Class illustration

Mathematics

Class 8

Note icon

Subject content

Content tabs

Reading Materials

पाठ १: समूह (Set) - विस्तृत पाठ्यक्रम सारांश

१.० पुनरवलोकन (Review of Set Concepts)

गणितमा निश्चित र स्पष्ट परिभाषा भएका वस्तु वा सङ्ख्याहरूको समूहलाई गणितीय भाषामा 'समूह' (Set) भनिन्छ। समूहभित्र पर्ने प्रत्येक वस्तु वा सङ्ख्यालाई उक्त समूहको सदस्य वा अवयव (Member or Element) भनिन्छ। गणितीय अध्ययनमा समूहलाई व्यक्त गर्न मुख्य रूपमा सूचीकरण विधि (Listing Method), वर्णन विधि (Description Method) र पङ्क्ति/नियम विधि (Set-builder Method) को प्रयोग गरिन्छ। छलफल गरिने निश्चित क्षेत्रका सम्पूर्ण अवयवहरू समावेश भएको मूल समूहलाई सर्वव्यापक समूह (Universal Set) भनिन्छ र यसलाई अङ्ग्रेजी वर्णमालाको ठुलो अक्षर 'U' ले जनाइन्छ।

सर्वव्यापक समूहका अवयवहरूबाट निर्माण गरिएका अन्य साना समूहहरूलाई उपसमूह भनिन्छ। उदाहरणका लागि यदि सर्वव्यापक समूह U = {१० सम्मका गन्तीका सङ्ख्याहरू} = {१, २, ३, ४, ५, ६, ७, ८, ९, १०} मानियो भने रूढ सङ्ख्याहरूको समूह A = {२, ३, ५, ७}, बिजोर सङ्ख्याहरूको समूह B = {१, ३, ५, ७, ९}, तथा ३ का अपवर्त्यहरूको समूह C = {३, ६, ९} आदि सबै सर्वव्यापक समूह U का अङ्ग हुन्। समूहका सदस्यहरूलाई मझौला कोष्ठक { } भित्र राखेर अल्पविराम (,) ले छुट्याएर लेखिन्छ।

१.१ अलग्गिएका र खप्टिएका समूह (Disjoint and Overlapping Sets)

दुई वा दुईभन्दा बढी समूहहरू बिचको अवयवहरूको साझापनका आधारमा समूहहरूलाई दुई भागमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ। जब दुईवटा समूहहरू बिच कुनै पनि अवयवहरू साझा हुँदैनन् वा तिनीहरूको प्रतिच्छेदन खाली समूह हुन्छ, तब त्यस्ता समूहहरूलाई अलग्गिएका समूह (Disjoint Sets) भनिन्छ। यसको विपरीत यदि दुई वा दुईभन्दा बढी समूहहरू बिच कम्तीमा एउटा अवयव साझा हुन्छ र कम्तीमा एउटा अवयव फरक हुन्छ भने त्यस्ता समूहहरूलाई खप्टिएका समूह (Overlapping Sets) भनिन्छ।

१.१.१ भेन चित्र (Venn Diagram)

समूहहरू र तिनीहरू बिचको अन्तरसम्बन्धलाई चित्रात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्ने विधिलाई भेन चित्र (Venn Diagram) भनिन्छ। यस चित्रको प्रयोग सर्वप्रथम सन् १८८० मा अङ्ग्रेज गणितज्ञ जोन भेन (John Venn) ले गरेका थिए, जसको नामबाट यस चित्रको नामकरण गरिएको हो। भेन चित्र प्रस्तुत गर्दा सर्वव्यापक समूह (U) लाई सामान्यतया आयताकार कोठा (Rectangular Box) भित्र राखिन्छ भने अन्य उपसमूहहरूलाई वृत्त (Circle) वा अण्डाकार आकृतिहरू प्रयोग गरेर देखाइन्छ।

भेन चित्रले समूहहरूको तुलनात्मक अध्ययन गर्न, साझा अवयवहरू पत्ता लगाउन र अलग्गिएका वा खप्टिएका स्वरूपहरू स्पष्टसँग बुझ्न सरल बनाउँछ। उदाहरणका लागि सार्क राष्ट्रहरूलाई भूपरिवेष्ठित र गैर-भूपरिवेष्ठित राष्ट्रका आधारमा समूह विभाजन गर्दा दुवै विशेषता भएका वा नभएका देशहरूलाई चित्रका माध्यमबाट सहजै स्पष्ट पार्न सकिन्छ।

१.१.२ अलग्गिएका समूह (Disjoint Sets)

