Answers On/OffJS required
Group A
- Q.१. समूह 'क' मा दिइएका शब्दको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी जोडा मिलाउनुहोस् :
समूह 'क' समूह 'ख' पारलौकिक सास्ती शीतोष्ण चित्र बनाउने कपडा सकस आभास क्यानभास ठण्डा र गर्मी दुवै मिश्रित सर्वकालिक लोकभन्दा परको A.समूह 'क' समूह 'ख' पारलौकिक लोकभन्दा परको शीतोष्ण ठण्डा र गर्मी दुवै मिश्रित सकस सास्ती क्यानभास चित्र बनाउने कपडा - Q.२. दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँमा भर्नुहोस् :असोजको महिना थियो । वर्षा मास सकिएको अनुभूति हुँदै थियो । आकाशमा डम्म बादल भरियो । गड्याङ्गुडुङ सुरु भयो । मुसलधारे वर्षा भयो । पानी अनवरत परिरह्यो । बाढीपहिरोको हाहाकार मच्चियो । हेर्दाहेर्दै सुन्दर गाउँहरू पहिरोमा भासिए । वि.सं. २०८१ को झरीले हन्तकाली बनेर मानिस, जीवजन्तु र सुन्दर वस्तीहरूलाई एकै गाँसमा निल्यो । आशा गरौं नेपाली धरामा अब यस्तो समय कहिल्यै आउने छैन ।क. 'गगन' को पर्यायवाची शब्द ....हो ।ख. 'कुरुप' को विपरीतार्थी शब्द ....हो ।ग. 'जति खाए पनि नअघाउने' लाई बुझाउने शब्द .....हो ।घ. अनेकार्थी शब्द..... हो ।A.क. 'गगन' को पर्यायवाची शब्द आकाश हो ।ख. 'कुरुप' को विपरीतार्थी शब्द सुन्दर हो ।ग. 'जति खाए पनि नअघाउने' लाई बुझाउने शब्द अतृप्त हो ।घ. अनेकार्थी शब्द डम्म हो ।
- Q.३. दिइएको अनुच्छेबाट एउटा टुक्का र एउटा अनुकरणात्मक शब्द पहिचान गरी तिनलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :अहिलेका युवायुवती आफ्नो काम काज छोडेर मोबाइलमा झुत्ती खेल्छन् । केही काम अह्नायो भने लस्याङपस्याङ गर्छन् । केही भन्यो भने बाउआमासितै सिँगौरी खेल्नु यिनको स्वभाव हो। विचरा आमाबुबा धरधरी रुन्छन् ।A.टुक्का: सिँगौरीवाक्य: साथीहरूसँग सिँगौरी खेल्दा रमाइलो लाग्छ।अनुकरणात्मक शब्द: धरधरीवाक्य: उसलाई दु:ख हुँदा ऊ धरधरी रोयो।
- Q.४. दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. दिइएको शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द छान्नुहोस् :अ. अशमञ्जस, असमाञ्जस, अषमञ्जस, असमञ्जषआ. रोबरवाफ, रोवरवाफ, रोबरबाफ, रोवरबाफख. दिइएको वाक्यलाई शुद्ध पारी लेख्नुहोस् :बाहिरी सत्रुलाई उठ्न दिना को मूल कारण घरझगडा हो भन्ने वाक्यको ठुलो टिका, टिप्पणीसमेत गुरु गजराज मिश्रले गर्नुभएपछि मेरो मनले पनि त्यसमा पुस्ट्याइँ गर्यो एता चौबिसीहरूले सङ्गठन गर्न थालेको गुप्तीखबर सुनियो ।A.अशमञ्जसरोबरवाफबाहिरी सत्रुलाई उठ्न दिनाको मूल कारण घरझगडा हो भन्ने वाक्यको ठूलो टिका–टिप्पणीसमेत गुरु गजराज मिश्रले गर्नुभएपछि मेरो मनले पनि त्यसमा पुष्टि गर्यो। एता चौबिसीहरूले सङ्गठन गर्न थालेको गुप्त खबर सुनियो।
- Q.५. दिइएको अनुच्छेदमा रेखाङ्कन गरिएका शब्दको शब्दवर्ग पहिचान गर्नुहोस् :नेपालको क्रिकेटलाई पारसबाहेक अरु कसैले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पुऱ्याउन सक्दैनथ्यो भनी सबैले भन्छन् । हामी पनि त्यसै भन्छौँ । यसो भनी रहँदा दिलोज्यान दिएर राष्ट्रका लागि खेल्ने खेलाडीलाई पनि भुल्नु हुँदैन ।A.भन्छौँ → क्रियाभनी → अव्ययहामी → सर्वनामखेलाडी → संज्ञानेपालको → संज्ञा + विभक्तिबाहेक → अव्यय
