Answers On/OffJS required
Group A
- Q.१. तल समूह 'क' मा दिइएका शब्दको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी जोडा मिलाउनुहोस् :
समूह 'क' समूह 'ख अनाहक पानी नलाग्ने खेतबारीमा रोपिने घैया एक किसिमको धान क्षितिज किरातको धर्मशास्त्र विदुषी विद्वान् महिला पृथ्वी र आकाश जोडिएको जस्तो देखिने स्थान कुनै प्रयोजनबिना झझल्को A.समूह 'क' समूह 'ख' अनाहक कुनै प्रयोजनबिना घैया पानी नलाग्ने खेतबारीमा रोपिने एक किसिमको धान क्षितिज पृथ्वी र आकाश जोडिएको जस्तो देखिने स्थान विदुषी विद्वान् महिला - Q.२. दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् ।खेतीपातीबाट जीवन धान्ने नेपालीको पुरानै चलन हो। खेतीपातीका काममा आधुनिक यन्त्र उपकरणका सट्टा अझै कुटो, कोदाली र हलो जस्ता औजार नै चलनचल्तीमा छन् । करले नभई रहरले यस क्षेत्रमा लाग्ने अवस्था अझै सिर्जना हुन सकेको छैन ।क. 'कृषि' को पर्यायवाची शब्द ......हो ।ख. 'प्राचीन' को विपरीतार्थी शब्द .......हो ।ग. अनेकार्थी शब्द ........हो ।घ. 'कोदालो' को लघुतावाची शब्द...... हो ।A.क. 'कृषि' को पर्यायवाची शब्द खेतीपाती हो ।ख. 'प्राचीन' को विपरीतार्थी शब्द आधुनिक हो ।ग. अनेकार्थी शब्द हल हो ।घ. 'कोदालो' को लघुतावाची शब्द कोदोली हो ।
- Q.३. दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा उखान र एउटा अनुकरणात्मक शब्द पहिचान गरी अनुच्छेदको भन्दा फरक वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :हुने बिरुवाको चिल्लो पात भनेझै राम सानैदेखि मेहनती र इमानदार थिए । उनी पढाएका कुरा फटाफट याद गर्थे त्यसैले उनी जीवनमा सफल भए । छिमेकी भनेको जिउँदाको जन्ती र मर्दाको मलामी हुन् भन्दै उनी सामाजिक सेवामा खुरुखुरु लागेका छन् ।A.उखान : हुने बिरुवाको चिल्लो पातवाक्यमा प्रयोग :
- हुने बिरुवाको चिल्लो पात भनेझैँ सिता सानैदेखि अत्यन्त प्रतिभाशाली थिई ।
अनुकरणात्मक शब्द :फरक वाक्यमा प्रयोग :- वर्षा थामिएपछि विद्यार्थीहरू फटाफट विद्यालय तर्फ लागे ।
- Q.४.दिइएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. दिइएका शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द छानी लेख्नुहोस् :अ. विश्ब, विश्व, बिश्व, बिश्बआ. जर्याकजुरुक, जर्याकजुरुक, जऱ्याकजुरुक, जग्राकजुरुकख. दिइएको वाक्यलाई शुद्ध पारेर लेख्नुहोस् :प्राकृतिक सौन्दर्यमा रमाऊन चाहने पर्यटक नेपाल भित्रिएका छन् उनिहरू यहाँको प्रकृतिमा रमायका छन् ।A.अ. विश्वआ. जर्याकजुरुकप्राकृतिक सौन्दर्यमा रमाउन चाहने पर्यटक नेपाल भित्रिएका छन् । उनीहरू यहाँको प्रकृतिमा रमाएका छन् ।
- Q.५. दिइएको अनुच्छेदमा रेखाङ्कन गरिएका शब्दको पदवर्ग पहिचान गर्नुहोस् :कान्छो स्वदेशमा नै बसेर उद्यमशील कार्य गर्छु भन्छ । उसको विचार मलाई त अति राम्रो लाग्यो ।A.कान्छो = संज्ञानै = अव्ययउद्यमशील = विशेषणभन्छ = क्रियापदमलाई = सर्वनामअति = क्रियाविशेषण
