Answers On/OffJS required
Group A
- Q.१. तल समूह 'क' मा दिइएका शब्दको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी जोडा मिलाउनुहोस् :
समूह 'क' समूह 'ख' सौरभ उजुर दृष्टान्त सुगन्ध फिराद कपडाको सानो टुक्रा अनौ उदाहरण हलाको हाता, मुठ A.समूह ‘क’ समूह ‘ख’ सौरभ सुगन्ध दृष्टान्त उदाहरण फिराद कपडाको सानो टुक्रा अनौ हलाको हाता, मुठ - Q.२. दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् ।सीताकी एउटी सानी बहिनी छे । ऊ बहिनीलाई खुब माया गर्छ । आज बिदाको दिन भएकाले सीता बहिनीसित नदी किनारामा खेल्दै छे । नदी किनारको बगैंचामा आँपका दाना बिस्कुन सुकाए झै भुइँमा छरिएका थिए ।क. 'खोला' को पर्यायवाची शब्द ........हो ।ख. 'घृणा' को विपरीतार्थी शब्द...... हो ।ग. 'दीन' को श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द .........हो ।घ. 'घाममा सुकाइने अन्न' पदावलीको सिङ्गो शब्दलाई .........भनिन्छ ।A.क. 'खोला' को पर्यायवाची शब्द नदी हो ।ख. 'घृणा' को विपरीतार्थी शब्द माया हो ।ग. 'दीन' को श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द दिन हो ।घ. 'घाममा सुकाइने अन्न' पदावलीको सिङ्गो शब्दलाई बिस्कुन भनिन्छ ।
- Q.३. दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा उखान र एउटा अनुकरणात्मक शब्द पहिचान गरी अनुच्छेदको भन्दा फरक वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :गङ्गाधरको देहावसान भएको कुरा एक कान दुई कान मैदान हुँदै गाउँभरि फैलियो । उनी न्यायका लागि समर्पित भएका हुनाले उनका कुरा झट्ट सुन्नेबित्तिकै गाउँलेहरू धुरुधुरु रून थाले । हुने हार दैव नटार भने झैँ उनको मृत्युलाई कसैले रोक्न सकेनन् ।A.उखान: हुने हार दैव नटारनयाँ वाक्य: मेहनत गरेर पनि असफल भए, त्यसलाई हुने हार दैव नटार भन्न सकिन्छ ।अनुकरणात्मक शब्द: धुरुधुरुनयाँ वाक्य: सन्देश सुनेर उनीहरू धुरुधुरु रुन थाले ।
- Q.४. दिइएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. दिइएका शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द छानी लेख्नुहोस् :अ. अनुशासन, अनुसासन, अनुशाशन, अनुशाशनआ. पन्चतत्त्व, पञ्चतत्त्व, पंचतत्त्व, पञ्चतत्त्वख. दिइएको वाक्यलाई शुद्ध पारेर लेख्नुहोस् :मायाले भनिन्, आज भाउजु र दाई घरमा आमा सित बस्नुभएको छ ।A.अ. अनुशासनआ. पञ्चतत्त्वमायाले भनिन्, “आज भाउजु र दाइ घरमा आमासित बस्नुभएको छ ।”
- Q.५. रेखाङ्कित शब्दको पदवर्ग छुट्याउनुहोस् :जो मानिस इमानदार छ त्यसलाई समाजमा सबैले सम्मान गर्छन् त्यसैले हामी पनि निरन्तर असल बनौँ।A.जो → सम्बन्धबोधक सर्वनाममानिस → संज्ञात्यसैले → संयोजक अव्ययहामी → सर्वनामनिरन्तर → क्रियाविशेषणबनौँ → क्रियापद
- Q.६. दिइएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. दिइएको अनुच्छेदबाट दुईओटा उपसर्ग र दुईओटा प्रत्यय लागेर बनेका शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :देवकोटाले जीवनमा पारिवारिक वियोगका असह्य पीडा खप्नुपर्यो । दुःखमा परे तापनि उनले विभिन्न विधामा कलम चलाएका छन् । त्यस बेला उनले लेखेका रचनामा आफन्तको मृत्युबाट सिर्जित वेदनाका साथै प्राकृतिक स्वच्छन्दता र भावमय विषयको वर्णन गरिएको पाइन्छ ।ख. दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह र विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्वित्व भएर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :मामा र माइजू आजभोलि विदेश गएर खुब रमाइलो गर्दै मुसुमुसु हाँसी फोटो खिच्न मस्त हुनुहुन्छ । उहाँहरूका छोराछोरी विदेशमा काम छोडी बसेका छन् । पराक्रम देखाएर गरी खानुका सट्टा अपमान सहेर अरूको निर्भरतामा बस्नु कायरता हो ।A.दुई उपसर्गले बनेका शब्द:असह्य (अ- + सह्य)विभिन्न (वि- + भिन्न)दुई प्रत्ययले बनेका शब्द:कलाकारिता (कलाकार + -ता)भावमय (भाव + -मय)समस्त शब्द:विदेश → विग्रह: वि + देशविग्रहबाट बनेको समस्त शब्द:पराक्रम → परा + क्र + म (द्वित्व नभएको)द्वित्व भएर बनेका दुई शब्द:मुसुमुसु → म + सु + म + सु (ध्वनि अनुकरणात्मक)खिच्न → खिच + न (क्रियापदको प्रत्यय)
- Q.७. दिइएको अनुच्छेदलाई अभ्यस्त भूतकालमा परिवर्तन गर्नुहोस् :आयुष मेहनत गर्छन् । उनी सधैं काममा जान्छन् । परिवारका राम्रो ख्याल गर्छन् । उनी सधैं आफ्नो परिवारसँग रमाउँछन् ।A.आयुष मेहनत गरे । उनी सधैं काममा जान्थिन् । परिवारका राम्रो ख्याल गरे । उनी सधैं आफ्नो परिवारसँग रमाए ।
- Q.८. कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. सम्भावनार्थक भावका अलग अलग क्रियापदको प्रयोग गरी चार वाक्यमा आफ्नो पढाइको बारेमा वर्णन गर्नुहोस् ।ख. दिइएका वाक्यलाई प्रथम पुरुषमा परिवर्तन गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस् :ऊ विद्यार्थी हो । ऊ नियमित विद्यालय जान्छ । ऊ मेहनत गरेर पढ्छ । ऊ सफल हुन्छ ।A.