- Q.६. दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. दिइएको अनुच्छेदबाट दुईओटा उपसर्ग र दुईओटा प्रत्यय लागेर बनेका शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रिया देखाउनुहोस् :कर्मशील र नैतिक मानिसले अधिनायक बनेर एवम् मानवीय पक्षलाई भुलेर कसैमाथि अत्याचार गर्दैन । शक्तिको आडमा यदि कसैले कसैमाथि कुकर्मको जाल फ्याँक्छ भने कुनै दिन ऊ पनि कानुनको जञ्जालमा पर्ने छ ।ख. दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्, एउटा विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्वित्व भएर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :भलो आदमीले अरुको कुभलो गर्दैन । बरु वनमा वास बस्न तयार हुन्छ तर झैझगडा गरेर छरछिमेकलाई अनावश्यक विवादमा ल्याउँदैन । यसरी हाम्रा सानो बुबा पनि कहिलेकाहीँ कर्णप्रिय कुरा गर्नुहुन्छ ।A.उपसर्ग लागेका शब्द:अधिनायक = अधि (उपसर्ग) + नायक (मूल)अनावश्यक = अ (उपसर्ग) + आवश्यक (मूल)प्रत्यय लागेका शब्द:कुकर्मको = कु (उपसर्ग) + कर्म (मूल) + को (प्रत्यय/विभक्ति)कानुनको = कानुन (मूल) + को (प्रत्यय/विभक्ति)समस्त शब्द: झैझगडाविग्रह: झै + झगडा = झैझगडाविग्रह पदावली → समस्त शब्द:विग्रह: कर्ण प्रिय → समस्त शब्द = कर्णप्रियविग्रह: कर्ण प्रिय → समस्त शब्द = कर्णप्रियद्वित्व शब्दहरू:झैझगडा (झै + झगडा → द्वित्व)छरछिमेक (छर + छिमेक → द्वित्व)
- Q.७. दिइएको अनुच्छेदलाई पूर्ण वर्तमान कालमा परिवर्तन गर्नुहोस् :विश्वमा उग्रराष्ट्रवादको लहर बढ्यो । एउटा समाजको मानिसलेअर्को समाजको मानिसलाई आशङ्काको दृष्टिले हेर्यो । यस्तो परिवेश देखेर विद्वानहरूले धेरै चिन्तन गरे । समाजमा फेरि विस्तारै सुधार आयो ।A.विश्वमा उग्रराष्ट्रवादको लहर बढेको छ । एउटा समाजको मानिसले अर्को समाजको मानिसलाई आशङ्काको दृष्टिले हेरेको छ । यस्तो परिवेश देखेर विद्वानहरूले धेरै चिन्तन गरेका छन् । समाजमा फेरि विस्तारै सुधार आएको छ ।
- Q.८. कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. सम्भावनार्थकका फरक फरक क्रियापद प्रयोग गरी चार वाक्यमा आफ्नो भविष्यको योजनाका बारेमा लेख्नुहोस् ।ख. दिइएका अनुच्छेदका वाक्यलाई पुलिङ्ग भए स्त्रीलिङ्ग र स्त्रीलिङ्गभए पुलिङ्गमा परिवर्तन गरी अनुच्छेद पुनर्लेखन गर्नुहोस् :मेरी आमा धेरै संवेदनशील छिन् । मेरी सासू आमा चिन्तनशील छिन् । मेरी काकी चाहिँ बाठी छिन् । मेरो छोरा यी सबै नारीका विशेषतालाई सम्मान गर्छ ।A.
- म भविष्यमा उच्च शिक्षा अध्ययन गर्न सकूँला ।
- म समाजसेवामा संलग्न हुन पारूँला ।
- म आईटी क्षेत्रमा दक्ष बन्न सकूँला ।
- म आफ्ना सपना पूरा गर्न विदेश जान पारूँला ।
मेरो बुवा धेरै संवेदनशील छन् । मेरो ससुरा बुवा चिन्तनशील छन् । मेरो काका चाहिँ बाठा छन् । मेरी छोरी यी सबै पुरूषका विशेषतालाई सम्मान गर्छिन् । - Q.९. कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् :क. खेलाडीहरू मैदानमा उत्रिए । दर्शकहरूले सिटी र ताली बजाएर स्वागत गरे । (वाक्य संश्लेषण)ख. नेपालको मुहार छिट्टै फेरिने छ । (कर्तृवाच्य)ग. भाइबहिनी गोर्खे खुकुरी गीतमा नाच्छन् । (प्रेरणार्थक)घ. बुद्धले भनेका छन्, “झुठो बोल्नु अपराध हो ।” (अप्रत्यक्ष कथन)A.खेलाडीहरू मैदानमा उत्रिए र दर्शकहरूले सिटी तथा ताली बजाएर स्वागत गरे ।कसैले नेपालको मुहार छिट्टै फेर्ने छ ।भाइबहिनीलाई गोर्खे खुकुरी गीतमा नचाइन्छ ।बुद्धले भनेका छन् कि झुठो बोल्नु अपराध हो ।
