Class illustration

Moral Education

Class 8

Moral Education

Note icon

Subject content

Content tabs

Reading Materials

एकाइ १: चारित्रिक विकास - विस्तृत पाठ्यक्रम सारांश

१.१ परिचय र सिकाइ उपलब्धिहरू

चारित्रिक विकास केवल कुराकानी वा भाषणमा सीमित रहने विषय होइन; यो त व्यक्तिको दैनिक व्यवहार, सोच र क्रियाकलापमा प्रत्यक्ष रूपमा देखिनुपर्ने व्यावहारिक गुण हो। असल चरित्रको निर्माणका लागि आत्मबल, शिष्टता, कर्तव्यनिष्ठता, दया, करुणा, सत्य, अहिंसा र भाइचारा जस्ता मानवीय मूल्य-मान्यताहरूलाई हृदयङ्गम गर्नु आवश्यक हुन्छ। मानिसले आफ्नो जीवनमा आइपर्ने साना-ठुला घटनावली र प्रकृतिका सूक्ष्म अवयवहरूबाट पनि सकारात्मक पाठ सिक्दै आफूलाई रूपान्तरण गर्न सक्छ। जब व्यक्तिले नैतिक सिद्धान्तहरूलाई आफ्नो आचरणमा ढाल्छ, तब मात्र उनी समाज र राष्ट्रका लागि प्रेरणादायी र आदर्श व्यक्तित्व बन्न सफल हुन्छ।

१.२ पाठ १: आइतमान - गाउँको शान

१.२.१ धैर्यता, निरन्तरता र आत्मबलको महत्त्व

सलपोखरी गाउँको एक विपन्न परिवारका बालक आइतमान अध्ययनमा कमजोर भएका कारण र पारिवारिक अभावले गर्दा विद्यालय छाड्ने सोचमा पुगेका थिए। तर, विद्यालय जाने क्रममा खेतको आलीमा एउटा सानो कीराले खानेकुरा बोकेर बारम्बार उक्लिन खोज्ने, खस्ने र पुनः तेस्रो प्रयासमा सफलतासाथ आफ्नो दुलोसम्म पुगेको प्रत्यक्ष अवलोकन गरेपछि उनको सोचमा आमूल परिवर्तन आयो। कीराको त्यो निरन्तर प्रयास र धैर्यताले आइतमानलाई ज्ञान दियो कि दृढ सङ्कल्प र निरन्तरको मेहनतले जस्तोसुकै कठिनाइ र बाधाअड्चनलाई पनि पार गर्न सकिन्छ।

१.२.२ मानव श्रेणीको वर्गीकरण

शिक्षक र साथीहरूसँग आफ्ना अनुभव बाँढ्ने क्रममा मानिसका तीन वर्गहरूबारे चर्चा गरिएको छ। व्यक्तिले आफ्नो कामप्रतिको दृष्टिकोण र निष्ठाका आधारमा समाजमा आफ्नो श्रेणी निर्धारण गर्छ।

मानव श्रेणी

मुख्य व्यवहार र विशेषताहरू

निम्न श्रेणी

सम्भावित अड्चन वा असफलताको डरले कुनै पनि असल वा रचनात्मक काम सुरु नै नगर्ने।

मध्यम श्रेणी

जोसका साथ काम सुरु गर्ने तर थोरै बाधा वा चुनौती आउनासाथ बिचैमा काम छाडेर हिँड्ने।

उत्तम (सर्वश्रेष्ठ) श्रेणी

जस्तोसुकै कठिन परिस्थिति, सङ्कट वा अड्चन आए पनि विचलित नभई निरन्तर सङ्घर्ष गरी सफलता हासिल गर्ने।

१.२.३ सामाजिक सेवा, सरसफाइ र व्यक्तिगत सुधार

आइतमानले आफूभित्रको आत्मबल बढाएपछि अध्ययनमा प्रथम स्थान हासिल गर्न सफल मात्र भएनन्, सामाजिक सुधारमा पनि अग्रसर भए। बर्खामा हिलम्मे हुने गाउँको बाटो सुधार्न उनले खेतका साना-ठुला ढुङ्गाहरू टिपेर बाटो छापे, जसले गर्दा खेत उर्वर बनी मकै बाली सप्रियो र हिँड्ने बाटो पनि सहज बन्यो। स्वास्थ्य शिक्षामा सिकेका सिद्धान्तहरूलाई व्यवहारमा उतार्दै उनले गाउँमा घरैपिच्छे शौचालय बनाउन र खानेपानीका मुहान सफा राख्न अभियान चलाए। आफ्नो भाइले विद्यालय परिसरमा कागजको टुक्रा फाल्दा आफैँ उठाउन लगाएर आफ्ना गल्ती आफैँ सुधार्ने नैतिक शिक्षा दिए। यसरी आइतमान सलपोखरी गाउँकै नमुना र शान बने।