कुनै दुई समूह A र B मा कुनै पनि सदस्य साझा छैन भने तिनीहरूलाई अलग्गिएका समूह भनिन्छ। यस अवस्थामा दुवै वृत्तहरू भेन चित्रमा एकअर्कालाई नस्पर्श गरी छुट्टाछुट्टै अवस्थित हुन्छन्। गणितीय रूपमा भन्नुपर्दा A ∩ B = ∅ हुन्छ। उदाहरणका लागि यदि समूह P = {२, ४, ६} (जोर सङ्ख्याहरू) र समूह Q = {१, ३, ५} (बिजोर सङ्ख्याहरू) छन् भने P र Q मा कुनै पनि साझा सदस्य नभएकाले यी अलग्गिएका समूह हुन्।

१.१.३ खप्टिएका समूह (Overlapping Sets)

यदि दुई समूहहरू M र N मा कम्तीमा एउटा सदस्य साझा छ तर दुवै समूहमा आ-आफ्ना केही फरक सदस्यहरू पनि विद्यमान छन् भने त्यस्ता समूहहरूलाई खप्टिएका समूह भनिन्छ। भेन चित्रमा देखाउँदा यी दुई वृत्तहरू एकअर्काको केही भाग ओगटेर (Cross/Overlap गरेर) बसेका हुन्छन्। साझा भागलाई दुवै वृत्तको बिचमा राखिन्छ। उदाहरणका लागि यदि M = {३, ६, ९, १२, १५} र N = {६, १२, १८, २४} भए, ६ र १२ दुवै समूहमा साझा छन् भने बाँकी अवयवहरू फरक छन्। अतः M र N खप्टिएका समूहहरू हुन्।

१.२ उपसमूह (Subset)

यदि समूह A का प्रत्येक सदस्यहरू समूह B मा पनि समावेश छन् भने समूह A लाई समूह B को उपसमूह (Subset) भनिन्छ। यसलाई गणितीय सङ्केतमा A ⊆ B वा B ⊇ A भनेर लेखिन्छ। यसको अर्थ समूह A को उत्पत्ति समूह B बाटै भएको हो। दैनिक जीवनमा कुनै ठुलो समूहबाट साना समूहहरू छनोट गर्दा उपसमूहको अवधारणा प्रयोग हुन्छ।

१.२.१ उपयुक्त र अनुपयुक्त उपसमूह (Proper and Improper Subsets)

उपसमूहहरूलाई तिनीहरूको सदस्य सङ्ख्याका आधारमा दुई भागमा विभाजन गरिन्छ: उपयुक्त उपसमूह (Proper Subset) र अनुपयुक्त उपसमूह (Improper Subset)। यदि उपसमूह B का सबै सदस्यहरू मुख्य समूह A मा पर्दछन् तर उपसमूह B को सदस्य सङ्ख्या मुख्य समूह A भन्दा कम छ भने त्यस्तो उपसमूहलाई उपयुक्त उपसमूह भनिन्छ। यसलाई सङ्केतमा B ⊂ A वा A ⊃ B लेखिन्छ। खाली समूह (Empty Set / ∅) लाई प्रत्येक गैर-खाली समूहको उपयुक्त उपसमूह मानिन्छ।

अर्कोतर्फ, यदि कुनै उपसमूह B मा मूल समूह A का सबैका सबै सदस्यहरू समावेश छन् (अर्थात् उपसमूह र मूल समूहका सदस्य सङ्ख्या र अवयवहरू हुबहु बराबर छन्) भने त्यस उपसमूहलाई अनुपयुक्त उपसमूह (Improper Subset) भनिन्छ। यसलाई गणितीय सङ्केतमा B ⊆ A लेखिन्छ। प्रत्येक समूह आफैँमा आफ्नै अनुपयुक्त उपसमूह हुन्छ। उदाहरणका लागि M = {s, k, y} भए यसका उपयुक्त उपसमूहहरू ∅, {s}, {k}, {y}, {s,k}, {s,y}, {k,y} हुन् भने अनुपयुक्त उपसमूह स्वयं {s, k, y} हो।

१.२.२ उपसमूहहरूको सङ्ख्या गणना गर्ने विधि र सूत्र

कुनै पनि समूहमा भएका अवयवहरूको सङ्ख्याका आधारमा सो समूहबाट निर्माण हुन सक्ने सम्भावित सम्पूर्ण उपसमूहहरूको कुल सङ्ख्या पत्ता लगाउन सकिन्छ। यदि कुनै समूहमा n ओटा सदस्यहरू छन् भने उक्त समूहबाट बन्ने जम्मा उपसमूहहरूको सङ्ख्या २ को घात n (२ⁿ) हुन्छ। यसमध्ये १ ओटा अनुपयुक्त उपसमूह (स्वयं मूल समूह) हुने भएकाले उपयुक्त उपसमूहहरूको कुल सङ्ख्या (२ⁿ - १) हुन्छ।

सदस्य सङ्ख्या (n)

नमुना समूह

उपसमूहको सूत्र (२ⁿ)

जम्मा उपसमूह सङ्ख्या

१

{आँप}

२¹

२

२

{मुला, फर्सी}

२²

४

३

{बस, जिप, जहाज}

२³

८

४

{कुकुर, बिरालो, घोडा, गाई}

२⁴

१६