- म सम्भवतः पुस्तकालयमा गएर पढ्न सक्छु ।
- म शायद साथीहरूसँग गृहकार्य सकेर खेल्न सक्छु ।
- मैले तयारी गरे भने परीक्षा राम्रो दिन सक्छु ।
- म सायद घरमा रहेर व्यायाम गर्न सक्छु ।
म विद्यार्थी हुँ । म नियमित विद्यालय जान्छु । म मेहनत गरेर पढ्छु । म सफल हुन्छु । - Q.९. कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् :क. विद्यार्थीहरू दार्जिलिङ घुमेर घर फर्के । (वाक्य विश्लेषण)ख. आकाशमा ताराहरू देखिए । (कर्तृवाच्य)ग. भाइ गृहकार्य गर्छ । (प्रेरणार्थक)घ. बतासेले भनिन्, “म त एकछिन पनि विदेशमा बस्न सक्दिनँ ।” (अप्रत्यक्ष कथन)A.विश्लेषण:
- कर्ता: विद्यार्थीहरूले
- कर्म: दार्जिलिङ घुम्न
- क्रिया: घर फर्के
ताराहरूले आकाशमा देखिए ।भाइ, गृहकार्य गर !बतासेले भनिन् कि उनी एकछिन पनि विदेशमा बस्न सक्दिनन् । - Q.१०. दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :आमा हुनुहुन्थ्यो करिब ४९ वर्षकी बाटुलो मुखाकृतिकी । उहाँको अनुहारमा चिउँडाको चुच्चो कतै हराए जस्तै देखिन्थ्यो । गोलै जोर आँखाको बिचमा डल्लो आकारको नाक थपक्क बसेको थियो । सेतो चिमालो फूलको रङ झै लाग्ने नरम छाला जिउभरि ओढेकी । भाग्यलाई आमन्त्रित गरिएको हो कि झै लाग्ने सिनित्त परेको निधार । आँखाका चेप भने केही असजिलोसँग खुम्चिएका छन् र हाँस्दा ती अझै खुम्चन्छन् । उमेरभन्दा निकै ढिला हिँडिरहेको जस्ता देखिने छोटा छोटा, मोटा मोटा र पुटुक्कका हातगोडा । घरमा आमा र म मात्रै थियौँ । आमा र म दुवै जागिरे थियौँ । म निजी कार्यालयमा काम गर्थे भने आमा सरकारी कार्यालयमा । म बिहान आठ बजे निस्कन्थें, आमा नौ बजे निस्कनुहुन्थ्यो । पदको प्रकृति र कदका दृष्टिले मेरोभन्दा अलिक होलो थियो उहाँको जागिर । म बिहानको चिया खाजा बनाउँथें, साँझको खाना आमा तयार पार्नुहुन्थ्यो ।प्रश्नहरू:क. 'म बिहान आठ बजे निस्कन्थें ।' यस वाक्यलाई अकरणमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।ख. रेखाङ्कित 'अनुहारमा' शब्दको कारक र विभक्ति पहिचान गर्नुहोस् ।ग. 'म बिहानको चिया खाजा बनाउँथें ।' यस वाक्यको उद्देश्य र विधेय पहिचान गर्नुहोस् ।घ. 'आँखाका चेप भने केही असजिलोसँग खुम्चिएका छन् र हाँस्दा ती अझै खुम्चन्छन् ।' यस वाक्यलाई सरल वाक्यमा बदल्नुहोस् ।A.'म बिहान आठ बजे निस्केँ ।'
- कारक: अधिकरण
- विभक्ति: बहुवचन/स्थानसूचक (मा)
- वाक्य: "म बिहानको चिया खाजा बनाउँथें ।"
- उद्देश्य: म (कर्त्ता)
"आँखाका चेप केही असजिलोसँग खुम्चिएका छन् । हाँस्दा ती अझै खुम्चिन्छन् ।" - Q.११. दिइएको गद्यांश पढी सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर लेख्नुहोस् :नेपाल जलस्रोतका दृष्टिले धनी राष्ट्र हो । यहाँको अपार जलसम्पदाको प्रयोग गर्नाले नेपालको आर्थिक विकासमा ठुलो टेवा पुग्छ । मुलुकको सर्वाङ्गीण विकासका लागि अर्थतन्त्रले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने भएकाले यहाँका नदीनालाबाट विद्युत् शक्तिको उत्पादन गरी विदेशी मुद्रा आर्जन गर्नेतर्फ सरकारी स्तरबाट योजना तर्जुमा गरी त्यसतर्फ विशेष कार्यक्रम निर्धारण गरिनुपर्छ । नेपालका ६ हजारभन्दा बढी नदीनालाबाट विद्युत् शक्तिको उत्पादन गरी आफूलाई चाहिनेभन्दा बढी अन्य राष्ट्रहरूलाई बिक्री गरी त्यसबाट आर्जित आय निर्माणका हरेक क्षेत्रमा लगाउन सकिन्छ । नदीनालाबाट खेर गइरहेको पानीलाई सिँचाइका माध्यमबाट उपभोग गर्न सकिएको खण्डमा कृषि फसलमा वृद्धि हुनाका साथै नेपालीको आयआर्जनमा सहयोग पुग्छ । सिँचाइ सुविधा उपलब्ध गराउन सकेमा कृषिजन्य वस्तुको वृद्धि हुने र आवश्यकताभन्दा बढी अन्नलाई अन्य राष्ट्रमा निकासी गरी विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सकिने भएकोले समयमै यसतर्फ आवश्यक पाइला चाल्नुपर्ने स्थिति देखिन्छ ।