१.३ पाठ २: असल नमुना बनौँ

१.३.१ सत्सङ्ग र सुवासित प्रभाव

अनिल, कपिल, कोपिला, दोर्जे, लखनलाल र रेजिना बिदाको दिन फलफूलको बगैँचा घुम्न जाँदा सेवानिवृत्त शिक्षक ज्योतिराजसँग भेट हुन्छ। ज्योतिराजले प्रकृतिको सुन्दर उदाहरण दिँदै सम्झाउनुहुन्छ कि कसरी आँपको रुखमा फुलेको सुगन्धित मञ्जरीले आसपासका काँढाघारी र सुकेका झाडीहरूलाई समेत सुवासित बनाउँछ। त्यसैगरी श्रीखण्डको रुखको सामिप्यले साधारण रुखहरूलाई पनि बास्नादार बनाउँछ। मानव समाजमा पनि जब एउटा व्यक्तिले असल विचार र आचरण अपनाउँछ, उसको सकारात्मक प्रभाव सिङ्गो समुदायमा पर्छ। असल समाजले पुन: व्यक्तिलाई नैतिकवान् बनाउन मद्दत गर्छ, जसले गर्दा समाजका विकृति र खराबीहरू स्वतः हट्दै जान्छन्।

१.३.२ नि:स्वार्थ सेवा र नागरिक दायित्व

पाठ २ मा प्रस्तुत एक महान् साधु र विदेशी फलफूल विक्रेताको प्रसङ्गले सच्चा नागरिकताको बोध गराउँछ। आत्मप्रचार नचाहने र मागिएर नखाने स्वाभिमानी साधु भोकका कारण विदेशको सडकमा बेहोस भई ढल्दा एक सामान्य फलफूल विक्रेताले उनलाई फलफूल दिएर मद्दत गर्छ। विक्रेताले 'हाम्रो देशमा कोही पनि भोको नरहोस् भन्ने हाम्रो चाहना हो, तपाईँ महान् साधु भोको रहनुभएकोमा म देशको तर्फबाट क्षमायाचना गर्दछु' भनी व्यक्त गरेको भावनाले साधारण नागरिकले पनि आफ्नो उच्च सोच र सेवाभावले राष्ट्रको गरिमा बढाउन सक्छ भन्ने प्रमाणित गर्दछ।

१.४ पाठ ३: सकारात्मक सोचौँ, सिकौँ र गरौँ

१.४.१ व्यक्ति र राष्ट्रबिचको परिपूरक सम्बन्ध

राजु र नमिताबिचको निबन्ध प्रतियोगिता सम्बन्धी छलफलमार्फत व्यक्ति र राष्ट्रबिचको परिपूरक र अविभाज्य सम्बन्धबारे स्पष्ट पारिएको छ। राष्ट्रले शान्ति, सुशासन, कानुनी राज्य र भ्रष्टाचारविरुद्ध कडा कदम चाल्दा नागरिकहरू स्वतः अनुशासित र सदाचारी बन्छन्। अर्कोतर्फ, नागरिकको कडा परिश्रम, इमानदारी, सभ्यता र नैतिक निष्ठाले नै राष्ट्रलाई समृद्ध, शक्तिशाली र अन्तर्राष्ट्रिय जगतमा सम्मानित बनाउँछ। त्यसैले नागरिक र राष्ट्र एकापसमा गहिरोसँग अन्तरसम्बन्धित हुन्छन्।

१.४.२ वैश्वीकरण र विवेकी चयन

आधुनिक सूचना, सञ्चार र प्रविधिको तीव्र विकासले गर्दा आज सिङ्गो संसार एउटा सानो गाउँ (Global Village) मा परिणत भएको छ। यस्तो अवस्थामा विश्वव्यापी प्रभावहरू सकारात्मक र नकारात्मक दुवै रूपमा आउँछन्। जसरी मौरीले कागज वा प्लास्टिकका आकर्षक देखिने नक्कली फूलहरूलाई छाडेर वास्तविक फूलबाट मात्र रस र सुगन्ध सङ्कलन गर्छ, त्यसैगरी मानिसले पनि आफ्नो विवेक र बुद्धि प्रयोग गरी बाह्य संस्कृति वा विचारहरूमध्ये केवल उपयोगी, राष्ट्रिय संस्कृति अनुकूल र जीवनोपयोगी कुराहरू मात्र ग्रहण गर्नुपर्छ। हानिकारक र विकृत प्रभावहरूलाई पूर्ण रूपमा त्याग्नु नै सुसंस्कृत जीवनको आधार हो।