Class illustration

Geography

Class 9

Note icon

Subject content

Content tabs

Reading Materials

एकाइ १: भूगोलको परिचय, क्षेत्र, महत्त्व र शाखाहरू - विस्तृत पाठ्यक्रम सारांश

१.१ भूगोलको परिचय र अवधारणा

हामी आफ्नो घरबाट विद्यालय जाँदा वा वरपरका क्षेत्रहरूको अवलोकन गर्दा विविध भौगोलिक स्वरूपहरू देख्न सक्छौँ[cite: 1, 2]। बाटोमा देखिने समथर भूभाग, उकालो, ओरालो, घुम्तीहरू, खोल्सा, नदीनाला, पहाड, वनजङ्गल, बस्ती, खेतीपाती, सडक तथा बजारहरू भूगोलका प्रत्यक्ष अङ्ग हुन्[cite: 1]। भूगोल विषयले पृथ्वीको सतह, यहाँ विद्यमान प्राकृतिक संरचना, हावापानी, माटो र मानवीय गतिविधिहरूबिचको अन्तरसम्बन्धलाई समष्टिगत रूपमा अध्ययन गर्दछ[cite: 1, 2]। यस शास्त्रले मानव र उसको वातावरणबिचको क्रिया-प्रतिक्रियालाई सुक्ष्म ढङ्गले विश्लेषण गर्दछ[cite: 1, 2]।

१.१.१ पूर्वीय र पाश्चात्य दर्शनमा भूगोलको अर्थ

पूर्वीय दर्शन अनुसार संस्कृत भाषाको 'भू' र 'गोल' गरी दुई शब्द मिलेर भूगोल बनेको छ[cite: 1]। यहाँ 'भू' को अर्थ पृथ्वी र 'गोल' को अर्थ गोलाकार वा चक्रीय अवस्था भन्ने हुन्छ[cite: 1]। यस अवधारणा अनुसार पृथ्वीमा घट्ने हरेक प्राकृतिक तथा मानवीय घटनाक्रमहरू स्थायी नभई चक्रीय प्रणालीमा सञ्चालित हुन्छन्[cite: 2]। उदाहरणका लागि, जलचक्र (पानी तातेर बाफ बन्नु, बाफ सेलाएर बरफ वा वर्षा हुनु) र भू-बनावटको परिवर्तन (सगरमाथा रहेको स्थान प्राचीन कालमा गहिरो टेथिस समुद्र हुनु र कालान्तरमा अग्लो हिमालमा रूपान्तरण हुनु) ले पृथ्वीका वस्तुहरू परिवर्तनशील र चक्रीय अवस्थामा रहने कुरा प्रमाणित गर्दछन्[cite: 2]।

अङ्ग्रेजी भाषामा भूगोललाई 'Geography' भनिन्छ, जुन ल्याटिन शब्द 'Geographiya' बाट आएको हो[cite: 2]। यसमा 'Geo' को अर्थ पृथ्वी (Earth) र 'Graphiya' को अर्थ लेख्नु वा वर्णन गर्नु (Writing/Describing) हुन्छ[cite: 2]। तसर्थ, पाश्चात्य दर्शन अनुसार भूगोल भनेको पृथ्वीको सतह, त्यसका भौगोलिक तथ्यहरू र मानवीय जीवनबिचको अन्तरसम्बन्धको वैज्ञानिक वर्णन तथा विश्लेषण गर्ने शास्त्र हो[cite: 2]।

१.२ भूगोल विषयको क्षेत्र र महत्त्व

भूगोल विषयको अध्ययन क्षेत्र अत्यन्त व्यापक र बहुआयामिक छ[cite: 3, 10]। यसले पृथ्वीको भौतिक स्वरूप, पदार्थ, प्रक्रिया र जीवमण्डलका अन्तरसम्बन्धहरूलाई समेट्दछ[cite: 3]। भूगोलको समग्र अध्ययन क्षेत्रलाई चार प्रमुख मण्डलहरू र तिनको समष्टिगत रूप भू-मण्डल (Geosphere) मा विभाजन गरिएको छ[cite: 3]।