- Q.६. दिइएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. दिइएको अनुच्छेदबाट दुईओटा उपसर्ग र दुईओटा प्रत्यय लागेर बनेका शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :मानवीय संवेदनाको युगीन लय पक्रेर कलाकृति सिर्जना गर्ने कलाकार संसारमा बिरलै जन्मिन्छन् । विलक्षण प्रतिभा भएका पाब्लो पिकासोका नसा नसामा जन्मजात कलाकारिता प्रवाहित थियो ।ख. दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्, एउटा विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्वित्व भएर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :हाम्रा ठुलो बुबा धोक्रेसुरुवाल लगाएर सबैको घरघरमा डुली कसैको घरमा झैझगडा भएको छ कि भनी कुरा बुझ्नुहुन्थ्यो । उहाँ हरबखत सबैलाई आआफ्नो कामसाम समयमै गर्नुपर्छ भनेर सरसल्लाह पनि दिनुहुन्थ्यो । उहाँ पानीको घट्टमा पिँधेको मकैको पिठो खुब मन पराउनुहुन्थ्यो ।A.उपसर्ग लागेका शब्द :
- विलक्षण = वि (उपसर्ग) + लक्षण
- प्रवाहित = प्र (उपसर्ग) + वाहित
प्रत्यय लागेका शब्द :- मानवीय = मानव + ीय (प्रत्यय)
- कलाकारिता = कलाकार + िता (प्रत्यय)
समस्त शब्द : घरघरमाविग्रह = घर + घर + माविग्रह पदावली → समस्त शब्द :आफ्नो + आफ्नो = आआफ्नोद्वित्व शब्द :झैझगडा = झगडा + झगडा (अनुकरणात्मक दोहोरिँदा बनेको)कामसाम = काम + काम (हल्का/अनौपचारिक दोहोरिँदा बनेको) - Q.७. दिइएको अनुच्छेदलाई अभ्यस्त भूतकालमा परिवर्तन गर्नुहोस् :सङ्गीता बिहान सबेरै उछिन् । उनी आफ्नो बिहानको काम सकेर केहीबेर गृहकार्य गर्छिन् । उनी आमालाई भान्साको काममा सघाउँछिन् । उनी खाना खाएर समयमै विद्यालय जान्छिन् ।A.सङ्गीता बिहान सबेरै उठ्थिन् । उनी आफ्नो बिहानको काम सकेर केहीबेर गृहकार्य गर्थिन् । उनी आमालाई भान्साको काममा सघाउँथिन् । उनी खाना खाएर समयमै विद्यालय जान्थिन् ।
- Q.८. कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. आज्ञार्थक भावका फरक फरक क्रियापदको प्रयोग गरी शैक्षिक भ्रमण जान लागेका भाइलाई चार वाक्यमा उपयुक्त सल्ला दिनुहोस् ।ख. दिइएका बहुवचनका वाक्यलाई एकवचनमा परिवर्तन गरी अनुच्छेद पुनर्लेखन गर्नुहोस् :उनीहरू सहरबाट घर फर्के । उनीहरूले घर आउँदा गाउँलेका लागि कोसेली पनि किने । मोटा मान्छेका लागि भनेर चिनी नभएको मिठाई झोलामा राखे । घर पुग्दा उनीहरूलाई सेता हिमालले स्वागत गर्न लागे झै आभास भएछ ।A.
- समयमै उठेर तयारी गर ।
- पढाइमा पनि ध्यान दिनु ।
- साथीहरूसँग मिलेर बस ।
- यात्रा गर्दा सचेत रहनु ।
उनी सहरबाट घर फर्के । उनले घर आउँदा गाउँलेका लागि कोसेली पनि किने । मोटा मान्छेका लागि भनेर चिनी नभएको मिठाई झोलामा राखे । घर पुग्दा उनलाई सेता हिमालले स्वागत गर्न लागे झैँ आभास भएछ । - Q.९. कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् :क. हामी सगरमाथाको आधार शिविर पुगेर त्यहाँको हिमाली सौन्दर्यमा रमाउँछौं । (वाक्य विश्लेषण)ख. हामी आधुनिक तरकारी खेती गछौँ । (कर्मवाच्य)ग. सरला पढ्छिन् । (प्रेरणार्थक)घ. गुरुबाले भन्नुभयो, “तिमीहरू नेपाली विषयमा अब्बल छौ ।” ( अप्रत्यक्ष कथन)A.