- Q.१०. तलको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको जवाफ दिनुहोस् :आयुर्वेदिक उपचारका अनेकौँ विशिष्ट पक्ष छन् । यसमा बिरामीको आत्मा, मन, शारीरिक प्रकृति र दोष, मल र धातुको अवस्थालाई पनि ध्यानमा राखेर मानिसका समग्र पक्षको उपचार गरिन्छ । रोगको उपचार गर्दा मन र शरीरलाई पूर्ण रूपमा छुट्याउन सकिँदैन भन्ने मान्यताअनुसार रोगको मन र शारीरिक प्रकृतिअनुरूप उपचार गरिनु पनि यसको विशेषता हो । आयुर्वेदिक औषधीले आफैँमा तागत वा रसायनको पोषण प्रदान गर्ने, बिरामी र स्वस्थ व्यक्तिले पनि प्रयोग गर्न सक्ने, स्वस्थ व्यक्तिको पोषण र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमताको विकास गर्ने यसको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । आहार, विहार र आचार संहितामार्फत् रोगले आक्रमण नगरोस् भनी रोग प्रतिरोधी औषधी र आहारमा जोड दिनु पनि यसको विशेषता हो ।प्रश्नहरू:क. 'आयुर्वेदिक उपचारका अनेकौँ विशिष्ट पक्ष छन् ।' यस वाक्यलाई अकरणमा बदल्नुहोस् ।ख. रेखाङ्कित 'औषधी' शब्दको कारक र विभक्तिको नाम लेख्नुहोस् ।ग. 'सकिँदैन छुट्याउन रोगको उपचार गर्दा पूर्ण रूपमा मन र शरीरलाई ।' यस वाक्यलाई व्याकरणिक पदक्रम मिलाएर लेख्नुहोस् ।घ. 'आहार, विहार र आचार संहितामार्फत् रोगले आक्रमण नगरोस् भनी रोग प्रतिरोधी औषधी र आहारमा जोड दिनु पनि यसको विशेषता हो ।' यस वाक्यलाई संयुक्त वाक्यमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।A.आयुर्वेदिक उपचारका अनेकौँ विशिष्ट पक्ष पाइन्छन् ।कारक = कर्मकारकविभक्ति = द्वितीया विभक्तिरोगको उपचार गर्दा मन र शरीरलाई पूर्ण रूपमा छुट्याउन सकिँदैन ।आहार, विहार र आचार संहितामार्फत् रोगले आक्रमण नगरोस् भनेर रोग प्रतिरोधी औषधीमा जोड दिनु पर्छ र आहारमा पनि जोड दिनु पर्छ ।
- Q.११. दिइएको गद्यांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :संयुक्त राष्ट्रसङ्घले भर्खरै मात्र डिसेम्बर २१ (पुस ६ गते) का दिनलाई प्रथम विश्व ध्यान दिवसका रूपमा मनाउने घोषणा गरेको छ । यसरी ध्यान योगलाई विश्वव्यापी बनाएर संयुक्त राष्ट्रसङ्घका १९२ देशमा पुऱ्याउनु हाम्रा लागि खुसीको कुरा हो । ध्यान शब्दको सामान्य प्रयोग मनको एकाग्रताका लागि गरिन्छ । तर योगमा ध्यान शब्दको उपयोग केवल एकाग्रता ठान्नु त्यसको प्रारम्भिक चरण मात्रै हो । ध्यानद्वारा जीवनको लक्ष्य के हो ? त्यो कसरी प्राप्त हुन्छ ? त्यसको ज्ञान हुन्छ । मानिसभित्र निहित अथाह ज्ञानको बोध हुन्छ । ध्यानद्वारा नै अनन्त सम्भावनाको क्षेत्रमा पुग्न सकिन्छ । व्यक्तित्वको समग्र विकासको ढोका खुल्न जान्छ। ध्यानद्वारा नै मानिसभित्र अन्तरनिहित ईश्वरीय तत्त्वको खोजी गर्न मद्दत पुग्छ । ध्यानको अर्थ र महत्त्व नै जीवनमा आइपर्ने सारा दुःख, कष्ट, चिन्ता, मानसिक तनाव निवारण गर्नुका साथै शारीरिक निरोगिताको जीवन प्राप्त गर्नु हो । यही महत्त्वलाई आत्मसात् गरेर संयुक्त राष्ट्रसङ्घले विश्वव्यापी रूपमा ध्यान दिवस मनाउने घोषणा गर्यो । विश्वका मानिसको मानसिक, शारीरिक र अध्यात्मिक उन्नतिको अन्तरनिहित चाहना यस घोषणामा झल्किन्छ ।प्रश्नहरू:क. संयुक्त राष्ट्र सङ्घले के घोषणा गरेको छ ?ख. ध्यान शब्दको प्रयोग किन गरिन्छ ?ग. किन संयुक्त राष्ट्रसङ्घले विश्वव्यापी रूपमा ध्यान दिवस मनाउने घोषणा गरेको हो ?घ. योग दिवसको घोषणामा कस्तो चाहना झल्किन्छ ?A.संयुक्त राष्ट्र सङ्घले डिसेम्बर २१ (पुस ६ गते) का दिनलाई प्रथम विश्व ध्यान दिवसका रूपमा मनाउने घोषणा गरेको छ ।ध्यान शब्दको प्रयोग मनको एकाग्रताका लागि गरिन्छ, तर योगमा यसको अर्थ गहिरो ज्ञान, आत्मबोध र जीवनको लक्ष्य प्राप्ति हो ।मानिसको मानसिक, शारीरिक र अध्यात्मिक उन्नतिको चाहना पूरा गर्नका लागि संयुक्त राष्ट्र सङ्घले विश्वव्यापी रूपमा ध्यान दिवस मनाउने घोषणा गरेको हो ।यस घोषणामा विश्वका मानिसको मानसिक, शारीरिक र अध्यात्मिक उन्नतिको चाहना झल्किन्छ ।
