Class illustration

Computer

Class 10

Note icon

Subject content

Content tabs

Reading Materials

एकाइ १: नेटवर्किङ र दूरसञ्चार - विस्तृत पाठ्यक्रम सारांश

१. दूरसञ्चार र सञ्चार मोड्स (Telecommunication & Communication Modes)

दूरसञ्चार भनेको धेरै टाढा रहेका दुई वा सोभन्दा बढी उपकरणहरू बीच सूचना र तथ्याङ्क आदानप्रदान गर्ने प्रक्रिया हो। यस प्रक्रियामा तथ्याङ्क प्रवाह हुने तरिकालाई सञ्चार मोड्स (Communication Modes) भनिन्छ।

सञ्चार मोड (Mode)

तथ्याङ्क प्रवाहको दिशा

उदाहरण

सिम्पलेक्स (Simplex)

सूचना एक दिशामा मात्र प्रवाह हुने

रेडियो, टेलिभिजन प्रसारण

हाफ-डुप्लेक्स (Half-Duplex)

दुवै तर्फ प्रवाह हुने तर एक पटकमा एक दिशामा मात्र

वाकी-टोकी (Walkie-Talkie)

फुल-डुप्लेक्स (Full-Duplex)

एकै समयमा दुवै तर्फबाट दोहोरो कुराकानी/प्रवाह

टेलिफोन, मोबाइल फोन

२. तथ्याङ्क सञ्चारका मुख्य ५ तत्वहरू (5 Elements of Data Communication)

  • सन्देश/डाटा (Message): पठाउनुपर्ने मुख्य सूचना वा जानकारी।

  • सेन्डर (Sender): सन्देश वा डाटा पठाउने उपकरण।

  • रिसिभर (Receiver): सन्देश प्राप्त गर्ने गन्तव्य उपकरण।

  • माध्यम (Medium): तथ्याङ्क बोकेर लैजाने भौतिक वा ताररहित च्यानल।

  • प्रोटोकल (Protocol): सञ्चारलाई व्यवस्थित बनाउने नियमहरूको समूह।

३. सञ्चार माध्यमहरू (Communication Media)

प्रकार

सञ्चार माध्यम (Media)

कनेक्टर / प्रविधि

विशेषताहरू

तारयुक्त (Guided/Wired)

Twisted Pair Cable Coaxial Cable Fiber Optic Cable

RJ-45 BNC ST / SC

मटारिएका तामाका तार (UTP/STP) केन्द्रीय तामा र बाहिरी जाली काँचको मसिनो रेसा, प्रकाशको गतिमा अत्यधिक ब्यान्डविथ

ताररहित (Unguided/Wireless)

Radio Waves Microwave Satellite

अन्तरिक्ष / तरङ्ग Line of Sight भू-उपग्रह

खुला वातावरणबाट डाटा प्रसारण प्रत्यक्ष दृष्टिमार्गमा आधारित विश्वव्यापी रूपमा डाटा प्रसारण गर्न उपयोगी

४. नेटवर्क हार्डवेयर उपकरणहरू (Network Hardware Devices)

उपकरण (Device)

मुख्य कार्य तथा विवरण

NIC (Network Interface Card)

कम्प्युटरलाई नेटवर्कमा जोड्न भौतिक माध्यम प्रदान गर्दछ।

Hub / Switch

स्टार टपोलोजीमा केन्द्रीय उपकरण; स्विचले बौद्धिक रूपमा डाटा प्याकेट गन्तव्यमा पठाउँछ।

Bridge / Gateway

ब्रिजले दुई समान नेटवर्क र गेटवेले फरक प्रोटोकल भएका नेटवर्कहरू जोड्छ।

Router

IP ठेगानाको आधारमा डाटाको उत्तम बाटो तय गर्दछ।

Repeater

कमजोर सङ्केत (Signals) लाई पुनरुत्पादन गरी बलियो बनाउँछ।

MODEM

डिजिटल र एनालग सङ्केतहरू आपसमा रूपान्तरण (Modulation/Demodulation) गर्दछ।

५. नेटवर्क वर्गीकरण, आर्किटेक्चर, टपोलोजी र इन्टरनेट

  • भौगोलिक पहुँच: LAN (१ किमीसम्म), MAN (शहर स्तर), WAN (विश्वव्यापी)।

  • नेटवर्क आर्किटेक्चर: पियर-टु-पियर (P2P), क्लाइन्ट-सर्भर (Client-Server), सेन्ट्रलाइज्ड नेटवर्क।

  • नेटवर्क टपोलोजी: बस टपोलोजी (मुख्य तारमा आधारित), रिङ टपोलोजी (गोलाकार चक्र), स्टार टपोलोजी (केन्द्रीय हबमा आधारित)।

  • नेटवर्क प्रोटोकल र सेवाहरू: TCP/IP, HTTP, SMTP, POP, FTP तथा WWW, इमेल, अनलाइन बैंकिङ आदि।