Office and Accounting
Class 9
Subject content
Content tabs
Reading Materials
पाठ १: कार्यालय र कर्मचारी - विस्तृत पाठ्यक्रम सारांश
१.१ कार्यालय (Office)
१.१.१ कार्यालयको परिचय (Introduction to Office)
'कार्यालय' शब्द संस्कृत भाषाका दुई शब्दहरू 'कार्य' (अर्थात् काम) र 'आलय' (अर्थात् घर, आवास वा स्थान) मिलेर बनेको हो, जसको शाब्दिक अर्थ काम सम्पादन गर्ने निश्चित स्थान वा घर भन्ने हुन्छ। अंग्रेजी भाषामा कार्यालयलाई 'Office' भनिन्छ, जुन Latin भाषाको 'Opificium' र French भाषाको 'Ofice' शब्दबाट विकसित भएको मानिन्छ। अंग्रेजी शब्दकोश अनुसार कुनै व्यावसायिक, पेसागत वा प्रशासनिक कार्य सम्पादन गर्न प्रयोग गरिने भवन, कोठा वा निश्चित कार्यक्षेत्रलाई कार्यालय भनिन्छ।
विभिन्न विद्वान् तथा शब्दकोशहरूले कार्यालयलाई फरक-फरक ढङ्गले परिभाषित गरेका छन्। नेपाली बृहत् शब्दकोशका अनुसार कुनै विशेष काम वा व्यवसाय गर्ने घर, कारखाना, वा प्रशासनिक काम गर्ने निश्चित अड्डालाई कार्यालय भनिन्छ। जर्ज आर. टेरी (George R. Terry) का अनुसार संस्थालाई नियन्त्रण गर्ने संयन्त्र रहने स्थान नै कार्यालय हो। त्यसैगरी जे.सी. डेनियर (J.C. Denyer) ले कार्यालयीय क्रियाकलाप सञ्चालन हुने जुनसुकै स्थानलाई कार्यालय मानेका छन्। परम्परागत धारणाले कार्यालयलाई केवल एउटा भौतिक भवन वा कोठा मान्दथ्यो भने आधुनिक धारणा अनुसार कार्यालय एक गतिशील कार्य-प्रक्रिया हो। यसरी कुनै पनि संस्थाको लक्ष्य प्राप्तिका लागि आवश्यक सूचना सङ्कलन, प्रशोधन, अभिलेखन तथा सञ्चार गर्ने र दैनिक कार्य नियमित सञ्चालन गर्ने प्रशासनिक केन्द्र नै कार्यालय हो।
१.२ कार्यालयका प्रकार र गठन विधि (Types of Office and Methods of Formation)
१.२.१ कार्यालयका प्रकार (Types of Office)
कार्यालयमा हुने कामको प्रकृति, स्रोतसाधन, जनशक्ति, उद्देश्य र भौगोलिक फैलावटका आधारमा कार्यालयहरूलाई मुख्य रूपमा पाँच समूहमा वर्गीकरण गरिएको छ:
वर्गीकरणको आधार | मुख्य उपप्रकारहरू | प्रमुख विशेषता तथा उदाहरण |
कार्यात्मकताका आधारमा | १. नेतृत्व/मुख्य कार्यालय २. समन्वय कार्यालय ३. कार्यान्वयन कार्यालय | नीति निर्माण, योजना तर्जुमा, अनुगमन र अन्तिम कार्यान्वयन तह (उदा: मन्त्रालय, विभाग, स्थानीय स्वास्थ्यचौकी, विद्यालय)। |
आकारका आधारमा | १. ठुला स्तरका कार्यालय २. मध्यम स्तरका कार्यालय ३. साना कार्यालय | जनशक्ति, वित्तीय सामर्थ्य, प्रविधि र कार्यक्षेत्रको फैलावटका आधारमा वर्गीकरण गरिएका कार्यालयहरू। |
उद्देश्यका आधारमा | १. नाफामूलक/व्यावसायिक २. सेवामूलक कार्यालय ३. सहकारी कार्यालय | नाफा आर्जन गर्ने, जनसेवा प्रवाह गर्ने तथा सदस्यहरूको सामूहिक हित प्रवर्धन गर्ने कार्यालयहरू। |