- कर्त्ता = हामी
- क्रिया = पुगेर रमाउँछौं
- कर्म = सगरमाथाको आधार शिविर, त्यहाँको हिमाली सौन्दर्यमा
आधुनिक तरकारी खेती हामीद्वारा गरिन्छ ।सरलालाई पढाऊ ।गुरुबाले भन्नुभयो कि तिनीहरू नेपाली विषयमा अब्बल छन् । - Q.१०. दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :जे होस् ल, आफ्नै कुरा गरूँ, धेरै पटक भइसक्यो, एउटा लेख तपाईंले मसित माग्नुभएको तर पटकैपिच्छे मैले 'पख्नोस्' भन्दै आएको छु, पर्खाएको छु । सम्पादक जस्तो मान्छेले पनि जमिनदारकहाँ ऋण माग्न गएको जैरे काहिँलो औँ पटकै पिच्छे लुत्रे कान लगाएर फर्कनुपर्दा जङ चल्नु स्वाभाविकै हो । जगिँदाजङ्गिदै जङ्गबहादुर बने पनि के लाग्छ र ? अर्काको हातबाट कुनै काम लिनु छ भने आफ्नो बाबु साक्षी राखेर तपाईंले पर्खनुपर्छ । चिल्लो शब्दमा तपाईंले धैर्य गर्नुपर्छ । अझ भनूँ भने भुल्नुपर्छ, धाउनुपर्छ, पर्खनुपर्छ । सभ्य शिक्षितहरू चिल्ला शब्द प्रयोग गर्छन् । आखिर पर्खन सबै पर्खन्छन्, सबै पर्खाउँछन् । भनूँ भने, मान्छेले राम्ररी जानेको क्रिया नै पर्खनु र पर्खाउनु हो । यो के बकन्याइ छाट्न लाग्यो भनी तपाईं जिल्लिनुहोला तर पख्नोस्, तपाईं आफू मात्रै पर्खिरहेको नठान्नुहोस् ।प्रश्नहरू:क. “तपाईं आफू मात्रै पर्खिरहेको नठान्नुहोस् ।” यस वाक्यलाई करणमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।ख. रेखाङ्कित 'मान्छेले' शब्दको कारक र विभक्तिको नाम लेख्नुहोस् ।ग. “चिल्लो शब्दमा तपाईंले धैर्य गर्नुपर्छ ।” भन्ने वाक्यको उद्देश्य र विधेय छुट्याउनुहोस् ।घ. “सभ्य शिक्षितहरू चिल्ला शब्द प्रयोग गर्छन् ।” यस वाक्यलाई मिश्र वाक्यमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।A.तपाईं अरूका कारण पर्खन बाध्य हुनु भएको हो ।
- कारक = करण कारक
- विभक्ति = ले विभक्ति
- उद्देश्य = तपाईंले धैर्य गर्नुपर्छ
- विधेय = चिल्लो शब्दमा
सभ्य शिक्षितहरू हुन्छन् र तिनीहरूले चिल्ला शब्द प्रयोग गर्छन् । - Q.११. दिइएको गद्यांश पढी सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर लेख्नुहोस् :समाज गतिशील छ । हरेक व्यक्ति सुनौले भविष्यको खोजीमा लागेको हुन्छ । यो मानवीय स्वभाव पनि हो । शोषण, अत्याचार र विभेद नहोस् भन्ने चाहना अधिकांश मानिसको हुन्छ तर पनि मान्छेले चाहेकै भरमा समाजमा यो स्थिति हुन सकेको छैन । गरिबी, अभाव, अशिक्षा र भोकमरीले आज पनि ठुलो जनसङ्ख्या पीडित छ । धनीहरू एकदमै धनी छन् । देशभित्र उपलब्ध स्रोतसाधनको न्यायपूर्ण वितरण र सम्भावनाहरूको उचित प्रयोग गर्न सकेमा केही हदसम्म भए पनि गरिबी, अशिक्षा र अभावबाट मानिसहरूले मुक्ति पाउँछन् । यसबाट मानिसले बन्धन र दासतामुक्त संसारमा सम्मापूर्वक बाँच्न पाउने अधिकार उपयोग गर्न सक्छन् । यसका लागि पनि तपाईं हामी सचेत व्यक्ति नै लाग्नुपर्छ । देशका पिछडा, आदिबासी समुदायको अधिकारलाई संरक्षण गरी सोका लागि लक्षित कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नु राज्यको कर्तव्य हो । भविष्यका कर्णधारका रूपमा रहेका बालबालिकाहरूको सुनिश्चित भविष्यका लागि उनीहरूको अधिकार संरक्षण गर्नु राज्य तथा हामी सबैको दायित्व हो । यसका लागि सबै संवेदनशील बनेर अगि बढौँ ।प्रश्नहरू:क. व्यक्ति केको खोजीमा लागेको हुन्छ ?