प्रश्नहरू:क. मुलुकको विकासमा के कुराले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको हुन्छ?ख. विद्युत् शक्तिको उपयोग कसरी गर्नु उपयुक्त हुन्छ?ग. खेर गइरहेको पानीबाट कुन-कुन पक्षमा फाइदा लिन सकिन्छ?घ. कृषिजन्य वस्तुका उत्पादन बढ्दा राष्ट्रलाई कसरी फाइदा पुग्छ?A.नेपालको सर्वाङ्गीण विकासमा अर्थतन्त्रले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ।नदीनालाबाट उत्पादित विद्युत् शक्ति आफूलाई चाहिनेभन्दा बढी अन्य राष्ट्रलाई बिक्री गरी विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने र त्यसबाट आर्जित आयलाई मुलुकको हरेक विकास क्षेत्रमा लगाउने गरी प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ।खेर गइरहेको पानी सिँचाइको माध्यमबाट कृषि फसलमा वृद्धि गर्न, किसानको आयआर्जन बढाउन, र आवश्यकताभन्दा बढी अन्न उत्पादन गरी निकासीमार्फत विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सकिन्छ।कृषिजन्य वस्तुका उत्पादन बढ्दा राष्ट्रले आवश्यकताभन्दा बढी अन्न अन्य राष्ट्रमा निर्यात गरेर विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सक्छ र आर्थिक विकासमा योगदान पुग्छ।
- Q.१२. तलका कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. दिइएका बुँदाका आधारमा एउटा कथा तयार पारी शीर्षकसमेत लेख्नुहोस् :हरमा एक प्रतिष्ठित व्यापारी हुनु विवाह गरेको धेरै सयमसम्म सन्तान नहुनु टेस्टट्युब प्रविधिबाट एउटा छोरो जन्मिनु अत्यन्तै माया गरेर छोरो हुर्काउनु छोरालाई केही कुराको अभाव हुन नदिनु जति पैसा मागे पनि दिनु छोरो साथीहरूसँग पनि रमाउनु साथीहरूका बारेमा परिवारले चासो नदिनु ऊ कुलतमा फस्नु लागुपदार्थ सेवन गर्नु ...... प्रहरीले समात्नु ...... आमाबुबा चिन्तित हुनु छोरो घर नआउनु छोरो खोजिदिन प्रहरीलाई आग्रह गर्नु प्रहरीले छोरो समातिएको जानकारी दिनु आमाबुबा छाँगाबाट खसे जस्तै हुनु छोरालाई समय दिन नसकेकामा पछुतो मान्नु छोराको रेखदेख गर्ने वाचा गर्नु घर फर्किनु ।ख. 'सुशासन' शीर्षकमा शिक्षक र विद्यार्थीबिच भएको संवाद लेख्नुहोस् ।A.शीर्षक: “छोरोको खोजी”सहरमा एक प्रतिष्ठित व्यापारीको लामो समय सन्तान नहुनुका कारण उनले टेस्टट्युब प्रविधिबाट छोरो जन्माए। उनले आफ्नो छोरो अत्यन्त माया गरे र केही कमी नपरोस् भनेर सबै व्यवस्था गरे। छोरो साथीहरूसँग रमाउँदा, परिवारले चासो नदिँदा ऊ गलत बाटोमा लाग्यो र लागुपदार्थ सेवन गरी प्रहरीले समात्यो। आमाबुबा चिन्तित भए। प्रहरीले छोरो समातिएको जानकारी दियो, र आमाबुबा छाँगाबाट खसे जस्तो भए। तर उनीहरूले पछुतो मान्दै छोराको रेखदेख गर्ने वाचा गरे। अन्ततः छोरो घर फर्कियो र परिवार एकजुट भयो। यस कथाले प्रेम, जिम्मेवारी र पारिवारिक सहकार्यको महत्व देखाउँछ।शिक्षक: विद्यालयमा सबैले नियम पालना गर्नुपर्छ। सुशासन बिना विकास सम्भव छैन।विद्यार्थी: सर, नियम पालना गरेर हामी कस्तो उदाहरण सेट गर्न सक्छौं?शिक्षक: सही, विद्यार्थीहरूले सहकार्य र जिम्मेवारीपूर्वक काम गर्दा विद्यालयको वातावरण सुधार हुन्छ।विद्यार्थी: हामी पनि आफ्ना काम समयमा पूरा गरेर विद्यालयमा सुशासन कायम गर्छौं।