कार्यक्षेत्रका आधारमा | १. सरकारी कार्यालय २. निजी कार्यालय ३. गैरसरकारी कार्यालय ४. सामुदायिक कार्यालय | स्वामित्व र संलग्नताका आधारमा सार्वजनिक सेवा, निजी व्यवसाय, सामाजिक विकास वा समुदायको हितमा कार्यरत। |
भौगोलिकताका आधारमा | १. अन्तर्राष्ट्रिय कार्यालय २. राष्ट्रिय कार्यालय ३. स्थानीय कार्यालय ४. भर्चुअल कार्यालय | भौगोलिक सीमा अनुसार विश्भर, देशभित्र वा स्थानीय तहमा सञ्चालित र अनलाइन नेटवर्कमा आधारित कार्यप्रणाली। |
१.२.२ कार्यालयको गठन विधि (Methods of Office Formation)
कार्यालय सञ्चालनको स्थायित्व र कार्य प्रकृतिका आधारमा कार्यालय दुई मुख्य विधिबाट गठन हुन्छन्। निरन्तर रूपमा कार्य सञ्चालन गर्नका लागि दीर्घकालीन रूपमा स्थापित हुने कार्यालयलाई स्थायी कार्यालय भनिन्छ (जस्तै: मन्त्रालय, विभाग, बैंक, विद्यालय, व्यापारिक प्रतिष्ठान)। अर्कोतर्फ, कुनै खास निश्चित अवधि वा तोकिएको विशेष काम पूरा गर्नका लागि अस्थायी रूपमा खोलिने कार्यालयलाई अस्थायी कार्यालय भनिन्छ। यस्ता कार्यालयहरू तोकिएको समय समाप्त भएपछि वा तोकिएको काम सम्पन्न भएपछि स्वतः विघटन हुन्छन् (जस्तै: निर्वाचन कार्यालय, विकास आयोजना कार्यालय, स्वास्थ्य शिविर आदि)।
१.३ कार्यालयका कामहरू (Functions of Office)
कार्यालयबाट सम्पादन हुने सम्पूर्ण दैनिक प्रशासनिक तथा व्यवस्थापकीय कार्यहरूलाई मुख्य दुई श्रेणीमा विभाजन गर्न सकिन्छ:
आधारभूत कार्यहरू (Basic Functions): यी कार्यहरू कार्यालयमा निरन्तर र अनिवार्य रूपमा सम्पादन गरिनुपर्छ। यस अन्तर्गत विभिन्न माध्यमबाट आवश्यक सूचना तथा जानकारी प्राप्त गर्ने वा सङ्कलन गर्ने, प्राप्त सूचनाको सुरक्षित अभिलेख राख्ने, सूचनाको विश्लेषण तथा प्रशोधन गर्ने र आवश्यकता अनुसार तोकिएको स्थान वा अधिकारीसमक्ष सञ्चार र वितरण गर्ने कार्यहरू पर्दछन्।
सहायक वा प्रशासकीय व्यवस्थापन कार्यहरू (Auxiliary Functions): यी कार्यहरूले आधारभूत कार्यलाई टेवा पुर्याउँछन् र संस्थाको दक्षता अभिवृद्धि गर्छन्। यस अन्तर्गत व्यवस्थापकीय निर्णयमा सहयोग पुर्याउने, कर्मचारी व्यवस्थापन गर्ने, सरोकारवालासँग जनसम्पर्क कायम गर्ने, कार्यालयका भौतिक सम्पत्ति तथा सामग्रीको सुरक्षा गर्ने, मसलन्द र उपकरणको प्रबन्ध गर्ने र विभिन्न शाखाहरूबिच समन्वय कायम गर्ने कार्यहरू पर्दछन्।
१.४ कार्यालयको महत्त्व (Importance of Office)
कार्यालय कुनै पनि संस्था वा सङ्गठनको मेरुदण्ड तथा 'मस्तिष्क' (Brain) को रूपमा रहेको हुन्छ। संस्थाको सफलता कुशल कार्यालय व्यवस्थापनमा निर्भर गर्दछ। योजना तर्जुमा गर्ने, नीतिगत निर्णय लिने, जनशक्ति र वित्तीय स्रोतसाधनको परिचालन गर्ने, सम्पादित कामको गुणस्तर नियन्त्रण गर्ने, सेवाग्राहीलाई चुस्त सेवा प्रवाह गर्ने, अभिलेख सुरक्षित राख्ने र संस्थाको साख तथा विश्वसनीयता कायम राख्न कार्यालयको केन्द्रीय भूमिका रहने गर्छ।
