Health,-physics-and-creative-arts
Class 11
Subject content
Content tabs
Reading Materials
Content 1
१.१ परिचय र पृष्ठभूमि
'वीर पुर्खा' वरिष्ठ कवि तथा समालोचक डा. वासुदेव त्रिपाठीद्वारा रचित एउटा उत्कृष्ट देशभक्तिपूर्ण कविता हो[cite: 1]। यस कविताले नेपाली जाति र नेपाल राष्ट्रको निर्माणमा हाम्रा पुर्खाले पुर्याएको ऐतिहासिक योगदान, उनीहरूको अदम्य साहस, वीरता तथा स्वाभिमानको सजीव वर्णन गरेको छ[cite: 1]। नेपाली इतिहासका वीर योद्धा तथा नायकहरूले देखाएको त्याग र समर्पणकै कारण आज नेपाल एउटा स्वाधिन र सर्वभौमसत्तासम्पन्न राष्ट्रका रूपमा विश्वमानचित्रमा स्थापित हुन सकेको हो[cite: 1]। प्रस्तुत कवितामा पुर्खाको महान् कार्यप्रति श्रद्धाभाव प्रकट गर्दै वर्तमान पुस्तालाई पनि आफ्ना पुर्खाको आदर्श र देशभक्तिको भावनालाई आत्मसात् गर्न प्रेरित गरिएको छ[cite: 1, 4]।
१.२ पाठका विषयवस्तु तथा श्लोकगत विस्तृत व्याख्या
१.२.१ पहिलो श्लोकको व्याख्या: प्राकृतिक बाधा र पुर्खाको गतिशीलता
कविताको प्रारम्भमा कविले हाम्रा पुर्खाको पौरख र आँटको उच्च प्रशंसा गरेका छन्[cite: 1]। पुर्खाको विजयी यात्रालाई न त अग्ला पहाड र डरलाग्दा नदीहरूले रोक्न सके, न त हुरीबतास जस्ता भीषण आँधीबेहरीले नै थाम्न सके[cite: 1]। आकाशमा स्वच्छन्द रूपले उड्ने गरुडको जस्तै तीव्र वेग र साहस बोकेका हाम्रा पुर्खाको गतिलाई कुनै पनि भौगोलिक सीमा वा अवरोधले बाँध्न सकेन[cite: 1]। आफ्नै पाखुराको बल, कठिन परिश्रम र पौरखले उनीहरूले हिमाल, पहाड र तराईलाई एकापसमा जोडेर विशाल र अखण्ड नेपालको निर्माण गरे[cite: 1]।
१.२.२ दोस्रो श्लोकको व्याख्या: ऐतिहासिक सीमा र स्वाभिमान
दोस्रो श्लोकमा नेपालको एकीकरण अभियान र पूर्वजहरूले विस्तार गरेको विशाल ऐतिहासिक सीमाको स्मरण गरिएको छ[cite: 1]। पूर्वमा टिस्टा नदी र पश्चिममा राबी नदीसम्म पुगेका वीर पुर्खाको रगतको बाफले इतिहासका पानाहरू रंगिएका छन्[cite: 1]। काँगडा र नालापानीको कलाङ्गा किल्लाका ढुङ्गा र माटोले आज पनि हाम्रा पूर्वजको बीरता र बलिदानको गाथा बोलिरहेका छन्[cite: 1]। गङ्गा नदीको किनारसम्म हाम्रा वीर पुर्खाको यश र विजयगीत गुञ्जिरहेको छ[cite: 1]।
१.२.३ तेस्रो श्लोकको व्याख्या: कूटनीति, मितेरी र गोर्खाली वीरता