- Q.१३. तलका कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. विद्यालयमा आवश्यक खेलकुद सामग्रीको व्यवस्था गरिदिन आग्रह गर्दै विद्यालयका प्रधानाध्यापकलाई निवेदन लेख्नुहोस् ।ख. विद्यालयले आयोजना गरेको वार्षिकोत्सव तथा अभिभावक दिवस समारोहका गतिविधिलाई समेटेर समाचार तयार पार्नुहोस् ।A.निवेदन नमूनाप्रधानाध्यापकज्यू,विद्यालयको नाम: ____________मिति: ____________विषय: खेलकुद सामग्रीको व्यवस्था गर्न अनुरोध।मान्यवर,विद्यालयमा विद्यार्थीहरूको खेलकुद अभ्यासको लागि आवश्यक सामग्री पर्याप्त छैन। यसर्थ, कृपया आवश्यक सामग्री उपलब्ध गराई दिनुहुने गरी अनुरोध गर्दछु।धन्यवाद।तपाईंको आज्ञाकारी,नाम: ____________कक्षा: ____________विद्यालयले वार्षिकोत्सव तथा अभिभावक दिवस समारोह सम्पन्न गर्यो। कार्यक्रममा विद्यार्थीहरूले सांस्कृतिक कार्यक्रम, खेलकुद प्रतियोगिता, र नाट्य प्रस्तुति प्रस्तुत गरे। अभिभावक र अतिथिहरूले कार्यक्रममा उत्साहपूर्वक सहभागी भएर विद्यार्थीहरूको प्रस्तुति अवलोकन गरे। प्रधानाध्यापकले शिक्षाको महत्व र विद्यार्थीहरूको प्रतिभा विकासमा विद्यालयको योगदानबारे सम्बोधन गरे।
- Q.१४. दिइएको अनुच्छेदबाट मुख्य मुख्य चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् :प्राचीन ऋषिमुनिले अनेकौँ सभ्यता, संस्कृति, पूर्वीय दर्शन र ज्ञानको ज्योति संसारभर फिंजाए र मेरो देशको शिक्षालाई आलोकित गरे । वेदव्यासमा ज्ञानको स्फुरण यहीँ भयो र उनले अठार पुराणको रचना गरे र राजा जनकको दरबारमा याज्ञवल्क्य, गार्गी, मैत्रेयी जस्ता विद्वान् विदुषीले शास्त्रार्थ गरेर जीवन र जगत्का यथार्थ र रहस्यका पाटा उजागर गरे । ज्ञानको तिर्खाले आकुलव्याकुल भएर घरपरिवार त्यागेका सिद्धार्थ गौतमले बुद्धत्व प्राप्त गरे । फाल्गुनन्दले किरात समुदायमा आफ्नो संस्कृतिको उत्थान र संवर्धन गर्न प्रेरणा दिन अनि समाजमा चेतना र जागरण फैलाउने 'मुन्धुम' जस्तो ग्रन्थ रचना गरे । यसरी मेरो देशको शिक्षाको प्रवर्धनमा परापूर्वकालदेखि विभिन्न ऋषिमहर्षि र विद्वान्ले विशिष्ट योगदान दिएका छन् । ज्ञानको मूलस्रोतका रूपमा रहेको र श्रुतिपरम्परामा आधारित अपौरुषेय रचना मानिने चार वेदको शिक्षासमेत मेरो देशको शिक्षाको गौरवमय मुहान हो ।A.मुख्य बुँदा:
- प्राचीन ऋषिमुनिले संसारभर सभ्यता, संस्कृति, पूर्वीय दर्शन र ज्ञान फैलाए।
- वेदव्यासले ज्ञानको स्फुरण गरे र अठार पुराणको रचना गरे।
- विद्वान् विदुषीले शास्त्रार्थमार्फत जीवन र जगत्का रहस्य उजागर गरे।
- फाल्गुनन्दले किरात समुदायमा संस्कृतिको उत्थान गर्दै चेतना र जागरण फैलाउने ग्रन्थ “मुन्धुम” रचना गरे।
- Q.१५. दिइएको अनुच्छेदबाट एक तृतीयांशमा सारांश लेख्नुहोस् :साइबर अपराधको सिकारबाट जोगिन, आफ्नो कम्प्युटर, ल्यापटप र मोबाइलमा चलाइने सामाजिक सञ्जाललगायतका पासवर्ड कसैलाई दिनुहुँदैन । समय समयमा पासवर्ड परिवर्तन गरिरहनुपर्छ । अपरिचित व्यक्ति वा संस्थाबाट आएका इमेल खोल्नुहुँदैन । इमेलमा काम गरिसकेपछि साइनआउट वा लगआउट गर्नुपर्छ । इमेल तथा सामाजिक सञ्जालमा आउन सक्ने आकर्षक उपहार वा चिट्ठाको भ्रममा पर्नुहुँदैन । यस्ता इमेल तथा म्यासेजमाथि शङ्का लागेमा नजिकको प्रहरी कार्यालयमा सम्पर्क गर्नुपर्छ । कुनै पनि मेल वा म्यासेन्जरमा लिङ्क आएमा पहिला लिङ्क सही हो वा होइन पत्ता लगाएर मात्र लिङ्कमा क्लिक गर्ने गर्नुपर्छ । त्यसैगरी गैरकानुनी रूपमा अरूको वाइफाइ प्रयोग नगर्ने, मोबाइल हराएमा नजिकको दूरसञ्चार सेवा प्रदायकलाई जानकारी गराई आफ्नो सिम ब्लक गराउन लगाउनुपर्छ ।