१.२.१ भूगोलका चार मुख्य मण्डलहरू

स्थलमण्डल (Lithosphere) ले पृथ्वीको बाहिरी तह, जमिन, भूखण्ड, चट्टान, माटो र भित्री शक्तिहरूले सतहमा पार्ने भौतिक तथा मानवीय प्रभावको अध्ययन गर्दछ[cite: 3]। वायुमण्डल (Atmosphere) अन्तर्गत हावा, तापक्रम, वायुको आद्रता, वर्षा, मौसम र वायुमण्डलीय गतिविधिहरूको विश्लेषण गरिन्छ[cite: 3]। जलमण्डल (Hydrosphere) ले खोलानाला, ताल-तलैया, पोखरी, हिमताल, महासागर र जमिनमुनिको जलस्रोतको अवस्था र असरको अध्ययन गर्दछ[cite: 3]। जीवमण्डल (Biosphere) अन्तर्गत मानिस, जीवजन्तु, वनस्पति र अन्य जैविक पदार्थहरू तथा तिनीहरूबिचको पारिस्थितिक सम्बन्धको अध्ययन हुन्छ[cite: 3]। यी चारै मण्डलको एकीकृत स्वरूपलाई भू-मण्डल वा जियोस्फ्यर (Geosphere) भनिन्छ[cite: 3]।

१.२.२ भौतिक विज्ञान र मानव विज्ञानको पुल

भूगोल एउटा यस्तो विशिष्ट विषय हो जसले भौतिक विज्ञान र मानव विज्ञानलाई जोड्ने पुल (Bridge) को रूपमा काम गर्दछ[cite: 4]। एकातिर यसले प्राकृतिक प्रक्रिया र पृथ्वीको बनावटलाई भौतिक विज्ञानका नियम र सिद्धान्तका आधारमा स्पष्ट पार्छ भने अर्कोतिर मानिसका दैनिक क्रियाकलाप, सामाजिक व्यवहार र आर्थिक प्रणालीलाई मानवीय सिद्धान्तसँग जोडेर अध्ययन गर्छ[cite: 4]। यसरी भूगोलले प्राकृतिक वातावरण र मानवीय कार्यकलापलाई एउटै थलोमा राखेर समग्रतामा विश्लेषण गर्दछ[cite: 2, 4]।

१.२.३ भूगोल अध्ययनको महत्त्व

हाम्रो दैनिक जीवन र वरपरका भौगोलिक घटनाक्रमहरू बुझ्न भूगोलको अध्ययन अपरिहार्य छ[cite: 4]। खोलाको मुहानमा ठूला ढुङ्गा हुनु र तलतिर मसिनो बालुवा बन्नु, फरक-फरक देशहरूमा समय फरक हुनु, तराईमा गर्मी र हिमालमा सधैँ चिसो हुनु जस्ता प्रश्नहरूको वैज्ञानिक उत्तर भूगोलले दिन्छ[cite: 4, 7]। भूगोलको अध्ययनले समग्र भूमण्डल, प्राकृतिक स्रोतसाधन, जनजीवन, हावापानी र जैविक विविधताको ज्ञान दिलाउनुका साथै वातावरण संरक्षण र दिगो विकासका योजना निर्माण गर्न महत्त्वपूर्ण सहयोग पुर्‍याउँछ[cite: 4]।

१.३ भूगोलका शाखाहरू

भूगोलको अध्ययन क्षेत्र विशाल भएकाले भौगोलिक तथ्यहरूलाई व्यवस्थित र वैज्ञानिक ढङ्गले बुझ्न यसलाई मुख्य दुई शाखा (भौतिक भूगोल र मानव भूगोल) तथा संयुक्त र प्रविधि/प्रयोगात्मक भूगोलमा विभाजन गरिएको छ[cite: 6, 10]।

१.३.१ भौतिक भूगोल (Physical Geography)

पृथ्वीका प्राकृतिक तत्त्वहरू र प्राकृतिक प्रक्रियासँग सम्बन्धित विषयहरूको अध्ययन भौतिक भूगोलभित्र पर्दछ[cite: 6]। यसका मुख्य उपशाखाहरू निम्न बमोजिम छन्[cite: 6, 7, 8]:

