Class illustration

Optional-mathematics

Class 10

Note icon

Subject content

Content tabs

Reading Materials

अध्याय १: बीजगणित (Algebra) - विस्तृत पाठ्य-सारांश

१.१ फलन (Function)

१.१.० पुनरावलोकन

गणितीय अवधारणामा फलनले दुई वा सोभन्दा बढी समूहहरूबीचको निश्चित सम्बन्धलाई जनाउँछ। कुनै एउटा समूहका प्रत्येक अवयवलाई अर्को समूहको अद्वितीय अवयवसँग जोड्ने नियम नै फलन हो। व्यावहारिक जीवनका विभिन्न आयामहरू जस्तै व्यक्तिको वार्षिक आम्दानी, वर्गको क्षेत्रफल वा संख्याको घनको सम्बन्धलाई फलनको रूपमा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ। रेखाचित्र (Graph) को माध्यमबाट फलनलाई दृश्य रूपमा प्रस्तुत गरी त्यसको विश्लेषण गर्न सकिन्छ।

१.१.१ (a) बीजीय फलन र यसको रेखाचित्र

कमसेकम एउटा चल राशि (variable) समावेश भएको बीजीय समीकरणलाई बीजीय फलन भनिन्छ। यदि फलनलाई $f(x) = mx + c$ का रूपमा व्यक्त गर्न सकिन्छ भने त्यसलाई रेखीय फलन (Linear function) भनिन्छ, जहाँ $m$ ढाल (slope) र $c$ अन्त:खण्ड (intercept) हुन्। $m = 0$ हुँदा यसलाई स्थिर फलन (Constant function) र $m = 1, c = 0$ हुँदा पहिचान फलन (Identity function, $f(x) = x$) भनिन्छ। दोस्रो र तेस्रो घात भएका फलनहरू अरेखीय फलन (Non-linear functions) हुन्। वर्ग फलन (Quadratic function) $f(x) = ax^2 + bx + c$ ($a \neq 0$) को रेखाचित्र प्याराबोला (Parabola) हुन्छ र यसको शीर्ष विन्दु (Vertex) $(h, k)$ हुन्छ। घन फलन (Cubic function) $f(x) = ax^3 + bx^2 + cx + d$ ($a \neq 0$) ले $X$-अक्षलाई तीन विन्दुहरूमा काट्न सक्छ वा मूल विन्दु भएर जान्छ।

१.१.१ (b) त्रिकोणमितीय फलन

वास्तविक संख्या र कोणको नापबीच सम्बन्ध स्थापित गर्ने फलनलाई त्रिकोणमितीय फलन भनिन्छ। यी फलनहरू आवर्ती (periodic) हुन्छन्, अर्थात् निश्चित अन्तराल पछि यिनको मान दोहोरिन्छ। साइन ($f(x) = \sin x$) र कोसाइन ($f(x) = \cos x$) फलनको आवर्तकाल (period) $2\pi$ हुन्छ भने टेन्जेन्ट ($f(x) = \tan x$) फलनको आवर्तकाल $\pi$ हुन्छ। साइन र कोसाइन फलनको क्षेत्र (domain) सम्पूर्ण वास्तविक संख्या र विस्तार (range) $[-1, 1]$ हुन्छ। टेन्जेन्ट फलनमा असीमस्पर्शी रेखा (asymptote) हरू हुन्छन् जहाँ फलन परिभाषित हुँदैन।

१.१.२ संयुक्त फलन (Composition of function)

दुई वा सोभन्दा बढी फलनहरूलाई एकपछि अर्को गरी लागू गर्दा प्राप्त हुने नयाँ फलनलाई संयुक्त फलन भनिन्छ। यदि $f$ र $g$ दुई वास्तविक फलनहरू हुन् भने यिनीहरूको संयुक्त फलनलाई $(f \circ g)(x) = f(g(x))$ वा $(g \circ f)(x) = g(f(x))$ द्वारा जनाइन्छ। $(g \circ f)(x)$ परिभाषित हुनका लागि $f$ को विस्तार (range) फलन $g$ को क्षेत्र (domain) को उपसमूह हुनु अनिवार्य हुन्छ।

१.१.३ विपरीत फलन (Inverse of a function)

यदि कुनै फलन $f: A \rightarrow B$ एक-एक (one-to-one) र आच्छादक (onto) छ भने मात्र यसको विपरीत फलन $f^{-1}: B \rightarrow A$ अस्तित्वमा रहन्छ। यस अवस्थामा फलन $f$ को क्षेत्र विपरीत फलन $f^{-1}$ को विस्तार बन्दछ र $f$ को विस्तार $f^{-1}$ को क्षेत्र बन्दछ। यदि $f(x) = y$ हुन्छ भने $x = f^{-1}(y)$ ले विपरीत सम्बन्धलाई जनाउँछ।

१.२ बहुपद (Polynomials)

१.२.० पुनरावलोकन

एउटा चल राशिमा घातहरू अऋणात्मक पूर्णांक (non-negative integers) र गुणांकहरू वास्तविक संख्या भएका बीजीय अभिव्यक्तिलाई बहुपद भनिन्छ। यसलाई $P(x) = a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dots + a_1 x + a_0$ रूपमा लेखिन्छ, जहाँ $n$ बहुपदको घात (degree) हो।

१.२.१ बहुपदको भाग (Division of Polynomials)

कुनै बहुपद $P(x)$ लाई भाजक $D(x)$ ले भाग गर्दा भागफल $Q(x)$ र शेष $R(x)$ प्राप्त हुन्छ। भाग प्रक्रियामा शेषको घात भाजकको घातभन्दा कम हुनुपर्छ। यस सम्बन्धलाई $P(x) = D(x) \cdot Q(x) + R(x)$ समीकरणद्वारा जाँच गर्न सकिन्छ। यदि शेष शून्य आएमा भाजक दिइएको बहुपदको गुणनखण्ड हुन्छ।

