Class illustration

Environment Science

Class 10

Note icon

Subject content

Content tabs

Reading Materials

एकाइ १: वातावरणको परिचय - विस्तृत पाठ्यक्रम सारांश

१.१ परिचय

वातावरणमा सजीव र निर्जीव वस्तुहरूको सहअस्तित्व रहेको हुन्छ, जहाँ जीवहरूलाई बचाउन स्वच्छ परिवेशको उत्तिकै खाँचो पर्दछ। जनसङ्ख्यामा आएको तीव्र वृद्धि, अव्यवस्थित सहरीकरण तथा तीव्र औद्योगिकीकरण जस्ता गतिविधिले प्राकृतिक वातावरणमा निरन्तर ह्रास ल्याइरहेका छन्। यस्तो ह्रासले मानिसका साथै सम्पूर्ण प्राणी जगतलाई नै गम्भीर नकारात्मक असर पुर्‍याएको छ। यसैले गर्दा कुनै पनि प्राकृतिक तथा वातावरणीय स्रोत साधनको प्रयोग गर्दा त्यसले भविष्यमा पार्न सक्ने सम्भावित प्रभावको सही अनुमान र मूल्याङ्कन गर्नु अति आवश्यक मानिन्छ।

१.२ वातावरण

हाम्रो वरिपरि फैलिएको सम्पूर्ण वातावरणीय घेरा वा सेरोफेरो नै वातावरण हो। यसमा सजीव र निर्जीव वस्तुहरू एकआपसमा अन्तरसम्बन्धित भई बसोबास गर्दछन्। वातावरणीय दृष्टिकोणबाट हेर्दा सजीवभित्र पशुपन्छी, वनस्पति, सूक्ष्म जीव र मानव पर्दछन् भने निर्जीव प्रणालीभित्र हावा, पानी, माटो र सूर्यको प्रकाश समावेश हुन्छन्। नेपालको वातावरण संरक्षण ऐन २०५३ ले वातावरणलाई प्राकृतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक तथा आर्थिक प्रणालीहरू र मानवीय कार्यहरूको अन्तरक्रियात्मक समष्टिगत अवस्थाको रूपमा व्याख्या गरेको छ। वातावरणलाई मुख्य रूपमा दुई भागमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ।

  • प्राकृतिक वातावरण: मानवनिर्मित नभई प्रकृति स्वयम्‌द्वारा उत्पत्ति र सञ्चालित भएको परिवेश हो। यस अन्तर्गत वनजङ्गल, घाँसे मैदान, ताल, पोखरी, नदीनाला तथा हिमाल जस्ता प्राकृतिक संरचनाहरू पर्दछन्।

    • जलीय वातावरण: सागर, नदी, कुवा र तालतलैयाहरू मिलेर बनेको वातावरण।

    • स्थलीय वातावरण: माटो, चट्टान र पहाडहरू मिलेर बनेको प्रणाली।

    • वायवीय वातावरण: पृथ्वीको वरिपरि रहेको वायुमण्डलीय तह र हावाको मिश्रण।

  • मानवसिर्जित वातावरण: मानिसले आफ्ना आवश्यकता र क्षमताको प्रयोग गरी प्राकृतिक वातावरणलाई रूपान्तरण गरेर बनाएको स्वरूप (जस्तै: बस्ती, सडक, सहर, कलकारखाना, कृषि क्षेत्र, धार्मिक तथा सांस्कृतिक धरोहरहरू)।

१.३ वातावरणीय समस्याहरू

वातावरणका जैविक तथा अजैविक अवयवहरू बिचको सन्तुलन बिग्रिनु नै वातावरणीय समस्या हो। प्रमुख वातावरणीय चुनौतीहरू निम्न छन्:

  • प्रदूषण: हावा, पानी, माटो तथा ध्वनि जस्ता वातावरणीय अवयवहरूको गुणमा आउने अवाञ्छित तथा नकारात्मक परिवर्तन।

  • जलवायु परिवर्तन: वायुमण्डलमा हरितगृह ग्याँसको मात्रा बढ्नाले पृथ्वीको औसत तापक्रम र मौसमी सूचकहरूमा आउने परिवर्तन।