उत्तरमा तिब्बतको डिगर्छा र बेत्रावतीको किनारमा नेपाली पूर्वजहरूले कायम गरेको प्रभाव र छाडेको पौरखको चिनो अझै जीवन्त छ[cite: 1]। वीर पुर्खालाई कुनै पनि बाह्य शक्तिले युद्ध वा डर-धम्कीले जित्न सकेन; उनीहरूलाई केवल मितेरी र मित्रताको बन्धनले मात्र बाँध्न सकियो[cite: 1]। विश्वभर वीर गोर्खालीका रूपमा परिचित हाम्रा पुर्खाले सागर तरेर संसारका विभिन्न भागमा आफ्नो रगत बगाउँदै अद्वितीय वीरताको परिचय दिए र 'वीर गोर्खा' को पहिचान कायम गरे[cite: 1]।
१.२.४ चौथो श्लोकको व्याख्या: निरन्तरता र राष्ट्रिय पहिचान
अन्तिम श्लोकमा कविले नेपालीहरूको गति र सामर्थ्यलाई रोक्न कसैले नसक्ने धारणा व्यक्त गरेका छन्[cite: 1]। हिमालबाट बग्ने कञ्चन हिमनदीको अविरल प्रवाहलाई जसरी कसैले छेक्न सक्दैन, त्यसरी नै नेपालीको स्वाभिमान र वीरताको यात्रा अनवरत जारी छ[cite: 1]। उही वीर पुर्खाको रगत आज प्रत्येक नेपालीको नसानसामा प्रवाहित भइरहेको छ[cite: 1]। चन्द्र र सूर्य अङ्कित राष्ट्रिय ध्वजा मुनि नेपालीहरूको त्यो प्राचीन गौरव र गौरवशाली इतिहास सधैँ मुस्कुराइरहनेछ[cite: 1]।
१.३ भाषातत्त्व: नेपाली वर्णमाला र व्यञ्जन वर्गीकरण
पाठ १ मा कविताका अतिरिक्त नेपाली भाषाको वर्ण विन्यास तथा व्यञ्जन वर्णहरूको वैज्ञानिक वर्गीकरणसम्बन्धी महत्त्वपूर्ण व्याकरणिक विषय समावेश छ[cite: 6, 7, 8]। नेपाली भाषामा लेख्य र कथ्य वर्णहरू बिच केही भिन्नता पाइन्छ[cite: 6, 7, 9]। नेपाली व्यञ्जन वर्णहरूलाई उच्चारण स्थान, उच्चारण प्रयत्न, घोषत्व र प्राणत्वका आधारमा निम्नानुसार वर्गीकरण गरिन्छ[cite: 7, 8]:
वर्गीकरणको आधार | मुख्य समूह र वर्णहरू |
उच्चारण स्थान | कण्ठ्य (क, ख, ग, घ, ङ), दन्तमूलीय (च, छ, ज, झ, ट, ठ, ड, ढ, न, र, ल, स), दन्त्य (त, थ, द, ध), ओष्ठ्य (प, फ, ब, भ, म, व), तालव्य (य), स्वरयन्त्रमुखी (ह)[cite: 7, 8]। |
उच्चारण प्रयत्न | स्पर्शी (क, ख, ग, घ, ट, ठ, ड, ढ, त, थ, द, ध, प, फ, ब, भ), स्पर्शसङ्घर्षी (च, छ, ज, झ), सङ्घर्षी (स, ह), नासिक्य (ङ, न, म), कम्पित (र), पार्श्विक (ल), अर्धस्वर (य, व)[cite: 8]। |
घोषत्व | अघोष (क, ख, च, छ, ट, ठ, त, थ, प, फ, स), घोष/सघोष (ग, घ, ङ, ज, झ, ड, ढ, द, ध, न, ब, भ, म, य, र, ल, व, ह)[cite: 8]। |
प्राणत्व | अल्पप्राण (क, ग, ङ, च, ज, ट, ड, त, द, न, प, ब, म, य, र, ल, व), महाप्राण (ख, घ, छ, झ, ठ, ढ, थ, ध, फ, भ, स, ह)[cite: 8]। |