- Q.१२. तलका मध्ये कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. दिइएको बुँदाको आधारमा कथा तयार पारी शीर्षकसमेत दिनुहोस् :गौतम बुद्ध कुनै बगैंचामा विश्राम गरिरहेका ...... बच्चाको एक समूह त्यहाँ आइपुगेको आँप फलेको मौसम हुनु ...... उनीहरूले आँपको रुखमा ढुङ्गा प्रहार गर्नु ...... रुखबाट पाकेका आँप झर्नु एवम् रीतले उनीहरू ढुङ्गा बर्साउँदै आँप झार्नु ...... यसै क्रममा एउटा ढुङ्गा बुद्धको खुट्टामा बज्रनु ...... बुद्धको खुट्टामा घाउ भई रगत बग्नु ...... बुद्धको यस्तो अवस्था देखेर त्यहाँ उपस्थित बच्चाहरू डराउनु ...... बच्चाहरू धेरै आत्तिनु र हडबडाउनु ...... बच्चाहरूले माफी माग्नु ...... बुद्धले उदेक मान्नु माफी माग्न पर्दैन भन्नु ......, तिमीहरूले रुखमा ढुङ्गा हान्यौँ, त्यसले तिमीहरूलाई मिठो आँप दिगो तर, मलाई ढुङ्गा हान्यौँ मैले केही दिन सकिँन भन्नु मैले केबल तिमीहरूलाई डर, त्रास दिएँ भन्नु ...... केटोकटी ट्वाँ पर्नु ......ख. विपक्षीको मतको खण्डन गर्दै 'अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो' शीर्षको पक्षमा वादविवादको नमुना तयार पार्नुहोस् ।A.शीर्षक : ‘बुद्धको सहनशीलता’गौतम बुद्ध कुनै बगैंचामा विश्राम गरिरहेका थिए । त्यही बेला बच्चाको एउटा समूह त्यहाँ आइपुग्यो । त्यो आँप फलेको मौसम थियो । बच्चाहरूले आँप पाउनका लागि रुखमा ढुङ्गा प्रहार गरे । पाकेका आँपहरू झर्न थाले । उनीहरू ढुङ्गा बर्साउँदै आँप झारिरहेका थिए । यसै क्रममा एउटा ढुङ्गा बुद्धको खुट्टामा बज्रियो । बुद्धको खुट्टामा घाउ भई रगत बग्यो । यस्तो अवस्था देख्दा बच्चाहरू डराए र हडबडाए । उनीहरूले बुद्धसँग माफी मागे । बुद्धले मुस्कुराउँदै भने — “माफी माग्न पर्दैन । तिमीहरूले रुखमा ढुङ्गा हान्यौ, यसले तिमीहरूलाई मिठो आँप दियो । तर मलाई ढुङ्गा हान्दा म तिमीहरूलाई केही दिन सकिनँ, बरु मैले तिमीहरूलाई डर मात्र दिएँ ।” बुद्धको यस्तो उत्तर सुनेपछि बच्चाहरू ट्वाँ परे । यस कथाबाट धैर्य, क्षमा र सहनशीलताको महत्त्व प्रस्ट हुन्छ ।विषय : अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो?पक्षमा वादविवाद (कर्तव्य ठुलो हो):माननीय निर्णायक मण्डल, शिक्षकवृन्द तथा सहपाठीहरू ! म आजको विषय “अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो” मा कर्तव्य ठुलो हो भन्ने पक्षमा आफ्नो विचार प्रस्तुत गर्न चाहन्छु ।अधिकार भनेको अरूबाट प्राप्त हुने कुरा हो, तर कर्तव्य भनेको हामीले आफैं पूरा गर्नुपर्ने दायित्व हो । यदि हामीले कर्तव्य पूरा गर्यौँ भने अधिकार स्वतः प्राप्त हुन्छ । उदाहरणका लागि, विद्यार्थीले आफ्नो अध्ययनमा कर्तव्य पूरा गर्यो भने उसलाई सफलताको अधिकार प्राप्त हुन्छ । नागरिकले राष्ट्रप्रति कर्तव्य पूरा गर्यो भने उसले स्वतन्त्रता, शान्ति र विकासको अधिकार भोग गर्न पाउँछ ।अधिकार भन्दा कर्तव्य ठूलो भएको प्रमाण इतिहासले पनि दिएको छ । राष्ट्रका महान व्यक्तिहरूले आफ्नो कर्तव्य पूरा गरेर मात्र अधिकार प्राप्त गरेका छन् । यदि कर्तव्य पूरा नगर्ने हो भने अधिकार दुरुपयोग हुन्छ र समाजमा अराजकता फैलिन्छ ।यसैले, अधिकार भन्दा कर्तव्य ठूलो छ भन्ने मेरो दृढ धारणा हो । धन्यवाद ।