१.२.२ संश्लेषित भाग (Synthetic division)

यदि भाजक रेखीय स्वरूप $x - a$ मा छ भने लामो भाग प्रक्रियाको सट्टा गुणांकहरू र जोड-गुणन विधि प्रयोग गरी छिटो भागफल र शेष निकाल्ने विधिलाई संश्लेषित भाग विधि भनिन्छ। यस विधिबाट प्राप्त भागफलको घात लाभांश (dividend) को घातभन्दा १ ले कम हुन्छ।

१.२.३ (A) शेष सिद्धान्त (Remainder theorem)

यदि कुनै बहुपद $f(x)$ लाई रेखीय भाजक $x - a$ ले भाग गरियो भने प्राप्त हुने शेष $R$ को मान $f(a)$ सँग बराबर हुन्छ। यदि भाजक $ax + b$ स्वरूपमा छ भने शेष $f\left(-\frac{b}{a}\right)$ हुन्छ। यस सिद्धान्तले भाग नगरीकन शेष पत्ता लगाउन मद्दत गर्दछ।

१.२.३ (B) गुणनखण्ड सिद्धान्त (Factor theorem)

यदि कुनै बहुपद $f(x)$ का लागि $f(a) = 0$ हुन्छ भने $(x - a)$ उक्त बहुपदको गुणनखण्ड हुन्छ। यसको विपरीत, यदि $(x - a)$ बहुपद $f(x)$ को गुणनखण्ड हो भने $f(a) = 0$ हुन्छ। यस सिद्धान्तको प्रयोग बहुपदको गुणनखण्डीकरण गर्न र त्रिघात वा उच्च घात भएका समीकरणहरू हल गर्न गरिन्छ।

१.३ अनुक्रम र श्रेणी (Sequence and Series)

१.३.० पुनरावलोकन

निश्चित गणितीय नियम अनुसार क्रमबद्ध रूपमा राखिएका संख्याहरूको समूहलाई अनुक्रम (Sequence) भनिन्छ। अनुक्रमका पदहरूलाई योग चिह्नद्वारा जोड्दा बन्ने अभिव्यक्तिको रूपलाई श्रेणी (Series) भनिन्छ।

१.३.१ समानान्तर अनुक्रम (Arithmetic Sequence)

कुनै अनुक्रमका दुई लगातार पदहरूबीचको अन्तर सधैँ स्थिर रहन्छ भने त्यसलाई समानान्तर अनुक्रम (AP) भनिन्छ। उक्त स्थिर अन्तरलाई समान अन्तर (Common difference, $d$) भनिन्छ। यदि पहिलो पद $a$ र समान अन्तर $d$ भए $n$ औँ पद $t_n = a + (n - 1)d$ हुन्छ।

१.३.२ समानान्तर मध्यक (Arithmetic Mean)

समानान्तर अनुक्रममा पहिलो र अन्तिम पदको बीचमा रहेका पदहरूलाई समानान्तर मध्यकहरू भनिन्छ। दुई संख्या $a$ र $b$ बीचको एउटा समानान्तर मध्यक $m = \frac{a + b}{2}$ हुन्छ। दुई संख्याहरूबीच $n$ वटा समानान्तर मध्यकहरू राख्दा समान अन्तर $d = \frac{b - a}{n + 1}$ हुन्छ।

१.३.३ समानान्तर श्रेणीका पहिलो $n$ पदको योगफल

समानान्तर श्रेणीका पहिलो $n$ वटा पदहरूको योगफल $S_n = \frac{n}{2}[2a + (n - 1)d]$ वा $S_n = \frac{n}{2}(a + l)$ सूत्रद्वारा निकालिन्छ, जहाँ $l$ अन्तिम पद हो। प्राकृतिक संख्याहरूको योगफल $S_n = \frac{n(n + 1)}{2}$, जोडी संख्याहरूको योगफल $S_n = n(n + 1)$ र विजोडी संख्याहरूको योगफल $S_n = n^2$ हुन्छ।

१.३.४ गुणोत्तर अनुक्रम (Geometric Sequence)

कुनै अनुक्रमका लगातार दुई पदहरूको अनुपात सधैँ स्थिर रहन्छ भने त्यसलाई गुणोत्तर अनुक्रम (GP) भनिन्छ। उक्त अनुपातलाई समान अनुपात (Common ratio, $r = \frac{t_2}{t_1}$) भनिन्छ। यदि पहिलो पद $a$ र समान अनुपात $r$ भए $n$ औँ पद $t_n = a r^{n-1}$ हुन्छ।

१.३.५ गुणोत्तर मध्यक (Geometric Mean)

गुणोत्तर अनुक्रममा पहिलो र अन्तिम पदका बीचमा रहेका पदहरूलाई गुणोत्तर मध्यकहरू भनिन्छ। दुई धनात्मक संख्या $a$ र $b$ बीचको एउटा गुणोत्तर मध्यक $GM = \sqrt{ab}$ हुन्छ। यदि $a$ र $b$ बीच $n$ वटा गुणोत्तर मध्यकहरू राखिएमा समान अनुपात $r = \left(\frac{b}{a}\right)^{\frac{1}{n+1}}$ हुन्छ। कुनै पनि धनात्मक संख्याहरूका लागि समानान्तर मध्यक सधैँ गुणोत्तर मध्यकभन्दा ठूलो वा बराबर ($AM \ge GM$) हुन्छ।