Social-studies
Class 10
Subject content
Content tabs
Reading Materials
सामाजिकीकरण
सामाजिकीकरण भनेको के हो?
मानिस जन्मिँदा एक्लै जैविक प्राणीको रूपमा जन्मन्छ, तर ऊ हुर्कँदै जाँदा समाजका नियम, चालचलन, भाषा र मूल्य-मान्यता सिक्दै सामाजिक प्राणी बन्दछ। यही सिक्ने र अभ्यास गर्ने निरन्तर प्रक्रियालाई सामाजिकीकरण भनिन्छ।
सजिलो शब्दमा भन्ने हो भने — जन्मँदा जैविक शरीरमात्र भएको बच्चा बिस्तारै समाजमा घुलमिल हुँदै "सामाजिक व्यक्ति" बन्ने पूरै यात्रा नै सामाजिकीकरण हो।
राउटे समुदायको उदाहरण
पहिले फिरन्ते जीवन बिताउने राउटे समुदाय अहिले स्थानीयसँग घुलमिल हुन थालेका छन् — उपहार आदानप्रदान, नेपाली भाषाको प्रयोग, सरकारी भत्ता स्वीकार्ने बानी आदि यसैका उदाहरण हुन्।
सामाजिकीकरणका तत्त्वहरू
तत्त्व | व्याख्या |
प्रेम र स्नेह | मानिसबिच लगाव र भरोसा बढाउँछ, सहकार्यको जग बसाल्छ |
सहयोग | एकअर्कालाई सघाउने बानीले सामाजिक नजिकता बढाउँछ |
अन्तरक्रिया | विचार र भावना साटासाट गर्दा एकअर्कालाई बुझ्न मद्दत गर्छ |
सम्मान | अरूको धारणा र कामको कदर गर्नु आत्मअनुशासन पनि हो |
भाषा | विचार व्यक्त गर्ने र सम्बन्ध बनाउने प्रमुख माध्यम हो |
सामाजिकीकरणको महत्त्व
व्यक्तित्व निर्माणमा सघाउँछ
अनुशासन र असल आचरण सिकाउँछ
सामाजिक सीप र व्यावहारिक ज्ञान दिन्छ
परम्परा र संस्कारलाई अर्को पुस्तासम्म पुर्याउँछ
सामाजिकीकरणका माध्यमहरू
परिवार — पहिलो र सबैभन्दा गहिरो सिकाइस्थल
विद्यालय — विविध पृष्ठभूमिका साथीसँग घुलमिल हुने ठाउँ
दौंतरी समूह — समान उमेरका साथीसँगको अन्तरक्रिया
सांस्कृतिक चाडपर्व — सामूहिक सहभागिताबाट मूल्य-मान्यता सिकिने अवसर
हाम्रा पहिचान
पहिचान भनेको कुनै व्यक्ति, समुदाय वा राष्ट्रलाई अरूभन्दा फरक चिनाउने विशेषता हो। यो भाषा, धर्म, जाति, भूगोल, संस्कृति जस्ता आधारमा निर्माण हुन्छ।
नेपालमा जति पनि भिन्नता होस्, "नेपाली" भन्ने साझा राष्ट्रिय पहिचानले सबैलाई एकसूत्रमा बाँधेको छ।
नेपालका विविध पहिचानहरू
राष्ट्रिय पहिचान — भूपरिवेष्टित, बहुजातीय-बहुभाषिक-बहुधार्मिक राष्ट्र
जातीय पहिचान — जनगणना २०६८ अनुसार १२५ जातजाति
भाषिक पहिचान — १२३ भाषा; नेपाली सरकारी कामकाजको भाषा
धार्मिक पहिचान — हिन्दु बहुसंख्यक, साथै बौद्ध, इस्लाम, किराँत, क्रिस्चियन आदि
लैङ्गिक पहिचान — महिला, पुरुष र लैङ्गिक-यौनिक अल्पसंख्यक (LGBTIQ)
अपाङ्गता पहिचान — शारीरिक/मानसिक अवस्थाका आधारमा १० वर्गमा वर्गीकरण
पहिचानले व्यक्तिलाई अधिकार, समावेशिता र आत्मसम्मानको भावना दिन्छ, र संस्कृति संरक्षणमा पनि सघाउँछ।
हाम्रा राष्ट्रिय गौरव
विषय | चिनारी |
बहुसांस्कृतिकता | धेरै जाति-धर्मका आ-आफ्नै चाडपर्व र परम्परा |
वीरता | गोर्खाली साहस र इमानदारी — भिक्टोरिया क्रस, मिलिटरी क्रस सम्मान |
राष्ट्रिय झन्डा | विश्वको एकमात्र त्रिकोणीय झन्डा; चन्द्र-सूर्यले दीर्घकालीन अस्तित्व जनाउँछ |
राष्ट्रिय गान | "सयौं थुँगा फूलका हामी" — अम्बर गुरुङको संगीत, प्रदीपकुमार राईको शब्द |
लुम्बिनी | गौतम बुद्धको जन्मस्थल, विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत |
सगरमाथा | विश्वको सर्वोच्च शिखर, पर्यटन र अर्थतन्त्रमा ठूलो योगदान |
गौरव भनेको आत्मसम्मानको अनुभूति हो — यी सबै चिनारीले नेपाल र नेपालीलाई विश्वमा उच्च स्थान दिलाएका छन्।
विविधतामा एकता
नेपाल भौगोलिक रूपमा हिमाल-पहाड-तराईमा विभाजित भए पनि, र जाति-भाषा-धर्मका हिसाबले फरक भए पनि, सबै नागरिक "पहिले नेपाली" भन्ने भावनाले जोडिएका छन्। यही भिन्नताभित्रको सामूहिक एकतालाई "विविधतामा एकता" भनिन्छ।
एक जातिले अर्को जातिको धर्म-संस्कृतिको सम्मान गर्ने, राज्यले सबैलाई समानुपातिक सहभागिताको ग्यारेन्टी दिने, र संविधानले जातीय विभेदलाई अपराध मानेको हुनाले यो एकता संस्थागत रूपमा पनि सुरक्षित छ।
महत्त्व
सामाजिक सद्भाव र शान्ति कायम राख्छ
सांस्कृतिक विरासत संरक्षण गर्न सघाउँछ
विकास र समृद्धिको बाटो खुला गर्छ
नेपाललाई विश्वसामु "विविधतायुक्त तर एकताबद्ध राष्ट्र" चिनाउँछ