Class illustration

Nepali

Class 9

Note icon

Subject content

Content tabs

Reading Materials

पाठ १: मेघ बिजुली विवाह - विस्तृत पाठ्यसामग्री तथा सारांश

१.१ विषय प्रवेश र प्राकृतिक विवाहको परिकल्पना

नेपाली साहित्यका परिष्कारवादी कवि भरतराज पन्तद्वारा रचित 'मेघ बिजुली विवाह' एक उत्कृष्ट प्रकृतिपरक मानवीकृत कविता हो। असार महिनाको मनमोहक वातावरणमा आकाशमा मडारिएका काला बादल (मेघ) र छिनछिनमा चम्किने बिजुलीबिचको प्राकृतिक मिलापलाई कविले वैदिक र सामाजिक परम्परा अनुसारको शुभ विवाहका रूपमा परिकल्पना गरेका छन्। वर्षा ऋतुको आगमनसँगै प्रकृतिका विभिन्न अवयवहरूमा आउने परिवर्तन, हरियाली र जीवन्ततालाई वैवाहिक उत्सवको जीवन्त दृश्यसँग तुलना गर्दै कविले मानवीकरण शैलीमा प्रस्तुत गरेका छन्। असारे लगनमा नक्षत्र र ग्रहहरूको शुभ दशा जुरी मेघ र बिजुलीको विवाह सम्पन्न हुन लागेको प्रसङ्गले सम्पूर्ण वातावरणलाई उत्सवमय बनाएको छ।

१.२ मण्डप निर्माण र प्राकृतिक वातावरणको रूपान्तरण

विवाहका लागि आवश्यक सम्पूर्ण पूर्वाधार तथा मण्डपको व्यवस्थापन प्रकृति स्वयम्‌ले गरेकी छिन्। हावाको चालसँगै बाँसका झ्याङहरू हल्लिँदा आउने झिमझिम आवाजले विवाहको बाजा (भ्याली) बजेको भान गराउँछ। हरियालीले ढाकिएका अग्ला डाँडा र पहाडहरू पुरोहितका रूपमा विधिपूर्वक विवाह सम्पन्न गराउन हरियो दोसल्ला ओढेर बसेका छन्। वनका मयूरहरूले मधुर स्वरमा गाउनु विवाहको पद्धति वा वैदिक मन्त्रोच्चारण बनेको छ। सिरसिर चलेको हावाले गर्दा हल्लिएका सम्पूर्ण वनजङ्गल नै विवाहको भव्य मण्डप वा जग्गेका रूपमा परिणत भएका छन्। पहाडका लहरहरूमा लहरै उम्रिएका केराका पातहरू अति सुन्दर र रुचिकर चंदुवा (छत वा पाल) जस्तै बनेर वैवाहिक स्थलको शोभा बढाइरहेका छन्।

१.३ दुलहा, दुलही र जन्तीको अद्वितीय चित्रण

कविले प्रकृतिका प्रत्येक तत्त्वलाई वैवाहिक शृङ्गारसँग कुशलतापूर्वक जोडेका छन्। विशाल पृथ्वी सिङ्गै ओछ्याइएको तन्ना बनेकी छिन् भने पाखा र चउरका हरिया घाँसहरू मखमली गलैंचा जस्तै प्रतीत हुन्छन्। उत्तरतर्फ टलक्क टल्कने सेता हिमचुलीहरूमा सूर्यको लालिमा पर्दा त्यो दृश्य दुलहा बनेको मेघको शिरमा बाँधिएको रातो पगरी वा फेटा जस्तै देखिन्छ। यसैबिच आकाशमा मनमोहक र तरल गतिमा लहरै उडिरहेका सेता बकुल्लाका ताँतीहरू दुलहाको पछिपछि उत्साहका साथ हिँडिरहेका जन्तीहरूको झाँकी जस्तै देखिन्छन्, जसले मनमा एक किसिमको उमङ्ग र आनन्द थपेको छ।

१.४ रात्रिकालीन सौन्दर्य र बिजुलीको लजालु स्वभाव

साँझ परेपछि आकाश र धर्तीमा थप अनौठो र लोभलाग्दो दृश्य देखिन्छ। अँध्यारो रातमा टिमटिमाउने जुनकिरीहरू दुलहीको घुम्तीमा जोडिएका चम्चमाउने सितारा जस्तै बनेका छन्। आकाशमा झुल्किने बहुरङ्गी इन्द्रेनी दुलहीले ओढेको विविध रङको सुन्दर वस्त्र बनेको छ। पश्चिम दिशातर्फका पहाडहरूमा अस्ताउँदो सूर्यका किरणहरू पर्दा बनेको रातो आभा दुलहीको सिरबन्दी वा रातो खास्टो जस्तै देखिन्छ भने रातको कालो अन्धकार नीलो कपालको चुल्ठो (कवरी) जस्तै फिँजिएको छ। हावाको वेगले रुखका हाँगाहरू हल्लिँदा आउने आवाज दुलहीको खुट्टामा बजेको गजबको कल्लीको छमछम शब्द जस्तै लाग्छ। यी सबैका बिच नवबधू बनेकी बिजुली छिनछिनमा झुल्किँदै र लजाएर पर्दा (बादल) भित्र लुक्दै आफ्नो लजालु रूप प्रदर्शन गर्दछिन्।

१.५ अन्नरूपी भोज, मेघको उदारता र शरद् आगमन

वर वा दुलहाको रूपमा आएको मेघ अत्यन्त उदार र दानी छ। उसले पृथ्वीका सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई जीवन प्रदान गर्न र तिनको भरणपोषणका लागि पानी पारेर अन्नबाली उब्जाउने प्रीतिभोज खुवाउँछ। मेघको यो परोपकारी कार्यले सम्पूर्ण जगत्‌मा खुसी फैलाउँछ। विवाह सम्पन्न भइसकेपछि आकाशमा घननन गर्दै सलामी बाजा बजाएर दुलहा (मेघ) ले आफ्नी रानी (बिजुली) लाई साथमा लिई प्रसन्न मुद्रामा शरद् ऋतुतिर प्रस्थान गर्दछ। यसरी वर्षा ऋतुको समाप्ति र शरद् ऋतुको आगमनसँगै प्रकृतिको यो रूपक विवाह उत्सव पूर्ण हुन्छ।

१.६ शब्दार्थ तथा पारिभाषिक शब्दावली

शब्द

अर्थ र स्पष्टीकरण

जलद

पानी बर्साउने तत्त्व वा बादल

दोसल्ला

सम्मान स्वरूप ओढाइने मूल्यवान् दोहोरो ओढ्ने वा खास्टो

नग

अग्लो डाँडो, पहाड, पर्वत वा रुख

श्रुतिपथ

कानले सुन्ने बाटो वा श्रवण मार्ग

मण्डप

विवाह तथा पूजाआजाका लागि तयार पारिएको विशेष जग्या वा स्थान

शैलश्रेणी

पहाड वा पर्वतका शृङ्खला तथा लहरहरू

कदली

केराको रुख वा पात

चंदुवा

धार्मिक तथा सांस्कृतिक उत्सवमा मण्डपमाथि टाँगिने चौकुने कपडा

पगरी

टाउकामा फनफनी बेरेर बाँधिने कपडा वा फेटा

कवरी

केसपाश वा कपालको बाधिएको चुल्ठो