- Q.१३. कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. विद्यालय तहका अनिवार्य विषयका पाठ्यपुस्तक उपलब्ध गराइदिन अनुरोध गर्दै सूर्यविनायक पुस्तक पसल भक्तपुरका तर्फबाट जनक शिक्षा सामग्री केन्द्र लिमिटेड, सानोठिमी भक्तपुरलाई लेख्ने पत्रको नमुना तयार पार्नुहोस् ।ख. आफ्नो विद्यालयले आयोजना गरेको खेलकुद सप्ताहको कार्यक्रमको समाचार तयार पार्नुहोस् ।A.प्रतिजनक शिक्षा सामग्री केन्द्र लिमिटेड,सानोठिमी, भक्तपुर ।विषय : अनिवार्य पाठ्यपुस्तक उपलब्ध गराइदिन सम्बन्धमामहोदय, हाम्रो विद्यालय तहमा अध्ययनरत विद्यार्थीहरूको लागि आवश्यक कक्षा अनुसारका अनिवार्य विषयका पाठ्यपुस्तकहरू अभाव भएको छ । विद्यार्थीको अध्ययन अवरोध नहोस् भन्ने हेतुले तत्कालै ती पाठ्यपुस्तकहरू उपलब्ध गराइदिनुहुन अनुरोध गर्दछौँ ।यसैमा सहकार्य होस् भन्ने आशा राख्दछौँ ।धन्यवाद ।विनम्र,सूर्यविनायक पुस्तक पसल भक्तपुरशीर्षक : हाम्रो विद्यालयमा खेलकुद सप्ताह सम्पन्नहाम्रो विद्यालयमा गएको सातादेखि खेलकुद सप्ताह कार्यक्रम सुरु भएको थियो । यस कार्यक्रममा दौड, भलिबल, फुटबल, कबड्डी, रस्साकसी, जिम्नास्टिक लगायतका खेलहरू आयोजना गरियो । विद्यार्थीहरूले उमङ्ग र उत्साहका साथ भाग लिए । अन्तिम दिनमा विजयी खेलाडीलाई पुरस्कार तथा प्रमाणपत्र वितरण गरियो । विद्यालयका प्राचार्यले खेलकुदले शारीरिक र मानसिक विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउने कुरा बताउँदै सबैलाई खेलकुदमा सक्रिय हुन प्रेरणा दिनुभयो ।
- Q.१४. दिइएको अनुच्छेदबाट चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् :ससाना कार्यबाट प्राप्त हुने ठुलाठुला परिणामले पनि कर्तव्यको महानता झल्काउँछ । हरेक नागरिकले गर्नुपर्ने आआफ्ना कर्तव्यका दायरा छन् । आआफ्ना ठाउँबाट सबैले आआफ्नो कर्तव्य निर्वाह गरेको समाज सभ्य र सुसंस्कृत हुन्छ । ससाना कुरा मात्र हेरौं न ! नागरिकले आआफ्ना घर वरिपरि सफा गरे भने सिङ्गो गाउँ वा सहर सफा हुन्छ । कृषकले झरी, बादल नभनी गरेको मेहनतले सबैले खाने अन्न उत्पादन हुन्छ । समाजमा बस्ने नागरिकले एकअर्काको अस्तित्वको सम्मान र आदर गर्दै आफ्नो दायित्व निर्वाह गरेको समाज आदर्श समाज हुन्छ । शिक्षकले पेसाप्रतिको निष्ठा सम्कँदा र सोअनुसार आचरण गर्दा शिक्षकको कर्तव्य पूरा हुन्छ । सरकारी कार्यालयबाट सेवाग्राहीले मुस्कानसहितको सेवा पाउँदा कर्मचारीको कर्तव्य पूरा भएको ठहर्छ ।A.१. ससाना कार्यले पनि कर्तव्यको महानता देखाउँछ ।२. नागरिकले आफ्नो दायित्व पूरा गरे समाज सभ्य हुन्छ ।३. कृषकको मेहनतले सबैलाई अन्न उत्पादन हुन्छ ।४. सेवाग्राहीलाई मुस्कानसहित सेवा दिँदा कर्मचारीको कर्तव्य पूरा हुन्छ ।
- Q.१५. दिइएको अनुच्छेदबाट एक तृतीयांशमा सारांश लेख्नुहोस् :मानिसको असावधानीका कारण रोगव्याधिले तन र मनलाई अशान्त बनाउँछन् । रोगसँग लड्नकै लागि चिकित्सा विज्ञानको विकास भएको हो । एलोप्याथिक र आयुर्वेद चिकित्सा दुई प्रमुख उपचार पद्धति हुन् । स्वस्थ तन खुसी मनको आधार हो । मानिसको असावधानीका कारण रोगव्याधि उत्पन्न हुन्छन् । तिनलाई नियन्त्रण गर्न उपचार विज्ञानको विकास भएको हो । अहिले एलोप्याथिक र आयुर्वेदिक उपचार पद्धति बढी प्रयोगमा छन् ।A.स्वस्थ तन नै खुसी मनको आधार हो । मानिसका आफ्नै असावधानीका कारण रोगव्याधिले शरीरमा अनधिकृत रूपमा प्रवेश पाउँछन् र शारीरिक अङ्ग र मनका खुसी लुट्न पुग्छन् । मान्छेले त्यसबाट मुक्ति पाउन प्रयत्न गर्छ । मानव शरीर र मनमाथि आक्रमण गर्ने ती रोगव्याधि विरुद्ध प्रत्याक्रमण गरी त्यसलाई दमन र शमन गर्दै मानिसको तन र मनलाई रोगमुक्त पार्ने प्रयत्नबाट नै चिकित्सा विज्ञानको प्रादुर्भाव भएको मानिन्छ । चिकित्सा विज्ञानका एलोप्याथिक चिकित्सा र आयुर्वेद चिकित्सा दुई किसिमका उपचार पद्धति सबैभन्दा बढी प्रयोगमा छन् । पाश्चात्य विज्ञानले दिएको अद्वितीय वरदान एलोप्याथिक चिकित्सा पद्धति हो भने पूर्वीय वैदिक एवम् प्रात्य सभ्यताले अभूतपूर्व उपहार आयुर्वेद चिकित्सा हो ।
