Computer
Class 10
Subject content
Content tabs
Reading Materials
एकाइ १: नेटवर्किङ र दूरसञ्चार - विस्तृत पाठ्यक्रम सारांश
१. दूरसञ्चार र सञ्चार मोड्स (Telecommunication & Communication Modes)
दूरसञ्चार भनेको धेरै टाढा रहेका दुई वा सोभन्दा बढी उपकरणहरू बीच सूचना र तथ्याङ्क आदानप्रदान गर्ने प्रक्रिया हो। यस प्रक्रियामा तथ्याङ्क प्रवाह हुने तरिकालाई सञ्चार मोड्स (Communication Modes) भनिन्छ।
सञ्चार मोड (Mode) | तथ्याङ्क प्रवाहको दिशा | उदाहरण |
सिम्पलेक्स (Simplex) | सूचना एक दिशामा मात्र प्रवाह हुने | रेडियो, टेलिभिजन प्रसारण |
हाफ-डुप्लेक्स (Half-Duplex) | दुवै तर्फ प्रवाह हुने तर एक पटकमा एक दिशामा मात्र | वाकी-टोकी (Walkie-Talkie) |
फुल-डुप्लेक्स (Full-Duplex) | एकै समयमा दुवै तर्फबाट दोहोरो कुराकानी/प्रवाह | टेलिफोन, मोबाइल फोन |
२. तथ्याङ्क सञ्चारका मुख्य ५ तत्वहरू (5 Elements of Data Communication)
सन्देश/डाटा (Message): पठाउनुपर्ने मुख्य सूचना वा जानकारी।
सेन्डर (Sender): सन्देश वा डाटा पठाउने उपकरण।
रिसिभर (Receiver): सन्देश प्राप्त गर्ने गन्तव्य उपकरण।
माध्यम (Medium): तथ्याङ्क बोकेर लैजाने भौतिक वा ताररहित च्यानल।
प्रोटोकल (Protocol): सञ्चारलाई व्यवस्थित बनाउने नियमहरूको समूह।
३. सञ्चार माध्यमहरू (Communication Media)
प्रकार | सञ्चार माध्यम (Media) | कनेक्टर / प्रविधि | विशेषताहरू |
तारयुक्त (Guided/Wired) | Twisted Pair Cable Coaxial Cable Fiber Optic Cable | RJ-45 BNC ST / SC | मटारिएका तामाका तार (UTP/STP) केन्द्रीय तामा र बाहिरी जाली काँचको मसिनो रेसा, प्रकाशको गतिमा अत्यधिक ब्यान्डविथ |
ताररहित (Unguided/Wireless) | Radio Waves Microwave Satellite | अन्तरिक्ष / तरङ्ग Line of Sight भू-उपग्रह | खुला वातावरणबाट डाटा प्रसारण प्रत्यक्ष दृष्टिमार्गमा आधारित विश्वव्यापी रूपमा डाटा प्रसारण गर्न उपयोगी |
४. नेटवर्क हार्डवेयर उपकरणहरू (Network Hardware Devices)
उपकरण (Device) | मुख्य कार्य तथा विवरण |
NIC (Network Interface Card) | कम्प्युटरलाई नेटवर्कमा जोड्न भौतिक माध्यम प्रदान गर्दछ। |
Hub / Switch | स्टार टपोलोजीमा केन्द्रीय उपकरण; स्विचले बौद्धिक रूपमा डाटा प्याकेट गन्तव्यमा पठाउँछ। |
Bridge / Gateway | ब्रिजले दुई समान नेटवर्क र गेटवेले फरक प्रोटोकल भएका नेटवर्कहरू जोड्छ। |
Router | IP ठेगानाको आधारमा डाटाको उत्तम बाटो तय गर्दछ। |
Repeater | कमजोर सङ्केत (Signals) लाई पुनरुत्पादन गरी बलियो बनाउँछ। |
MODEM | डिजिटल र एनालग सङ्केतहरू आपसमा रूपान्तरण (Modulation/Demodulation) गर्दछ। |
५. नेटवर्क वर्गीकरण, आर्किटेक्चर, टपोलोजी र इन्टरनेट
भौगोलिक पहुँच: LAN (१ किमीसम्म), MAN (शहर स्तर), WAN (विश्वव्यापी)।
नेटवर्क आर्किटेक्चर: पियर-टु-पियर (P2P), क्लाइन्ट-सर्भर (Client-Server), सेन्ट्रलाइज्ड नेटवर्क।
नेटवर्क टपोलोजी: बस टपोलोजी (मुख्य तारमा आधारित), रिङ टपोलोजी (गोलाकार चक्र), स्टार टपोलोजी (केन्द्रीय हबमा आधारित)।
नेटवर्क प्रोटोकल र सेवाहरू: TCP/IP, HTTP, SMTP, POP, FTP तथा WWW, इमेल, अनलाइन बैंकिङ आदि।