A.सारांश (साइबर सुरक्षा)साइबर अपराधबाट जोगिन, आफ्नो पासवर्ड कसैलाई नदिनु, समय समयमा पासवर्ड परिवर्तन गर्नु, अनजान इमेल खोल्नु हुँदैन। काम सकेपछि साइनआउट गर्नुपर्छ। आकर्षक उपहार वा चिट्ठाको भ्रममा नपर्नु र शङ्का लागे प्रहरी सम्पर्क गर्नुपर्छ। लिङ्कमा क्लिक गर्दा सुरक्षा जाँच गर्नुपर्छ। गैरकानुनी वाइफाइ प्रयोग नगर्नु, मोबाइल हराए सिम ब्लक गर्नुपर्छ। यसरी सुरक्षा अपनाउँदा साइबर अपराधबाट बच्न सकिन्छ।
- Q.१६. तल दिइएका प्रश्नहरूको उत्तर लेख्नुहोस् :क. दिइएको कथांशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :बाहिरी शत्रुलाई उठ्न दिनाको मूल कारण घरझगडा हो भन्ने वाक्यको ठुलो टीकाटिप्पणीसमेत गुरु गजराज मिश्रले गर्नुभएपछि मेरो मनले पनि त्यसमा पुस्ट्याइँ गर्यो । यता चौबिसीहरूले सङ्गठन गर्न थालेको गुप्ती खबर सुनियो । हुँदाहुँदै पाल्पा, पर्वत र तनहुँको सङ्गठनको बल्दो अग्निमा हाम्रा सरदार बलि बानियाँ र केही फौजले समेत देशका निमित्त बलिदान दिएको कुरा हुरी बनेर आयो । चितवनको रक्षाका निम्ति बसेका रामकृष्ण कुँवर केही फौज लिई तनहुँतिर गएको खबरले केही आश्वासन दियो । त्यसपछि मानवता र परिस्थितिको समेत ख्याल राखी यी देवरलाई नुवाकोटबाट छुटाई यहाँ ल्याएर भने, “राजकुमार, यसरी हामीले आगो पानी बन्नु ठिक होइन । आपसी फुट नै जातिको पतनको चिह्न हो ।”प्रश्नहरू:अ. बाहिरी शत्रुलाई उठ्न दिनाको मूल कारण घरझगडा हो भन्ने कुरालाई राजेन्द्रलक्ष्मीले कसरी महसुस गरिन् ?आ. देवर बहादुर शाहलाई नुवाकोटबाट छुटाएर राजेन्द्रलक्ष्मीले उनीसँग के सल्लाह गरिन् ?ख. दिइएको जीवनीको अंशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :मानव वेदनाको जीवन्त चित्र भएका कला सिर्जनामा पिकासोले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन समर्पण गरे । उनले कलामार्फत बन्दुकभन्दा कलम र कुची बलियो हुन्छ भन्ने दसी प्रस्तुत गरे र कलामार्फत युद्धलाई खरो रूपमा व्यङ्ग्य गरे त्यसैले त नाजीहरूले पिकासोलाई जर्मनीमा चित्र प्रदर्शन गर्न दिएनन् । उनले भिखारी, जेलमा थुनिएका, दुःख पाएका, हेपिएका र सीमान्तकृत मान्छेका साथै गम्भीर मानसिक समस्या भएका व्यक्तिका चित्रसमेत बनाए । उनले महिलाका मार्मिक र प्रेमिल चित्र पनि बनाए । उनी केवल मान्छेको बाहिरी आवरण मात्र कहाँ हो र, ती व्यक्तिका भित्री वेदना, संवेदना, संवेग, मर्म र सौन्दर्य मूर्त बनेर उनका अमूर्त चित्रभित्र चित्रित हुन्थे ।प्रश्नहरू:अ. पाब्लो पिकासोले कलामार्फत बन्दुकभन्दा कलम र कुची बलियो हुन्छ भन्ने कुरालाई कसरी प्रमाणित गरे ?आ. पाब्लो पिकासोका चित्रभित्र कुन कुन विषयवस्तु समेटिन्थे ?A.राजेन्द्रलक्ष्मीले बाहिरी शत्रुको उदय र आक्रमणको मूल कारण आफ्नै घरभित्रको असहमति, मतभेद र झगडा भएको महसुस गरिन्। उनले बुझे कि यदि परिवार र राजनीतिक घरानामा एकता र सहकार्य छैन भने, बाहिरी शक्ति र शत्रुले त्यसको फाइदा उठाउन सक्छ। यसले उनीलाई आफ्नो घरभित्रको मेलमिलाप, आपसी विश्वास र एकता कायम राख्न आवश्यक रहेको बुझायो। उनी समझिन् कि केवल बाहिरी सुरक्षा र सैनिक शक्ति पर्याप्त हुँदैन; आन्तरिक सौहार्द र सहयोग नभए बाहिरी शत्रु सजिलै प्रभाव जमाउन सक्छ। यस दृष्टिले उनले घरभित्रको शान्ति, समन्वय र एकताको महत्व गहिरो रूपमा बुझे र त्यसको लागि रणनीति तयार गरिन्।