Optional-mathematics
Class 9
Subject content
Content tabs
Reading Materials
एकाइ १: बीज गणित (Algebra) - विस्तृत पाठ्यक्रम सारांश
१.१ सम्बन्ध र फलन (Relation and Function)
१.१.१ क्रमजोडा (Ordered Pair)
दुई ओटा सङ्ख्या वा वस्तुहरूलाई निश्चित क्रममा अल्पविराम (,) ले छुट्याएर सानो कोष्ठक (parenthesis) भित्र राख्ने पद्धतिका रूपमा क्रमजोडालाई परिभाषित गरिन्छ। उदाहरणका लागि, (a, b) एउटा क्रमजोडा हो जहाँ पहिलो सदस्य 'a' लाई antecedent र दोस्रो सदस्य 'b' लाई consequent भनिन्छ। लेखाचित्रमा (4, 5) र (5, 4) ले फरक-फरक बिन्दुहरूलाई जनाउँछन्, जसले क्रमको महत्त्व प्रस्ट पार्छ। दुई ओटा क्रमजोडाहरू (a, b) र (c, d) बराबर हुनका लागि तिनीहरूका क्रमागत सदस्यहरू अनिवार्य रूपमा बराबर (a = c र b = d) हुनुपर्दछ।
१.१.२ कार्टेसियन गुणन (Cartesian Product)
कुनै दुई ओटै शून्यभन्दा भिन्न समूहहरू A र B दिइएका छन् भने, पहिलो सदस्य समूह A बाट र दोस्रो सदस्य समूह B बाट लिएर बनाउन सकिने सम्भावित सम्पूर्ण क्रमजोडाहरूको समूहलाई A र B को कार्टेसियन गुणनफल भनिन्छ। यसलाई साङ्केतिक रूपमा A × B = {(a, b) : a ∈ A र b ∈ B} भनेर लेखिन्छ। यदि समूह A मा n(A) ओटा र समूह B मा n(B) ओटा सदस्यहरू छन् भने, तिनीहरूको कार्टेसियन गुणनफलमा कुल सदस्य संख्या n(A × B) = n(A) × n(B) हुन्छ। यदि दुवैमध्ये कुनै एक समूह शून्य समूह छ भने कार्टेसियन गुणन पनि शून्य समूह नै हुन्छ।
१.१.३ सम्बन्ध (Relation), क्षेत्र, विस्तार र प्रकार
समूह A बाट समूह B मा परिभाषित सम्बन्ध 'R' भन्नाले कार्टेसियन गुणन A × B को कुनै पनि उपसमूहलाई बुझाउँछ। यसलाई तालिका विधि, मिलान चित्र विधि, लेखाचित्र विधि, क्रमजोडाको समूह विधि, वा वर्णन/सूत्र विधिद्वारा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ। सम्बन्ध R मा रहेका सम्पूर्ण क्रमजोडाहरूका पहिलो सदस्यहरूको समूहलाई क्षेत्र (Domain) र दोस्रो सदस्यहरूको समूहलाई विस्तार क्षेत्र (Range) भनिन्छ। सम्बन्धका प्रमुख प्रकारहरूमा रिफ्लेक्सिभ (xRx), सिमेट्रिक (xRy भए yRx हुने), ट्रान्जिटिभ (aRb र bRc भए aRc हुने), र विपरीत सम्बन्ध (R को विपरीत R⁻¹) पर्दछन्। यदि कुनै सम्बन्ध रिफ्लेक्सिभ, सिमेट्रिक र ट्रान्जिटिभ तिनै अवस्थामा छ भने त्यसलाई समतुल्य सम्बन्ध (Equivalence Relation) भनिन्छ।
१.१.४ फलन (Function) र यसका प्रकार