- Q.१६. दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. दिइएको कवितांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :लोभलालचमा छैनन् जसका मनमस्तकजो सदैव हुने गर्छन् त्यागका निम्ति उद्यत ।उदात्त कर्मको यात्रा गर्दछन् जो सधैं सधैंआदर्श नमुना मान्छे बन्दछन् विश्वमा तिनै ।प्रश्नहरूअ. न्यायका निम्ति उद्यत हुनु भनेको के हो ?आ. मानिस कसरी आदर्श बन्न सक्छ ?ख. तलको निबन्धको अंश पढी सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :अब तपाईं मात्रै पर्खनुपर्यो भनेर किन पट्टाउनुहुन्छ ? जब तपाईंलाई नपर्खी सुखै छैन । त्यसैले मान्नोस्, पर्खाईदेखि डराउने पलायनवादी हो, पामर र पानीमरुवा हो । जुन आदर्श आज म तपाईंका अगाडि छाँट्तै छु, भोलि तपाईं मेरा अगाडि छाँट्नुहुन्छ । वास्तवमा तपाईं पनि पर्खन चाहनुहुन्न, म पनि पर्खन चाहन्नँ । हामी दुवै चाहन्छौं एउटा त्यस्तो दुनियाँ सिर्जना गरौं जहाँ कसैले कसैलाई कुराले मात्र टार्न नसकोस् !, लर्काएर पर्खाउने यस्तो जालेमाले परम्परा नहोस्। तर समस्या त उही नै हो, जतिसुकै बलियोसँग चाहे पनि हाम्रो यो चाहना चाहनेबित्तिकै पूरा हुँदैन, पर्खनुपर्छ । त्यसैले म त लस्याङलुसुङ गरेर भए पनि घरी यता धाउँछु, घरी उता घाउँछु, घरी यता हुन्छु, घरी उता हुन्छु, जम्स्याङजुम्सुङ गरेर भए पनि पर्खिरहेछु र तपाईंलाई पनि भन्दै छु, पर्खनुदेखि पट्टाउनु पलायनवादिता हो ।प्रश्नहरू:अ. किन मानिसलाई पर्खाइ मन पर्दैन ?आ. मानिसले कसरी अरुलाई पर्खाउँछ ?A.न्यायका निम्ति उद्यत हुनु भनेको लोभ–लालच त्यागेर सधैं सत्य, सदाचार र उदात्त कर्मको पक्षमा खटिनु हो । जसले आफ्नो स्वार्थभन्दा ठूलो समाज, राष्ट्र र मानवताका लागि समर्पित भएर काम गर्छ, उसलाई नै न्यायका निम्ति उद्यत भएको भनिन्छ ।मानिसले त्यागी जीवन बिताएर, उदात्त कर्म गरेर र लोभलालचबाट मुक्त भएर मात्र आदर्श बन्न सक्छ । सदैव सकारात्मक कर्म गर्ने र अरूलाई अनुकरणीय जीवन देखाउने मान्छे विश्वमा आदर्शको रूपमा चिनिन्छ ।मानिसलाई पर्खाइ मन नपर्नुको कारण भनेको उसको आकांक्षा, आवश्यकता र चाहना तुरुन्त पूरा होस् भन्ने चाह हो । पर्खनुपर्दा असहज, अधैर्य र निराशा अनुभव हुन्छ । त्यसैले मानिसलाई पर्खन मन पर्दैन ।मानिसले आफ्ना काम, निर्णय वा जिम्मेवारी ढिला गरेर अरुलाई पर्खाउँछ । कतिपय अवस्थामा उसले आश्वासन मात्र दिएर व्यवहारमा ढिलाइ गर्छ, जसले गर्दा अरू व्यक्तिहरूलाई जबरजस्ती कुर्न बाध्य पारिन्छ ।
- Q.१७. हाम्रो समाजमा 'आयाम' कथाकी पात्र याजी जस्ता कम उमेरमा आफ्ना श्रीमान् बितेका धेरै नारीहरू छन् । याजी जस्ता नारीको उन्नतिका लागि कुनै पदमा बसेर काम गर्ने मौका पाउनुभयो भने तपाईं के के गर्नुहुन्छ ?A.यदि म कुनै जिम्मेवार पदमा बसेर काम गर्ने अवसर पाउँथेँ भने, याजी जस्ता कम उमेरमै विधवा भएकी नारीहरूको जीवन सुधारका लागि तलका काम गर्ने थिएँ :
- शिक्षा र सीप विकास कार्यक्रम — विधवाहरूलाई आत्मनिर्भर बनाउन तालीम, सीप र शिक्षा उपलब्ध गराउने ।
- आर्थिक अवसर — स्वरोजगारका लागि ऋण सुविधा, सहकारी संस्था तथा लघुउद्यम सञ्चालन गर्ने अवसर दिने ।
- सामाजिक पुनर्स्थापना — समाजमा अझै रहेको विधवा प्रथा, विभेद र तिरस्कार अन्त्यका लागि सचेतना फैलाउने ।