राजेन्द्रलक्ष्मीले देवर बहादुर शाहलाई नुवाकोटबाट छोड्दा उनले स्पष्ट सल्लाह दिइन् कि “आगो पानी बन्नु उचित छैन, आपसी फुट जातिको पतनको चिह्न हो।” यसको अर्थ थियो कि परिवारभित्र वा समुदायभित्रको विभाजन र द्वन्द्वले मात्रै हानि पुर्याउँछ, र यसबाट बाहिरी शत्रुले फाइदा उठाउन सक्छ। उनले देवरलाई आपसी मेलमिलाप, सहयोग र एकता कायम राख्न सल्लाह दिइन्। यसले केवल व्यक्तिगत शान्ति मात्र होइन, घरपरिवार र समुदायको सुरक्षा र बलवत्तर स्थिति सुनिश्चित गर्ने उद्देश्य राखेको थियो।पिकासोले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन कला सिर्जनामा समर्पण गरेर यो प्रमाणित गरे। उनले बन्दुक, युद्ध र हिंसाका वास्तविकता र भयावहता चित्रमा उकेर देखाए। युद्ध, दासता, असमानता र पीडित व्यक्तिको भावलाई उनले कलाको माध्यमबाट प्रस्तुत गरे। उनको कला मार्फत उनले सन्देश प्रवाह गरे कि सामाजिक र राजनीतिक परिवर्तन केवल हिंसाको माध्यमबाट होइन, कलाको माध्यमबाट पनि हासिल गर्न सकिन्छ। यसरी पिकासोले कलाको शक्तिलाई वास्तविक जीवनका हानिकारक हथियारभन्दा बलियो देखाए।उनका चित्रभित्र भिखारी, जेलमा थुनिएका व्यक्तिहरू, दुःखी, हेपिएका र सीमान्तकृत मान्छे समेटिन्थे। साथै, गम्भीर मानसिक समस्यामा रहेका व्यक्तिहरू, महिलाका मार्मिक र प्रेमिल चित्र, र मानव संवेदनाका गहिरा भाव पनि चित्रित हुन्थे। यसले मानव जीवनका दुख, पीडा, संवेदना, मानवीय संघर्ष र सौन्दर्यलाई कलामार्फत व्यक्त गरेको देखाउँछ।
- Q.१७. 'घरको माया' एकाङ्कीका पात्र लालबहादुरलाई चाहिँ देशको माया नलागेकै हो ? आफ्ना साथीहरू स्वदेश फर्कन लाग्दा पनि उनी भने परदेशमा नै बस्न खोजेका हुन् त ? आफ्नो तर्क दिनुहोस् ।A.लालबहादुरलाई देशप्रतिको माया नभएको होइन। उनका साथीहरू स्वदेश फर्किन थाले पनि उनी परदेशमा बस्न खोज्नुको मुख्य कारण व्यक्तिगत अवसर, आर्थिक परिस्थिति, सुरक्षा र भविष्य निर्माणसँग सम्बन्धित छ। लालबहादुरले आफ्नो देश र घरप्रतिको माया राख्छन्, तर वर्तमान परिस्थिति र अवसरको सन्तुलनले उनलाई अस्थायी रूपमा परदेशमा रहन बाध्य पारेको देखिन्छ। यसले प्रमाणित गर्छ कि देशप्रति माया व्यक्तिको हृदयमा सधैं हुन्छ, तर व्यवहारिक जीवन निर्णयले कहिलेकाहीं अस्वस्थ तर आवश्यक विकल्प अपनाउन बाध्य बनाउँछ। लालबहादुरको तर्कले व्यक्तिगत परिस्थिति र देशप्रतिको प्रेमबीचको सन्तुलनलाई उजागर गर्छ।
- Q.१८. कुनै एक उद्धरणको व्याख्या गर्नुहोस् :क. पहाड भन्छ पसिना पाए म स्वर्ग भुलाउँथें तराई भन्छ सिँचाइ पाए म सुन झुलाउँथें ।ख. सबै पर्खाइको पछिल्तिर मेरा सयौँ सपना पर्खिरहेछन्, इच्छा र आकाङ्क्षा पर्खिरहेछन् ।A.यस उद्धरणले प्राकृतिक स्रोतहरूको महत्व देखाउँछ। पहाडका मानिसहरूले मेहनत र पसिनाले जीवन यापन गर्छन्, तराईका किसानले सिंचाइको माध्यमबाट उत्पादन बढाउँछन्। यसले मेहनत, स्रोत व्यवस्थापन र वातावरणीय सन्तुलनले जीवन समृद्ध बनाउन सकिने कुरा सन्देश दिन्छ।यो उद्धरणले नेपालको भूगोलिक विविधता र स्रोत साधनको महत्त्वलाई प्रष्ट रूपले देखाउँछ। पहाडका मानिसहरू कठिन भौगोलिक परिस्थिति, ढलान भएका भूभाग र हिमाली वातावरणबीच आफ्नो जीवन धान्न मेहनत र पसिनामा भर पर्छन्। उनीहरूले आफ्नो कठिन श्रमबाट मात्र जीवनयापन सम्भव बनाउँछन्, र यही श्रम नै उनको “स्वर्ग” अर्थात् समृद्ध जीवन हो।