ख. उपलब्ध स्रोत तथा साधनको न्यायपूर्ण वितरण हुँदा समाजमा कस्तो प्रभाव पर्छ ?ग. राज्यको कर्तव्य के हो ?घ. मानिसहरूले कसरी गरिबी, अशिक्षा र अभावबाट मुक्ति पाउन सक्छन् ?A.व्यक्ति सुनौलो भविष्यको खोजीमा लागेको हुन्छ ।उपलब्ध स्रोतसाधनको न्यायपूर्ण वितरण हुँदा गरिबी, अभाव र अशिक्षा घट्छन् र मानिसले सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउँछन् ।पिछडिएका, आदिवासी समुदाय र बालबालिकाको अधिकारको संरक्षण गरी लक्षित कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु राज्यको कर्तव्य हो ।स्रोतसाधनको उचित प्रयोग र न्यायपूर्ण वितरण गर्न सके मानिसहरूले गरिबी, अशिक्षा र अभावबाट मुक्ति पाउन सक्छन्।
- Q.१२. तलका कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्:क. दिइएका बुँदाका आधारमा एउटा कथा तयार पारी शीर्षकसमेत लेख्नुहोस् :बादशाह अकबरको राज्यमा वीरबल नामक बुद्धिमान् मन्त्री हुनु ......कुनै महाजनको बहुमूल्य हिराको हार चोरी हुनु...... महाजनले वीरबलकहाँ गएर चोर पत्ता लगाइदिन आग्रह गर्नु ......वीरबलले महाजनलाई आफ्ना सातै जना नोकरहरूलाई लिएर भौलिपल्ट आउन भन्नु ........महाजन भोलिपल्ट नोकरहरूका साथ उपस्थित हुनु वीरबलले सातै जना नोकरहरूलाई एक एक ओटा लट्ठी दिनु र भन्नु जसले हार चारेको छ, मन्त्रका बदले उसको लट्ठी एक अङ्गुल लामो हुने छ भन्नु ......भोलि सबै मेरो दरबारमा उपस्थित हुनु....... भन्नु घर गएर हार चोर्ने नोकरले वीरबलले दिएको लट्ठी एक अङ्गुल छोटो पार्नु....... भोलिपल्ट वीरबलको सभामा लट्ठीवाला पक्राउ पर्नु ...........जुक्तिबुद्धिले जस्तोसुकै कार्य पनि सहज रूपमा सम्पन्न हुन सक्छ भन्ने सन्देश ।ख. 'खेलकुदको महत्त्व' शीर्षकमा दुई साथीबिच भएको संवाद लेख्नुहोस् ।A.शीर्षक : वीरबलको जुक्तिबादशाह अकबरको राज्यमा वीरबल नामक बुद्धिमान् मन्त्री थिए । एकदिन एक महाजनको बहुमूल्य हिराको हार चोरी भयो । उनले वीरबलसँग सहयोग मागे । वीरबलले सातै जना नोकरलाई भोलिपल्ट ल्याउन भने । भोलि दरबारमा सबै नोकरलाई एक–एक लट्ठी दिएर भने– “जसले हार चोरेको छ, उसको लट्ठी भोलिसम्म एक अङ्गुल लामो हुनेछ ।” डरले चोर नोकरले आफ्नो लट्ठी छोट्यायो । भोलिपल्ट उसको लट्ठी छोटो भएपछि उसलाई पक्रियो । यसरी वीरबलले आफ्नो बुद्धिले चोर पत्ता लगाए ।सन्देश : बुद्धि र जुक्तिबाट कठिन कार्य पनि सजिलै पूरा हुन्छ ।शीर्षक : खेलकुदको महत्त्वराम : साथी, खेलकुद किन आवश्यक छ ?श्याम : खेलकुदले शरीर तन्दुरुस्त बनाउँछ र मानसिक स्वास्थ्य पनि राम्रो हुन्छ । .राम : खेलकुदले पढाइमा पनि सहयोग पुर्याउँछ ?श्याम : अवश्य, खेलकुदले अनुशासन, सहयोग र समय व्यवस्थापन सिकाउँछ ।राम : त्यसो भए त खेलकुद अध्ययन जत्तिकै महत्त्वपूर्ण रहेछ ।श्याम : हो, त्यसैले हामीले पढाइसँगै खेलकुदलाई पनि महत्व दिनुपर्छ ।
