्रादेशिक राजधानी मकवानपुरको हेटौंडामा पर्दछ। यस प्रदेशमा १३ वटा जिल्लाहरू र कुल ११९ वटा स्थानीय तहहरू (३ महानगरपालिका, १ उपमहानगरपालिका, ४१ नगरपालिका र ७४ गाउँपालिका) रहेका छन्। यस प्रदेशको क्षेत्रफल २०,३०० वर्ग किलोमिटर (नेपालको कुल भूभागको १३.७९%) रहेको छ। यहाँ हिमाल, पहाड, भित्री मधेस र उपत्यका जस्ता विविध भौगोलिक स्वरूपहरू रहेका छन्।
१.५.२ जनसङ्ख्या र सामाजिक-सांस्कृतिक पहिचान
जनगणना २०७८ अनुसार बाग्मती प्रदेशको जनसङ्ख्या ६०,८४,०४२ रहेको छ, जुन देशको कुल जनसङ्ख्याको २०.८४ प्रतिशत हो। यहाँ तामाङ, नेवार, क्षेत्री, ब्राह्मण, शेर्पा, चेपाङ, मगर, थारु लगायतका जातिहरूको बसोबास रहेको छ। यहाँ बोलिने मुख्य भाषाहरू नेपाली, तामाङ र नेवारी हुन्। हिन्दु, बौद्ध, इसाई र इस्लाम धर्म मान्ने मानिसहरू यहाँ आपसमा मिलेर बसेका छन्।
१.५.३ आर्थिक गतिविधि र मुख्य आयोजनाहरू
यस प्रदेशका नागरिकको मुख्य पेसा कृषि, पशुपालन, पर्यटन र व्यापार हो। काठमाडौँ उपत्यकाका ऐतिहासिक सांस्कृतिक धरोहरहरू, चितवन र लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज पर्यटकीय आकर्षणका केन्द्र हुन्। बालाजु, पाटन र हेटौंडा जस्ता औद्योगिक क्षेत्रहरू यसै प्रदेशमा पर्दछन्। प्रदेश १ मा सञ्चालित 'तमोर करिडोर सडक आयोजना' र सुदूरपश्चिम प्रदेशको 'सानै छु म बढ्न देऊ, बालविवाह होइन पढ्न देऊ' जस्ता आयोजनाहरूले सामाजिक र आर्थिक रूपान्तरणमा उल्लेखनीय योगदान पुर्याएका छन्।