गणितीय भूगोल (Khagol Shastra) ले सौर्यमण्डल, पृथ्वीको उत्पत्ति, दिन-रात, ऋतु परिवर्तन र ज्यामितीय सूत्रका आधारमा समय निर्धारणको अध्ययन गर्छ[cite: 6]। भूआकृति विज्ञान (Geomorphology) ले पहाड, मैदान, नदी, खोल्सा आदिको निर्माण प्रक्रिया र स्वरूपको वैज्ञानिक विश्लेषण गर्छ[cite: 7]। जलवायु विज्ञान (Climatology) ले वायुमण्डल, तापक्रम, वर्षा, मौसम र हावापानीका कारकहरूको अध्ययन गर्छ[cite: 7]। वनस्पति भूगोल (Phytogeography) ले रुख-बिरुवा र वनजङ्गलको भौगोलिक वितरणको अध्ययन गर्छ[cite: 7]। माटो विज्ञान (Pedology) ले माटोको निर्माण, विशेषता र उर्वराशक्तिको अध्ययन गर्छ[cite: 7]। जल तथा सामुद्रिक भूगोल (Hydrology and Oceanography) ले महासागर, समुद्र, नदी र जलस्रोतको अध्ययन गर्छ[cite: 7]। प्राणी भूगोल (Zoogeography) ले जीवजन्तुका प्रजाति, बासस्थान र तिनको वितरणको अध्ययन गर्छ[cite: 8]।

१.३.२ मानव भूगोल (Human Geography)

मानिस, मानव जनसङ्ख्या, बसोबास, संस्कृति, शासन व्यवस्था र आर्थिक क्रियाकलापको अध्ययन गर्ने शाखा मानव भूगोल हो[cite: 8]। यसलाई मुख्य दुई भागमा बाँडिएको छ[cite: 8]। सामाजिक भूगोल (Social Geography) अन्तर्गत मानव बस्ती, जनसङ्ख्या, सामाजिक संरचना, राजनीति र सांस्कृतिक जीवनशैलीको अध्ययन गरिन्छ[cite: 8, 10]। आर्थिक भूगोल (Economic Geography) अन्तर्गत कृषि, व्यापार तथा वाणिज्य, उद्योग धन्दा, पर्यटन, खनिज र स्रोत साधनको उपयोग तथा वितरणको अध्ययन गरिन्छ[cite: 8, 10]।

१.३.३ संयुक्त भूगोल र पर्या भूगोल

भौतिक र मानवीय पक्षहरू एकापसमा गाँसिएर आउने क्षेत्रलाई संयुक्त भूगोल भनिन्छ[cite: 8]। वातावरण भूगोल (Environmental Geography) ले वातावरण प्रदूषण, जलवायु परिवर्तन र कार्बन उत्सर्जन जस्ता समस्याको अध्ययन गर्छ[cite: 8, 9]। प्रादेशिक भूगोल (Regional Geography) ले कुनै निश्चित क्षेत्रको सम्पूर्ण भौतिक तथा मानवीय पक्षको समष्टिगत अध्ययन गर्छ[cite: 9]। पर्वतीय भूगोल (Mountain Geography) ले पहाडी तथा हिमाली धरातलको विशिष्ट विशेषता अध्ययन गर्छ[cite: 9]। पर्या भूगोल (Geo-ecology and Human ecology) ले भौतिक वातावरण र मानिसबिचको अन्योन्याश्रित सम्बन्धलाई एकीकृत रूपमा अध्ययन गर्दछ[cite: 9]।

१.३.४ प्रविधि तथा प्रयोगात्मक भूगोल

भूगोलको अध्ययनलाई आधुनिक, वैज्ञानिक र अनुसन्धानमूलक बनाउन विभिन्न प्रविधिहरूको प्रयोग गरिन्छ[cite: 9, 10]। भौगोलिक सूचना प्रणाली (GIS) ले कम्प्युटर प्रविधिबाट भौगोलिक डिजिटल तथ्याङ्कको सङ्कलन र विश्लेषण गर्छ[cite: 9]। दूर संवेदन (Remote Sensing) ले भू-उपग्रह, ड्रोन वा हवाइजहाजका माध्यमबाट जमिनलाई नछोई सूचना सङ्कलन गर्छ[cite: 9]। नक्सा विज्ञान (Cartography) ले नक्सा निर्माण र प्रस्तुतीकरणको अध्ययन गर्छ[cite: 9, 10]। यसबाहेक नापी (Surveying), तथ्याङ्क शास्त्र (Statistics) र भौगोलिक भ्रमण (Field Survey) ले भौगोलिक अध्ययनलाई व्यावहारिक र तथ्यपरक बनाउँछन्[cite: 9, 10]।