- Q.१३. तलका कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. शैक्षिक अवलोकन भ्रमणका लागि आर्थिक सहयोगको अनुरोध गर्दै आफ्नो वडाका वडाध्यक्षलाई लेख्ने निवेदनको नमुना तयार पार्नुहोस् ।ख. विद्यालयको वार्षिकोत्सव समारोहमा अतिथिहरूलाई आमन्त्रण गरिने निमन्त्रणा पत्रको नमुना तयार पार्नुहोस् ।A.निवेदन :विषय : शैक्षिक अवलोकन भ्रमणका लागि आर्थिक सहयोग सम्बन्धमावडाध्यक्षज्यू,म ……… विद्यालयको कक्षा … को विद्यार्थी । हाम्रो विद्यालयले शैक्षिक अवलोकन भ्रमण आयोजना गरेको छ । यसका लागि आवश्यक खर्चमा आर्थिक सहयोग आवश्यक भएकोले वडाबाट पनि सहयोग पाउन अनुरोध गर्दछु । यसबाट हामीले ज्ञान, अनुभव र व्यवहारिक शिक्षा प्राप्त गर्ने अवसर पाउनेछौँ । अन्त्यमा सहयोगका लागि हार्दिक अनुरोध गर्दछु ।बिनम्रतापूर्वक,निवेदक : …………मिति : …………निमन्त्रणा पत्र:श्रीमान्/श्रीमती ………………आगामी … गते … विद्यालयको वार्षिकोत्सव समारोहमा प्रमुख अतिथि भएर उपस्थित भइ कार्यक्रमलाई गरिमा प्रदान गरिदिनुहुन हार्दिक अनुरोध गर्दछौं ।स्थान : विद्यालय प्राङ्गणसमय : बिहान १० बजेआयोजक : … विद्यालय परिवार
- Q.१४. दिइएको अनुच्छेदबाट चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् :एलोप्याथिक उपचार पद्धति हाल सर्वाधिक र लोकप्रिय चिकित्सा पद्धति मानिन्छ । यसलाई आधुनिक चिकित्सा विज्ञानको पर्यायका रूपमा समेत हेरिएको छ । होमियोप्याथी चाहिँ वैकल्पिक चिकित्सा पद्धतिका रूपमा प्रचलित छ । होमियोप्याथीमा रोग निको पार्नका लागि सुरुमा रोग बढाउने खुराक दिइन्छ र क्रमशः निको पारिन्छ भने एलोप्याथीमा रोग निको पार्नका लागि सुरुमै रोग घटाउने औषधी दिइन्छ । एलोप्याथी र आयुर्वेद दुवै चिकित्सा शास्त्र हुन् तर व्यावहारिक रूपमा चिकित्साको पूर्वीय वैदिक र प्राचीन चिकित्सा पद्धतिलाई आयुर्वेद चिकित्सा भनिन्छ । एलोप्याथिक प्रणाली वा पाश्चात्य आधुनिक चिकित्सा प्रणालीलाई चिकित्सा पद्धति भन्ने बुझिन्छ । आम रूपमा र प्रचलित धारणाअनुसार डाक्टरी उपचारका नामले चिनिने चिकित्सा पद्धति आधुनिक चिकित्सा पद्धति वा एलोप्याथिक पद्धति हो ।A.बुँदा टिपोट (४ वटा)
- एलोप्याथिक उपचार सर्वाधिक लोकप्रिय पद्धति हो ।
- होमियोप्याथी वैकल्पिक चिकित्सा पद्धति हो ।
- आयुर्वेद पूर्वीय वैदिक र प्राचीन चिकित्सा पद्धति हो ।
- आम रूपमा एलोप्याथिक उपचारलाई डाक्टरी उपचार भनिन्छ ।
- Q.१५. दिइएको अनुच्छेदबाट एक तृतीयांशमा सारांश लेख्नुहोस् :अधिकारभन्दा कर्तव्य महान् छ । कर्तव्य भन्दा ठुलो अर्को कुनै वस्तु हुन सक्दैन त्यसैले त हाम्रा धर्मग्रन्थ र उपनिषद्मा कर्तव्यको महिमा र सर्वोच्चताको चर्चा छ । हाम्रा मात्र होइन संसारका सबै धर्मग्रन्थमा कर्तव्यलाई महान् ठानिएका पाइन्छ । आफ्ना माता, पिता र गुरुप्रतिको कर्तव्यलाई हाम्रा ग्रन्थले 'मातृ देवो भव, पितृ देवो भव, आचार्य देवो भव' भनेर उल्लेख गरेका छन् । माता, पिता र गुरुलाई देवतासमान मान्ने कर्तव्यपालनाको गहन सन्देश प्रवाह गरेका छन् । अर्को कुरा संसारमा त्यही व्यक्ति आदर्श व्यक्तिका रूपमा चिनिन्छ जो कर्तव्य पालनाको कसीमा खारिएको हुन्छ ।A.सारांश (एक तिहाइमा)कर्तव्य अधिकारभन्दा महान् हुन्छ । सबै धर्मग्रन्थमा कर्तव्यलाई सर्वोच्च स्थान दिइएको छ । माता, पिता र गुरु प्रतिको कर्तव्यलाई देवतासमान मानिएको छ । जसले कर्तव्यपालन गर्छ ऊ नै समाजमा आदर्श व्यक्तिका रूपमा चिनिन्छ ।