१.५ कार्यालय व्यवस्थापन (Office Management)
कार्यालयका तोकिएका लक्ष्य तथा उद्देश्यहरू प्राप्तिका लागि उपलब्ध मानवीय, भौतिक र वित्तीय स्रोतसाधनको उचित योजना, संगठन, निर्देशन, समन्वय र नियन्त्रण गर्ने कार्य नै कार्यालय व्यवस्थापन हो। व्यवस्थापनविद् लुथर गुलिक (Luther Gulick) ले कार्यालय व्यवस्थापनका कार्यहरूलाई 'POSDCORB' सूत्रमार्फत व्यक्त गरेका छन्, जसको अर्थ Planning (योजना), Organizing (संगठन), Staffing (कर्मचारी व्यवस्था), Directing (निर्देशन), Co-ordinating (समन्वय), Reporting (प्रतिवेदन) र Budgeting (बजेट निर्माण) हुन्छ। प्रभावकारी कार्यालय व्यवस्थापनले संस्थाको कार्यक्षमता, मितव्ययिता र उत्पादकत्वमा वृद्धि ल्याउँछ।
१.६ कर्मचारी (Personnel)
सङ्गठन वा व्यवसायमा निश्चित पारिश्रमिक वा सेवा-सुविधा प्राप्त गर्ने सर्तमा तोकिएको काम सम्पादन गर्न खटाइएको व्यक्तिलाई कर्मचारी भनिन्छ। कानुनी दृष्टिकोणबाट रोजगारी दिने पक्षलाई मालिक (Principal) र तोकिएको सर्त अनुसार पारिश्रमिक लिएर काम गर्ने पक्षलाई सहायक (Agent) भनिन्छ। कर्मचारीहरूलाई कार्य दायित्वका आधारमा उच्च व्यवस्थापक, विशेषज्ञ, सामान्यज्ञ र सहायक कर्मचारीका रूपमा तथा कार्य अवधिका आधारमा स्थायी, अस्थायी, ज्यालादारी, करार तथा आंशिक समय काम गर्ने कर्मचारीका रूपमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ।
१.७ कर्मचारी व्यवस्थापन र वर्गीकरण (Personnel Management & Classification)
संस्थाको उद्देश्य प्राप्तिका लागि उपयुक्त जनशक्ति योजना बनाउने, कर्मचारी प्राप्ति (छनोट तथा नियुक्ति) गर्ने, तालिम र विकास गर्ने, कार्य क्षमता अनुसार परिचालन गर्ने र वृत्तिविकास तथा सेवासुविधा दिई सम्भार गर्ने समग्र प्रक्रिया नै कर्मचारी व्यवस्थापन हो। नेपालमा कर्मचारीको वर्गीकरण दुई प्रणालीबाट गरिन्छ: (१) श्रेणीगत वर्गीकरण - जहाँ राजपत्राङ्कित, राजपत्र अनङ्कित र श्रेणीविहीन गरी वर्गीकरण गरिन्छ (जस्तै: निजामती सेवा), र (२) तहगत वर्गीकरण - जहाँ तह १ देखि १२ सम्म अङ्कका आधारमा तहगत विभाजन गरिन्छ (जस्तै: बैंक तथा सार्वजनिक संस्थानहरू)।
१.८ कार्यालय सञ्चालनमा कर्मचारीको तहगत भूमिका (Levelwise Role of Personnel)
कार्यालय सञ्चालनमा कर्मचारीको भूमिकालाई तीन तहमा विभाजन गरिएको छ: (१) नेतृत्व तह (कार्यालय प्रमुख) - जसले संस्थाको समग्र नेतृत्व, नीति तथा बजेट निर्माण, स्रोतसाधनको नियन्त्रण र सञ्चार सन्तुलन मिलाउने काम गर्दछ। (२) मध्यम तह (शाखा प्रमुख) - जसले नीति तथा कार्यक्रम कार्यान्वयन, शाखा सञ्चालन, सञ्चार समन्वय र तल्ला कर्मचारीको अनुगमन/सुपरिवेक्षण गर्दछ। (३) सहायक तह (सहायक कर्मचारी) - जसले फ्रन्ट डेस्क सेवा प्रवाह, चिठीपत्र दर्ता-चलानी, फाइलिङ, हिसाब-किताब सञ्चालन र दैनिक प्रशासनिक कार्य सम्पादन गर्दछ।