त्यस्तै, तराईमा उब्जनी योग्य उपज भएका समतल भुमिमा किसानहरूले सिँचाइको माध्यमबाट उत्पादनमा वृद्धि गर्छन्। सिंचाइ प्रणाली नहुँदा उनीहरूको उत्पादन सीमित रहन्छ; तर सिंचाइले उनलाई “सुन झुलाउने” अर्थात् आर्थिक समृद्धि र पर्याप्त अन्न उपलब्ध गराउँछ।यस उद्धरणले मेहनत, स्रोत व्यवस्थापन, र वातावरणीय सन्तुलनको महत्व सिकाउँछ। जीवनमा उपलब्ध साधन र परिस्थिति अनुसार कार्य गरेमा मानिस आफ्नो जीवन समृद्ध र सुरक्षित बनाउन सक्छ। साथै, यो उद्धरणले परिश्रम, बुद्धि र साधनको सदुपयोगले मात्र दिगो विकास सम्भव हुने कुरा पनि संकेत गर्छ।यो उद्धरणले धैर्यता, समय र लक्ष्यको प्रतीक्षाको महत्व देखाउँछ। जीवनमा सफलता र उपलब्धि तुरुन्त प्राप्त हुँदैन; हरेक व्यक्तिले आफ्नो लक्ष्य प्राप्त गर्नका लागि धैर्य, योजना र प्रयासको क्रम पालना गर्नुपर्छ। उद्धरणले यो स्पष्ट पार्छ कि पर्खाइ केवल समय गुमाउने कुरा होइन, तर प्रत्येक पर्खाइको पछाडि सपना, आकांक्षा र इच्छा अस्तित्वमा छन्, जुन उचित समयमा पुरा हुने प्रतीक्षा गरिरहेका हुन्छन्।साथै, उद्धरणले मानिसलाई सकारात्मक मानसिकता र धैर्यशीलता अपनाउन प्रेरित गर्छ। कठिनाइ र ढिलाइले निराश पार्न सक्छ, तर धैर्य र समयको सहारा लिएर प्रयास गर्दा सफलता अवश्य प्राप्त हुन्छ। यसले सपना पुरा गर्ने प्रक्रिया, जीवनको योजनाबद्धता, र अवसरको महत्व पनि उजागर गर्छ।
- Q.१९. कुनै एक प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर दिनुहोस् :क. दिइएको कवितांशका आधारमा सोधिएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :घरभित्रअन्धविश्वासलाई विश्वास मानेर उग्राइरहेकाकेही मान्छेहरू छन् समय, जहाँ घडीले हैन कुखुराको भालेले बताउने गर्छपरदेश गएकाहरूको कुशल मङ्गलजहाँ अगेनामा नुन पड्काएर अन्दाज गर्न सकिन्छविज्ञानको पनि बेग्लै ढङ्ग छ गाउँमार आङमा घाम लाग्ने नलाग्ने कुराको ठेगानबारीको उब्जाउ हेरेर यकिन गर्न सकिन्छयो मेरो देशको सुदूर पूर्वको गाउँ !यो मेरो देशको सुदूर पश्चिमको गाउँ !प्रश्न:अ. कवितांशका आधारमा नेपालमा सुदूर पूर्व र सुदूर पश्चिमका गाउँले परिवेशको समीक्षा गर्नुहोस् ।ख. दिइएको जीवनीको अंशका आधारमा सोधिएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :वास्तवमा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले लगातार चार दशकसम्म विभिन्न विधाका दर्जनौँ साहित्यिक कृति रचना गरी नेपाली साहित्यलाई समृद्ध तुल्याए । जति बेला ताते गर्दै नेपाली साहित्य क्रमशः किशोर वयतिर चढ्दै थियो । ठिक त्यति बेला नेपाली साहित्यले उनको कलमको जादुमय स्पर्श पायो ।प्रश्न:अ. लक्ष्मीप्रसाद देवकाटोले नेपाली साहित्यमा पुऱ्याएका योगदानको समीक्षा गर्नुहोस् ।A.कविताले देखाउँछ कि सुदूर पूर्व र पश्चिमका गाउँहरू प्राकृतिक स्रोत, कृषि, मौसम र जीवनशैलीमा फरक छन्। पूर्वमा उब्जाउ, बारी र वैज्ञानिक अभ्यास हेरेर उत्पादन मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ भने पश्चिममा घाम, जलवायु र गाउँको अवस्था पर्यावरणीय परिवेशले निर्धारण हुन्छ। यी गाउँमा परम्परागत जीवन, विज्ञान र प्राकृतिका फरक ढाँचाहरू देखा पर्दछन्।देवकोटाले चार दशकसम्म साहित्यिक रचनाहरू मार्फत नेपाली साहित्यलाई समृद्ध तुल्याए। किशोर साहित्यको विकास, कवितामा भावनात्मक गहिराइ, आधुनिक शैली र सांस्कृतिक संवर्द्धनमा उनको योगदान उल्लेखनीय छ। उनका रचनाले नेपाली साहित्यमा नवप्रवर्तन, गहन अर्थ र सांस्कृतिक दृष्टिकोणको विस्तार गर्यो।