- Q.१६. तल दिइएका प्रश्नहरूको उत्तर लेख्नुहोस् :क. दिइएको कवितांशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :जुटेका ज्ञानले जो छन् पार्दै धर्ती मनोहरउठेका कर्मले जो छन् गर्दै निर्माण सुन्दर ।समर्पित भएका छन् जो सदा न्यायखातिरसंसारमा उठेका छन् तिनैका विजयी शिर ।प्रश्नहरू :अ. धर्तीलाई केले मनोहर बनाएको छ ?आ. माथिको कवितांशबाट के सन्देश पाउन सकिन्छ ?ख. दिइएको निबन्धको अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :किन बस्ने यहाँ ? एक गाँस खानाको निम्ति नोकरी गर्नुपरे आफ्नै घरमा आफ्नै दाजुभाइहरूको गरौंला । जति पसिना बहाउनुपरे पनि आफ्नै घरबारीमा बहाऔंला । एक गेडा मकै भए पनि आफ्नै माटामा उब्जाउँला । यसरी सबैको हेलाहाँसो भएर म त बस्दिनँ यहाँ । साराले आफ्नै देशमा काम पाएका छन्, हामीले यसरी विदेशमा लत्येर बस्नुपर्छ र ? यहाँ आफ्नो चाडबाड, पर्वमेला, तीर्थव्रत सब छाडेर अर्काको कमारो भएर बस्ने ? जाऔं हिँड जमान दाइ, मर्नुपरे पनि बरु आफ्नै देशमा मरौंला, आफ्नै भुइँमा लम्पसार परौंला, आफ्नै खोलाका बगरमा आफ्नै वनका काठले जलौंला । हाम्रा बाबुबाजेले आफ्नो आखिरी सास हिमालको बतासमा मिलाए, हामी पनि त्यसै गरौंला । आफ्ना पुर्खाको धर्म थामौँ । जमान दाइ, जाऔं । आजै जाऔं । उठ, ऐल्यै जाऔं । गइहालौँ । नबसौं ।प्रश्नहरू:अ. एकाङ्कीको अंशमा विदेशमा भोग्नुपरेका पीडालाई कसरी व्यक्त गरिएको छ ?आ. 'आफ्नो पुर्खाको धर्म थामौं' यस भनाइको तात्पर्य लेख्नुहोस् ।A.धर्तीलाई केवल प्राकृतिक सुन्दरताले मात्र मनोहर बनाएको होइन, मानिसको ज्ञान र कर्मले अझ सुन्दर र आकर्षक बनाएको हो ।
- ज्ञानले मानिसलाई विवेक, चेतना र नवीन आविष्कारतर्फ प्रेरित गर्छ ।
- कर्मले त्यो ज्ञानलाई व्यवहारमा उतार्छ र धर्तीमा नयाँ सभ्यता, विकास र निर्माण सम्भव हुन्छ । त्यसैले, धर्तीलाई मनोहर बनाउन प्रकृति मात्र नभई मानवका सिर्जनात्मक ज्ञान र कर्मको ठूलो भूमिका हुन्छ भन्ने कविको आशय हो ।
यस कवितांशले हाम्रो जीवनमा ज्ञान, कर्म र न्यायको महत्व देखाउँछ ।- जसले ज्ञानलाई आत्मसात् गर्छन्, धर्ती सुन्दर बनाउन योगदान दिन्छन् ।
- जसले कर्ममा समर्पित हुन्छन्, समाज र राष्ट्र निर्माणमा अगाडि बढ्छन् ।
- जसले न्याय र सत्यको पक्षमा लड्छन्, त्यही व्यक्तिहरू साँचो अर्थमा विजयी हुन्छन् ।
दिइएको एकाङ्कीमा विदेशमा काम गर्ने व्यक्तिहरूले भोग्नुपर्ने पीडा र कठोर वास्तविकतालाई मार्मिक रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।- आफ्नो संस्कृति, चाडपर्व, परिवार र माटोसँग टाढा भएर बस्नु परेको छ ।
- अर्काको देशमा “कमारी” (दास वा नोकर) बनेर बस्नुपरेको पीडा छ ।
- केवल खानाको लागि अपमान, बेइज्जत सहेर बाँच्नुपरेको छ ।
- स्वदेशको सुगन्ध, पहाड, हिमाल, नदी र वनसँगको आत्मीयता गुमाउनु परेको छ ।
यस भनाइले गहिरो सन्देश दिन्छ —- पुर्खाहरूले जस्तै स्वदेशमै श्रम गर्ने, स्वदेशको माटोमा बाँच्ने र मर्ने भावना थाम्नुपर्छ ।
- आफ्नो देश, संस्कृति, धर्म, भाषा, चाडपर्व र परम्परालाई बचाएर राख्नुपर्छ ।
- आत्मनिर्भर बन्ने, विदेशको आश्रित जीवन छाड्ने र आफ्नै देशलाई अघि बढाउने जिम्मेवारी हामी सबैको हुन्छ ।
