Class illustration

Mathematics

Class 9

Note icon

Subject content

Content tabs

Reading Materials

एकाइ १: समूह (Sets) - विस्तृत पाठ्यक्रम सारांश

१.० पुनरवलोकन (Review)

नेपालको कक्षा ९ को गणित पाठ्यक्रम अनुसार स्पष्ट परिभाषित वस्तु वा सदस्यहरूको सङ्कलनलाई समूह (Set) भनिन्छ। दैनिक जीवनमा विभिन्न प्रकारका बालीनाली, वस्तुहरू वा सङ्ख्याहरूलाई तिनका साझा विशेषताका आधारमा समूहबद्ध गरिन्छ। समूहलाई सूचीकरण विधि (Listing method), वर्णन विधि (Descriptive method) र समूह निर्माण विधि (Set-builder method) द्वारा सङ्केत गरिन्छ। यदि कुनै समूहका सम्पूर्ण सदस्यहरू अर्को मुख्य समूहभित्र पर्दछन् भने त्यसलाई उपसमूह (Subset) भनिन्छ।

१.१ समूहका क्रियाहरू (Operation of Sets)

दुई वा दुईभन्दा बढी समूहहरूका बिचमा गरिने गणितीय सम्बन्ध तथा प्रक्रियाहरूलाई समूहका क्रियाहरू भनिन्छ। यस अन्तर्गत मुख्यतया चार प्रकारका क्रियाहरू समावेश हुन्छन्: संयोजन, प्रतिच्छेदन, फरक र पूरक। यी क्रियाहरूलाई भेनचित्र (Venn Diagram) मार्फत स्पष्ट रूपमा चित्रण गर्न सकिन्छ।

१.१.१ समूहहरूको संयोजन (Union of Sets)

दुई वा सोभन्दा बढी समूहहरूका सम्पूर्ण सदस्यहरूलाई मिलाएर र दोहोरिएका सदस्यहरूलाई एक पटक मात्र लेखेर निर्माण गरिने नयाँ समूहलाई ती समूहहरूको संयोजन (Union) भनिन्छ। सर्वव्यापक समूह U का उपसमूहहरू A र B का लागि संयोजनलाई A ∪ B सङ्केतले जनाइन्छ। समूह निर्माण विधि अनुसार A ∪ B = {x : x ∈ A वा x ∈ B} लेखिन्छ।

  • उपसमूहको अवस्था: यदि एउटा समूह अर्को समूहको उपसमूह छ भने (अर्थात् A ⊂ B), तिनीहरूको संयोजन ठुलो समूह B नै हुन्छ (A ∪ B = B)।

  • अलग्गिएका समूह: यदि दुई समूह आपसमा अलग्गिएका (Disjoint) छन् भने तिनीहरूको संयोजन दुवै समूहका सबै सदस्यहरू मिलेर बन्दछ।

१.१.२ समूहको प्रतिच्छेदन (Intersection of Sets)

दुई वा सोभन्दा बढी समूहहरूमा रहेका साझा (Common) सदस्यहरूबाट मात्र बनेको समूहलाई प्रतिच्छेदन (Intersection) भनिन्छ। समूह A र B को प्रतिच्छेदनलाई A ∩ B ले जनाइन्छ। गणितीय सङ्केतमा A ∩ B = {x : x ∈ A र x ∈ B} लेखिन्छ। यदि दुई समूहबिच कुनै पनि साझा सदस्य छैन भने तिनीहरूको प्रतिच्छेदन खाली समूह (Empty set / Φ) हुन्छ।

१.१.३ समूहहरूको फरक (Difference of Sets)

समूह A मा पर्ने तर समूह B मा नपर्ने सदस्यहरूको समूहलाई A र B को फरक (A Difference B) भनिन्छ र यसलाई A - B लेखिन्छ। समूह निर्माण विधि अनुसार A - B = {x : x ∈ A र x ∉ B} हुन्छ। त्यसै गरी B मा पर्ने तर A मा नपर्ने सदस्यहरूको समूह B - A = {x : x ∈ B र x ∉ A} हुन्छ।

सममितीय फरक (Symmetric Difference): (A - B) र (B - A) को संयोजनलाई सममितीय फरक भनिन्छ। यसलाई A Δ B ले जनाइन्छ र A Δ B = (A - B) ∪ (B - A) सूत्रबाट व्यक्त गरिन्छ।

१.१.४ समूहको पूरक (Complement of a Set)

सर्वव्यापक समूह U को कुनै उपसमूह A का लागि, सर्वव्यापक समूह U मा पर्ने तर समूह A मा नपर्ने बाँकी सदस्यहरूको समूहलाई A को पूरक (Complement of set A) भनिन्छ। यसलाई A' वा Ā द्वारा सङ्केत गरिन्छ। सङ्केतमा Ā = U - A वा Ā = {x : x ∈ U र x ∉ A} हुन्छ।

  • A ∪ Ā = U (समूह र यसको पूरकको संयोजन सर्वव्यापक समूह हुन्छ)।

  • A ∩ Ā = Φ (समूह र यसको पूरकमा कुनै पनि साझा सदस्य हुँदैन)।

  • (Ā)̄ = A (पूरकको पूरक पुनः मूल समूह नै हुन्छ)।

१.२ समूहको गणनात्मकता (Cardinality of Sets)

कुनै पनि समूहमा रहेका जम्मा सदस्यहरूको सङ्ख्यालाई सो समूहको गणनात्मकता (Cardinality) भनिन्छ। समूह A को गणनात्मकतालाई n(A) ले जनाइन्छ। यदि समूहमा कुनै पनि सदस्य छैन भने त्यसको गणनात्मकता ० हुन्छ (n(Φ) = 0)।

क्र.सं.

समूहको अवस्था / सम्बन्ध

गणनात्क सूत्र (Formula)

१

अलग्गिएका समूहहरू (Disjoint Sets)

n(A ∪ B) = n(A) + n(B)

२

खप्टिएका समूहहरू (Overlapping Sets)

n(A ∪ B) = n(A) + n(B) - n(A ∩ B)

३

मात्र A का सदस्य सङ्ख्या

n_o(A) = n(A) - n(A ∩ B)

४

सर्वव्यापक समूहको जम्मा सङ्ख्या

n(U) = n(A ∪ B) + n((A ∪ B)̄)