यदि समूह A का प्रत्येक सदस्यको समूह B मा एउटा र एउटा मात्र (अद्वितीय) प्रतिबिम्ब बन्दछ भने त्यस्तो सम्बन्धलाई फलन (f: A → B) भनिन्छ। समूह A लाई क्षेत्र (Domain), समूह B लाई सहक्षेत्र (Co-domain), र समूह B मा जोडिएका प्रतिबिम्बहरूको समूहलाई विस्तार (Range) भनिन्छ। लेखाचित्रमा प्रस्तुत रेखा फलन हो वा होइन भनी जाँच्न ठाडो रेखा परीक्षण (Vertical Line Test) गरिन्छ; यदि ठाडो रेखाले ग्राफलाई केवल एक बिन्दुमा काट्छ भने त्यो फलन हुन्छ। फलनका प्रकारहरूमा सम्पूर्ण फलन (Onto Function - जहाँ Range = Co-domain), अपूर्ण फलन (Into Function - जहाँ Range ⊂ Co-domain), एक-एक फलन (One-to-One), बहु-एक फलन (Many-to-One), अचर फलन (Constant Function), एकात्मक फलन (Identity Function) र रेखीय फलन (Linear Function) पर्दछन्।
१.२ बहुपदीयहरू (Polynomials)
१.२.१ बहुपदीयको परिचय र वर्गीकरण
सङ्ख्या वा चरका धनात्मक पूर्णाङ्क घाताङ्क भएका र अचरले गुणन गरिएका पदहरू मिलेर बनेको बीजगणितीय अभिव्यञ्जकलाई बहुपदीय (Polynomial) भनिन्छ। यसको सामान्य स्वरूप P(x) = a₀ + a₁x + a₂x² + ... + aₙxⁿ हुन्छ, जहाँ घाताङ्क 'n' सधैँ गैर-ऋणात्मक पूर्णाङ्क हुन्छ। बहुपदीयहरूलाई गुणाङ्कका आधारमा (पूर्णाङ्क, आनुपातिक, वा वास्तविक), पदका आधारमा (एकपदीय, द्विपदीय, त्रिपदीय), र घाताङ्क/डिग्रीका आधारमा (रेखीय, वर्गघात, वा बहुघात) वर्गीकरण गरिन्छ। बहुपदीयको पदहरूलाई घाताङ्कको घट्दो वा बढ्दो क्रममा मिलाएर लेख्ने स्वरूपलाई स्तरीय स्वरूप (Standard Form) भनिन्छ।
वर्गीकरणको आधार | प्रकारहरू | उदाहरण |
पदहरूको सङ्ख्या | एकपदीय, द्विपदीय, त्रिपदीय | 4x, 4x + 5, 4x² + 4x + 7 |
घाताङ्क (Degree) | रेखीय (Degree 1), वर्गघात (Degree 2), त्रिघात (Degree 3) | 2x + 1, 3x² + 4x + 5, x³ - 2 |
१.२.२ बहुपदीयका गणितीय क्रियाहरू (Operations on Polynomials)
दुई वा दुईभन्दा बढी बहुपदीयहरूलाई जोड्दा वा घटाउँदा समान घाताङ्क भएका (सजातीय) पदहरूको गुणाङ्कहरूलाई आपसमा जोड वा घटाउ गरिन्छ। गुणन गर्दा एउटा बहुपदीयका प्रत्येक पदले अर्को बहुपदीयका प्रत्येक पदलाई गुणन गरी घाताङ्कको नियम प्रयोग गरेर सजातीय पदहरूलाई सरलीकरण गरिन्छ। यदि f(x) र g(x) दुई बहुपदीय हुन् भने तिनीहरूको गुणनफल f(x) · g(x) को डिग्री ती दुवैको डिग्रीको योगफल बराबर हुन्छ।
१.३ अनुक्रम र श्रेणी (Sequence and Series)
१.३.१ अनुक्रमको परिचय र साधारण पद
कुनै निश्चित गणितीय नियमका आधारमा मिलाएर राखिएका सङ्ख्याहरूको समूह वा सूचीलाई अनुक्रम (Sequence) भनिन्छ। पदहरूको सङ्ख्या निश्चित भएको अनुक्रमलाई निश्चित (Finite) अनुक्रम र पदहरूको सङ्ख्या अनगिन्ती भएकोलाई अनिश्चित (Infinite) अनुक्रम भनिन्छ। अनुक्रमको 'n' औँ पद दर्शाउने सामान्य सूत्रलाई साधारण पद (General Term) भनिन्छ र यसलाई सामान्यतया tₙ वा f(n) ले जनाइन्छ। यदि पहिलो फरक एक समान आउँछ भने साधारण पद रेखीय हुन्छ (tₙ = an + b) भने दोस्रो फरक समान आएमा वर्गघातीय साधारण पद प्राप्त हुन्छ।