तात्पर्य : स्वदेशप्रेम, आत्मसम्मान र पुर्खाले देखाएको मार्गलाई थाम्दै देशको माटोसँग गाँसिएर गौरवपूर्ण जीवन बिताउनु नै साँचो “पुर्खाको धर्म थाम्नु” हो । - Q.१७. राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहबिचको घरझगडामा दुवै देवरभाउजूलाई तपाईं के सल्लाह दिनुहुन्छ ? तर्क दिई लेख्नुहोस् ।A.देवर–भाउजूबीचको कलहले परिवार मात्र होइन, सम्पूर्ण समाज र राज्यलाई नै नोक्सान पुर्याउँछ । आपसी द्वन्द्वका कारण राज्य कमजोर हुन्छ र बाह्य शत्रुलाई लाभ पुग्छ । त्यसैले, राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहले व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर राष्ट्रको हितलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ । उनीहरूले सहिष्णुता र समझदारी अपनाउँदै पारिवारिक झगडा अन्त्य गर्नुपर्छ । सहकार्य र एकताबाट मात्र राज्य सबल र समृद्ध बन्न सक्छ भन्ने बोध गर्न जरुरी छ । राष्ट्रको जिम्मेवारी ठूलो हुन्छ भन्ने बुझेर दुवै जना मिलेर देश विकासको बाटोमा अघि बढ्नु नै उनीहरूको बुद्धिमानी हुनेछ ।
- Q.१८. कुनै एक उद्धरणको व्याख्या गर्नुहोस् :क. हिउँको माझमा जन्मेको हाम्रो साहित्य कहिल्यै पनि एउटै पर्वत शृङ्खलाको भुलभुलैयामा बिलाउने छैन ।ख. कुकुर अज्ञानी पशु हुनाले बोलाएपछि मात्र जान्छ, मानिस चाहिँ ज्ञानवान् हुनाले बखतमौका विचार गरेर आफैं पनि जानुपर्छ ।A.“नेपाली साहित्य हिमालजस्तै विशाल छ” भन्ने उद्धरणले नेपाली साहित्यको महानता र विस्तारलाई चित्रण गरेको छ । हिमाल जस्तै साहित्य पनि अडिग, विशाल र सीमाहीन हुन्छ । यसले कुनै सिमाना वा भूगोलमा मात्र सीमित भएर हराउँदैन, बरु निरन्तर विकसित हुँदै विश्वभर आफ्नो अस्तित्व छर्ने क्षमता राख्छ । नेपाली साहित्यको गहिरो भाव, विविधता र मौलिकता नै यसलाई अमूल्य र विश्वव्यापी बनाउन सक्षम हुन्छ भन्ने सन्देश यस उद्धरणमार्फत प्राप्त हुन्छ ।“कुकुर ज्ञानविहीन भएकाले आदेश पाएपछि मात्र काम गर्छ तर मानिस विवेकशील भएकाले आफैं अवसर, समय र जिम्मेवारी बुझेर अघि बढ्नुपर्छ” भन्ने व्याख्याले मानिस र पशुबीचको भिन्नतालाई स्पष्ट पार्छ । कुकुरलाई आदेश बिना काम गर्ने क्षमता हुँदैन, तर मानिसलाई विवेक, चेतना र आत्मज्ञानले सम्पन्न बनाएको छ । त्यसैले मानिसले अरूको आदेश कुर्दै बस्नु हुँदैन, बरु आफैंले उचित समय र अवसर पहिचान गरी जिम्मेवारी वहन गर्दै अघि बढ्नुपर्छ भन्ने गहिरो सन्देश यो उद्धरणले दिएको छ ।
- Q.१९. कुनै एक प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर दिनुहोस् :क. दिइएको कथांशका आधारमा सोधिएको प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर दिनुहोस् :शन्तमाया २३ वर्षकी हुँदा उनको श्रीमान् बितेका रहेछन् । श्रीमान् बितेको १३ दिनदेखि ज्यामी काममा हिँडेकी रहिछिन् । उफ् कठैबरा ! उनी शारीरिक रूपले अत्यन्त कमजोर देखिन्छिन् ।प्रश्न :अ. विधवा नारीले जीवनमा गर्नुपरेका दुःख र सङ्घर्षलाई आयाम कथाले कसरी चित्रण गरेको छ ? समीक्षा गर्नुहोस् ।ख. दिइएको जीवनीको अंशका आधारमा सोधिएको प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर दिनुहोस् :नेपालको एउटा दुर्गम ठाउँमा जन्मिएका रुइत अहिले विश्वभर चर्चाको शिखरमा छन् । उनको जीवनीमा आधारित भएर धेरै वृत्तचित्र बनेका छन् । वि.सं. २०६८ मा इटालियन निर्देशक स्टिफानो लेभीले 'आउट अफ डार्कनेस' नामक वृत्तचित्र रुइतको जीवनीका आधारमा बनाएका थिए । उनको सम्मानमा न्युयोर्क टाइम्सले “पाँच मिनेटमै आँखा नदेख्नेलाई आँखा देखाउने डाक्टर" भनेर लेखेको थियो ।प्रश्न:अ. आँखा उपचारका क्षेत्रमा सन्दुक रुइतले दिएका योगदानका बारेमा समीक्षा गर्नुहोस् ।