- मानसिक स्वास्थ्य र सहयोग केन्द्र — परामर्श सेवा, मनोवैज्ञानिक उपचार र सहारा दिने संस्थाहरू स्थापना गर्ने ।
- नीति तथा कानुनी संरक्षण — विधवाको अधिकार सुरक्षित गर्ने विशेष कानून र नीतिहरू निर्माण गर्ने ।
यसरी विधवाहरूलाई आत्मनिर्भर, सम्मानित र समान अवसरयुक्त बनाउन सकिन्छ । - Q.१८. कुनै एक उद्धरणको व्याख्या गर्नुहोस् :क. तपाईंले गर्व गर्ने सगरमाथालाई काँधमा बोकेर उभिएको यो गाउँ ! तपाईंलाई नागरिकताको प्रमाणपत्र बाँड्ने देशको जन्मदाता यो गाउँ !ख. जति पसिना बहाउनुपरे पनि आफ्नै घरबारीमा बहाऔंला । एक गेडा मकै भए पनि आफ्नै माटामा उब्जाऔंला ।A.यस उद्धरणले गाउँको महत्वलाई चित्रण गरेको छ । सगरमाथा जस्तो विश्वविख्यात हिमालको सौन्दर्य बोकेर बसेको गाउँले हाम्रो राष्ट्रिय पहिचानलाई धानेको छ । त्यस्तै, गाउँ नै हाम्रो अस्तित्वको आधार हो, जसले हामीलाई नागरिकता, संस्कृति, परम्परा र देशप्रेम दिएको छ । गाउँलाई हेप्नु वा बेवास्ता गर्नु होइन, बरु उसलाई माया र सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने संदेश यसमा निहित छ ।यस उद्धरणले आत्मनिर्भरता र आफ्नोपनको महत्व देखाएको छ । आफ्नो श्रम, पसिना र सीप आफ्नै मातृभूमिमा लगाउनु पर्छ भन्ने सन्देश दिएको छ । विदेशमा पसिना बगाउने भन्दा आफ्नै मातृभूमिमा श्रम गरेर उत्पादन गर्ने कुरा बलियो देश निर्माणको आधार हो । यसले राष्ट्रप्रेम र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माणको प्रेरणा दिन्छ ।
- Q.१९. कुनै एक प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर दिनुहोस् :क. दिइएको कथांश पढी सोधिएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :विचार गर्दागर्दै कृष्ण रायले रेलको डब्बामा भएको झगडा सम्झे; हाटमा तिनीद्वारा धक्का खाई लडेको एउटा मान्छेलाई सम्झे; तिनले निकालिदिएका नोकरहरूलाई सम्झे, गरिब तर इर्ष्यालु दाजुभाइलाई सम्झे; जो तिनको उन्नति देखिसहँदैनथे । अरूको त के कुरा, आफ्नै पोष्यपुत्रमाथि पनि उनलाई भरोसा थिएन ।प्रश्न:अ. कृष्ण रायका मनमा उत्पन्न मानसिक उतारचढावलाई 'शत्रु' कथाका आधारमा समीक्षा गर्नुहोस् ।ख. दिइएको जीवनीको अंश पढी सोधिएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :तिलगङ्गा आँखा अस्पतालको स्थापना हुनुभन्दा पहिले नेपालमा कुल जनसङ्ख्याको करिब ०.८ प्रतिशत मानिसमा दृष्टिविहीनताको समस्या थियो भने अहिले ०.३५ प्रतिशतमा झरेको छ । तिलगङ्गा आँखा प्रतिष्ठान र अन्य अन्धोपन निवारण कार्यमा लागेको संस्थाको संयुक्त प्रयासले नेपालको आँखा उपचारको पहुँच ठाउँमा पुऱ्याएको छ भने आँखा स्वस्थ राख्न जनचेतना फैलाउने काम पनि गरेको छ ।प्रश्न:अ. आँखा उपचारका क्षेत्रमा सन्दुक रुइतले दिएको योगदानको चर्चा गर्नुहोस् ।A.कृष्ण राय जीवनमा सम्पन्न भए पनि उनको मनमा सधैं असुरक्षा, शंका र असन्तोष बसिरहन्छ । रेलको डब्बामा भएको झगडो, हाटमा धक्का खाने अनुभव, निकालेका नोकर र इर्ष्यालु दाजुभाइहरूको व्यवहारले उनलाई सधैं सताइरहन्छ । उनी आफ्नो पोष्यपुत्रमाथि समेत भरोसा गर्न सक्दैनन् । यसरी, उनको मानसिक अवस्था एकदमै द्वन्द्वपूर्ण र अस्थिर छ । भौतिक सम्पन्नता भए पनि मानसिक शान्ति नपाएको स्पष्ट हुन्छ । कथाले देखाउँछ कि मनमा सधैं शत्रु खोज्ने प्रवृत्तिले मानिसलाई असुरक्षित र असन्तुष्ट बनाउँछ ।सन्दुक रुइतले नेपाललाई आँखा उपचारको क्षेत्रमा विश्वस्तरमा पुर्याएका छन् । तिलगङ्गा आँखा अस्पताल स्थापना गरेर उनले ग्रामीण र गरिब जनतासमेतलाई उपचार उपलब्ध गराए । उनको नेतृत्वमा दृष्टिविहीनता घटाउन ठुलो योगदान भएको छ । ०.८ प्रतिशत जनसंख्या दृष्टिविहीन भएको दर घटाएर ०.३५ प्रतिशतमा ल्याउन उनले मुख्य भूमिका खेलेका छन् । त्यसैगरी, आँखा प्रत्यारोपण, नयाँ प्रविधि भित्र्याउने, जनचेतना फैलाउने र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेपाललाई परिचित गराउने कार्य उनले गरेका छन् । त्यसैले सन्दुक रुइतलाई “हिमालयन गान्धी” पनि भनिन्छ ।