- Q.२०. कुनै एक शीर्षकमा १५० शब्द नघटाई निबन्ध लेख्नुहोस् :क. देशप्रति मेरो कर्तव्यख. आत्मनिर्भरताका लागि कृषिग. वनजङ्गलको महत्त्वA.मेरो देशप्रति कर्तव्य केवल शारीरिक वा कानूनी जिम्मेवारी मात्र होइन, यो मेरो चेतना, श्रद्धा र जिम्मेवारीको अभिव्यक्तिसँग जोडिएको छ। म मेरो देशलाई सम्मान गर्न, यसको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, र प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्न, र यसको समाजिक तथा आर्थिक विकासमा योगदान पुर्याउन जिम्मेवार छु। म मेरो अधिकार प्रयोग गर्दा त्यसले देशको हितमा योगदान पुर्याओस् भन्ने सुनिश्चित गर्नुपर्छ। देशप्रतिको कर्तव्य पालनाले समाजमा शान्ति, विकास, र एकता कायम राख्न मद्दत गर्छ।मेरो कर्तव्यको एक महत्वपूर्ण पक्ष भनेको राष्ट्रियता र पहिचानलाई संरक्षण गर्नु हो। म आफ्नो देशको भाषा, संस्कार, परम्परा र मूल्यहरूको सम्मान गर्नेछु। म राष्ट्रका नियम, कानून र संविधानको पालना गर्दै नागरिक जिम्मेवारी पुरा गर्नेछु। साथै, म दिगो विकास, वातावरण संरक्षण, र सामाजिक न्यायको लागि योगदान गर्ने प्रयास गर्नेछु। देशप्रतिको मेरो कर्तव्य व्यक्तिगत, पारिवारिक र समाजिक जीवनसँग गहिरो रूपमा सम्बन्धित छ। यसबाट मात्र मेरो देश बलियो, समृद्ध र स्वतन्त्र बन्न सक्छ।आत्मनिर्भरताका लागि कृषि हाम्रो देशको आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक आधार हो। नेपाल जस्तो कृषिप्रधान देशमा कृषि मात्रै होइन, आत्मनिर्भरताको मुख्य स्रोत पनि हो। यदि हामीले आधुनिक कृषि प्रविधि, उन्नत बीउ, सिंचाइ सुविधा र पर्याप्त तालिम प्रयोग गरेर खेतीमा सुधार ल्यायौं भने हामीले अन्न, तरकारी, फलफूल, दूध र मासुमा आत्मनिर्भर बन्न सक्छौं।आत्मनिर्भरताका लागि कृषकहरूले मात्र मेहनत गर्नु पर्याप्त छैन; राज्यले नीति, कृषि अनुदान, बजार पहुँच र प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउनुपर्छ। यसले उत्पादन बढाउने, ग्रामीण रोजगारी सिर्जना गर्ने र विदेशबाट अन्न आयातमा खर्च घटाउने काम गर्छ। कृषि क्षेत्र आत्मनिर्भर भएमा मुलुकको अर्थतन्त्र बलियो हुन्छ, किसानहरू सुखी हुन्छन् र राष्ट्रले समृद्धि अनुभव गर्छ। यसैले हरेक नागरिकले कृषि क्षेत्रको महत्व बुझेर यसमा योगदान दिनुपर्छ।वनजङ्गल हाम्रो जीवनको अमूल्य सम्पत्ति हुन्। यी प्राकृतिक स्रोतहरूले हावा, पानी, माटोको संरक्षण गर्छन्, जैविक विविधता कायम राख्छन् र पृथ्वीको तापमान सन्तुलनमा मद्दत गर्छन्। वनजङ्गलले मानिस र पशुपक्षी दुबैका लागि जीवनोपयोगी वातावरण उपलब्ध गराउँछन्।वनजङ्गलले आर्थिक दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछन्। जङ्गलका काठ, फलफूल, औषधिजन्य बोटबिरुवा, घाँस र अन्य स्रोतहरूले ग्रामीण तथा राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई बल दिन्छन्। साथै, वनजङ्गल पर्यटन, जलस्रोत संरक्षण र प्राकृतिक प्रकोप नियन्त्रणमा पनि सहयोग पुर्याउँछन्। यदि हामीले वनजङ्गलको संरक्षणमा ध्यान दिएनौं भने माटो कटान, बाढी, जलवायु परिवर्तन र जैविक विविधताको क्षति हुन सक्छ। त्यसैले हामीले अतिक्रमण नगरी, पुनर्सरोपण र सतत व्यवस्थापनमार्फत वनजङ्गलको संरक्षण गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो।
Practice Without Boundaries.
Premium gives you full access, zero ads, and unlimited custom paper generation. Study your way, every day.