  • अम्लीय वर्षा: सल्फर र नाइट्रोजनका अक्साइडहरू वायुमण्डलीय बाफसँग प्रतिक्रिया गरी खस्ने अम्लीय वर्षा (pH < ५.६)।

  • ओजन तहको क्षयीकरण: क्लोरिन र ब्रोमिन जस्ता रसायनहरूले समतापमण्डलमा रहेको ओजन तह नष्ट पुर्‍याउने प्रक्रिया।

  • वनविनाश र जैविक विविधतामा ह्रास: अत्यधिक दोहन, खोरिया फँडानी र चोरी-शिकारीले गर्दा पारिस्थितिक प्रणालीमा परेको सङ्कट।

  • जीवमण्डल २ (Biosphere 2): सन् १९९१ मा अमेरिकाको एरिजोनामा निर्मित कृत्रिम प्रणालीले मानिसले प्रकृतिको स्वतःस्फूर्त 'जीवमण्डल १' जस्तै वातावरण पूर्ण रूपमा बनाउन नसक्ने प्रस्ट्याएको छ।

१.४ वातावरणीय समस्याहरू उत्पन्न हुनाका कारणहरू

  • जनसङ्ख्या वृद्धि: गाँस, बास र कपासको माग बढ्दा प्राकृतिक स्रोतको अतिदोहन र वनविनाश हुनु।

  • प्राकृतिक स्रोतको अधिक दोहन: प्राकृतिक पुनरुत्पादन क्षमताभन्दा बढी दोहन हुनाले चक्र बिग्रिनु।

  • औद्योगिकीकरण: अव्यवस्थित उद्योगधन्दाबाट प्रदूषण फैलिनु।

  • सहरीकरण: अनियन्त्रित जनसङ्ख्या चापले फोहोरमैला व्यवस्थापनमा कठिनाइ हुनु।

  • अव्यवस्थित विकास: पर्यावरणीय मूल्याङ्कनबिना गरिने निर्माणले भूक्षय र पहिरो जानु।

  • अव्यवस्थित कृषि प्रणाली: रासायनिक मल, कीटनाशक विषादीको अत्यधिक प्रयोग र अवैज्ञानिक खेती।

१.५ वातावरणीय अवधारणाको विकासक्रम

युग (Era)

मुख्य विशेषता र वातावरणीय प्रभाव

ढुङ्गे युग

फिरन्ते जीवन, कन्दमूल र सिकारमा निर्भर; न्यून जनसङ्ख्याका कारण वातावरणीय असर एकदमै न्यून।

कृषि युग

पशुपालन र खेतीपातीको सुरुवात, खोरिया फँडानी र प्राकृतिक स्रोतमा चाप पर्न थाल्यो।

औद्योगिक युग

ठूला कलकारखाना, सहरीकरण र व्यापार विस्तारले जल, वायु र जमिनमा तीव्र प्रदूषण फैलायो।

एक्काइसौँ शताब्दी

सूचना प्रविधि, विकिरण प्रदूषण, घातक फोहोरमैला र जलवायु परिवर्तन जस्ता जटिल वातावरणीय समस्याहरू।

१.६ वातावरण विज्ञान र यसको आवश्यकता तथा महत्त्व

वातावरणमा रहेका जैविक तथा अजैविक घटकहरू र तिनीहरू बिचको अन्तरसम्बन्धको वैज्ञानिक अध्ययन नै वातावरण विज्ञान हो। यसले वनस्पति, प्राणी, रसायन, भौतिक, भूगर्भ, मौसम, कृषि र समाजशास्त्र जस्ता अनेकौँ विधाहरूलाई समेट्दछ।

  • आवश्यकता: वातावरणलाई समष्टिगत रूपमा बुझ्न, प्राकृतिक स्रोतको उचित उपयोग गर्न, समस्याको वास्तविक कारण पहिचान गरी विकास निर्माणका नकारात्मक प्रभाव कम गर्न।

  • महत्त्व: पारिस्थितिक चक्र सन्तुलित राख्न, स्रोतको जिम्मेवार उपयोग गर्न, जैविक विविधता संरक्षण गर्न र दिगो विकासको अवधारणालाई व्यवहारमा उतार्न।