- Q.२०. कुनै एक शीर्षकमा कम्तीमा १५० शब्दसम्म निवन्ध लेख्नुहोस् :क. म सप्रिने कि बिग्रिने मेरै हातमा छख. कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) का सम्भावना र चुनौतीग. पृथ्वीको संरक्षणA.मानव जीवन अमूल्य छ । यो जीवन कसरी व्यतीत गर्ने भन्ने कुरा पूर्णरूपमा हाम्रो हातमा हुन्छ । मानिस आफैंले गरेको सोच, व्यवहार र कर्मले उसको भविष्य तय गर्छ ।यदि मानिसले समयको सही उपयोग गर्छ, अनुशासनमा बाँच्छ, कर्तव्य पालन गर्छ र मेहनतलाई अंगिकार गर्छ भने ऊ सफल, सम्मानित र सुखी बन्छ । तर आलस्य, लापरबाही, खराब संगत र गलत बानी अपनाउने हो भने जीवन बिग्रन्छ । विद्यार्थीले अध्ययनमा ध्यान नदिँदा असफल हुन्छ, तर पढाइमा मेहनत गर्नेले उज्ज्वल भविष्य बनाउँछ ।यसैले, मानिसको जीवन भाग्यले मात्र होइन, उसकै कर्मले निर्धारण हुन्छ । जीवनलाई सप्राउने वा बिगार्ने शक्ति हामी आफैंभित्र हुन्छ ।निष्कर्ष : जीवनलाई उत्कृष्ट बनाउन चाहे आजैदेखि राम्रो सोच, असल कर्म र अनुशासनलाई आत्मसात गर्नुपर्छ ।कृत्रिम बौद्धिकता (AI) आधुनिक विज्ञानको चमत्कार हो । यो प्रविधिले मानिसको सोच र कार्यशैलीलाई कम्प्युटर वा रोबोटमार्फत सम्भव बनाएको छ ।सम्भावना : शिक्षा क्षेत्रमा अनलाइन शिक्षण, भाषानुवाद, स्वचालित परीक्षण सम्भव भएको छ । स्वास्थ्य क्षेत्रमा रोगको निदान, अपरेशन र औषधि परीक्षणमा एआईको उपयोग भइरहेको छ । यातायातमा चालकविहीन गाडी, कृषि क्षेत्रमा स्मार्ट खेती, सुरक्षा क्षेत्रमा निगरानी प्रणाली, उद्योगमा स्वचालित उत्पादन सम्भव भएको छ । यसले मानव जीवन सजिलो र द्रुत बनाइदिएको छ ।चुनौती : एआईसँगै बेरोजगारी, गोपनीयताको समस्या, साइबर अपराध, युद्धमा दुरुपयोग, नैतिक संकट जस्ता चुनौती आएका छन् । यदि नियन्त्रण भएन भने भविष्यमा मानिस नै मेसिनको अधीनमा पर्न सक्ने डर छ ।निष्कर्ष : एआईको सदुपयोगले जीवनमा क्रान्ति ल्याउँछ । तर दुरुपयोग रोक्न नियम, नीति र नैतिक मूल्य अनिवार्य छ ।पृथ्वी हाम्रो जीवनको आधार हो । यही पृथ्वीमा हावा, पानी, माटो, वनस्पति, जनावर र मानिस सबै बसोबास गर्छन् । तर आज मानव लोभ, औद्योगिक प्रदूषण, वन फडानी र प्राकृतिक स्रोतको दुरुपयोगका कारण पृथ्वी संकटमा परिरहेको छ ।पृथ्वी संरक्षणका लागि सबैभन्दा पहिले वातावरणीय प्रदूषण रोक्नुपर्छ । वन कटान बन्द गरी वृक्षारोपण गर्नुपर्छ । नवीकरणीय उर्जा प्रयोग गर्नुपर्छ । पानी, माटो, हावा सफा राख्न, प्लास्टिक कम गर्न र प्राकृतिक स्रोतको सही उपयोग गर्नुपर्छ । नागरिकले सवारी साधनको इन्धन कम प्रयोग गरेर, आफ्नै ठाउँ सफा राखेर योगदान दिन सक्छन् ।पृथ्वी हाम्रो साझा घर भएकाले यसको रक्षा गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो । यदि हामीले आजैदेखि संरक्षणको उपाय अपनाएनौं भने भोलि पुस्ताले बाँच्न कठिन हुनेछ ।निष्कर्ष : पृथ्वी संरक्षण भनेको मानव सभ्यता संरक्षण हो ।
Practice Without Boundaries.
Premium gives you full access, zero ads, and unlimited custom paper generation. Study your way, every day.