A.‘आयाम’ कथामा शान्तमायाले कम उमेरमै श्रीमान् गुमाएपछि जीवनमा ठूलो कठिनाइ खेप्नु परेको छ । उनले साह्रै नानीबालक उमेरमै विधवा भएर ज्यामी मजदुरी गरेर परिवार धान्नुपरेको छ । शारीरिक कमजोरी र सामाजिक बाधा हुँदाहुँदै पनि उनले साहसपूर्वक जीवनयात्रा अघि बढाएकी छन् । यसरी उनको संघर्षमार्फत समाजमा विधवा नारीले भोग्ने पीडा, अपमान, सामाजिक बेवास्ता र दैनिकीका वास्तविकतालाई कथाले मार्मिक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ । यो कथा विधवा नारीहरूको दुःखसँगै उनीहरूको आत्मबल र धैर्यको अभिव्यक्ति पनि हो ।सन्दुक रुइतले दुर्गम गाउँमा जन्मिए पनि आफ्नो प्रतिभा र मेहेनतले विश्वकै ख्याति कमाएका छन् । उनले आँखाको उपचार क्षेत्रमा विशेष योगदान दिएर लाखौं अन्धा मानिसलाई दृष्टि दिने अवसर प्रदान गरेका छन् । विशेषगरी, उनले विकासशील मुलुकका गरीब र सुविधाविहीन मानिसलाई सस्तो, सरल र प्रभावकारी उपचार उपलब्ध गराएका छन्, जसका कारण धेरैले पुनः संसार हेर्ने अवसर पाए । उनको यो मानवीय योगदानका कारण अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान पाएका छन् र उनकै जीवनमा आधारित वृत्तचित्रहरू बनेका छन् । यसैले, सन्दुक रुइत नेपाली मात्र नभई विश्वकै गौरवका व्यक्तित्व हुन् ।
- Q.२०. कुनै एक शीर्षकमा १५० शब्द नघटाई निबन्ध लेख्नुहोस् :क. देशप्रति मेरो कर्तव्यख. नेपालको जलसम्पदाग. कृषिमा आधुनिकीकरणA.देश हरेक नागरिकको साझा घर हो । घरलाई जोगाउने, सजाउने र समृद्ध बनाउने जिम्मेवारी जसरी परिवारका सदस्यहरूको हुन्छ, त्यसरी नै राष्ट्रलाई मजबुत र विकासशील बनाउने जिम्मेवारी नागरिकहरूको हुन्छ । मेरो देशप्रति पहिलो कर्तव्य भनेको ईमानदार, जिम्मेवार र अनुशासित नागरिक बन्नु हो । म जहाँ भए पनि नियम र कानुनको पालना गर्नुपर्छ । भ्रष्टाचार, अनियमिता र बेइमानीलाई अस्वीकार गर्नु मेरो कर्तव्य हो । शिक्षाले सजग र सचेत बनाएपछि समाज र राष्ट्र परिवर्तनमा सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्छ । प्रकृति, संस्कृति र सम्पदाको संरक्षण, वातावरणलाई सफा राख्ने जिम्मेवारी पनि मेरो हो । युवा पुस्ताले विदेशतिर मात्र होइन, आफ्नै मातृभूमिमा बसेर श्रम, सीप र ज्ञान प्रयोग गरेर विकासमा योगदान दिनुपर्छ । साना–साना कामलाई पनि इमानदारीपूर्वक गरेर ठूलो परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ । समर्पण, सहकार्य र राष्ट्रप्रेमले मात्र हाम्रो देशलाई समुन्नत बनाउन सकिन्छ भन्ने विश्वासमा म आफ्नो कर्तव्य इमानदारीपूर्वक पूरा गर्ने प्रण गर्दछु ।नेपाल विश्वमै जलस्रोतले धनी मुलुक हो । हिमाल, पहाड र तराई हुँदै बग्ने नदी, ताल, झरना र भूमिगत जलस्रोत हाम्रो सम्पदा हुन् । करिब ६,००० भन्दा बढी नदीहरू नेपालको पहिचान हुन् । ती नदीहरूबाट विद्युत उत्पादन, सिँचाइ, खानेपानी आपूर्ति, जलयात्रा र पर्यटन प्रवर्द्धन जस्ता लाभ लिन सकिन्छ । नेपालको कुल सम्भावित जलविद्युत क्षमता ८३,००० मेगावाटजति छ तर हालसम्म यसको सानो अंश मात्र प्रयोग भएको छ । जलसम्पदाले कृषिलाई सिँचाइमार्फत उत्पादनशील बनाउन सक्छ । यसले औद्योगिक उत्पादन, व्यापार र रोजगारीमा पनि ठूलो योगदान पुर्याउँछ । तर, हामीले यसलाई पर्याप्त रूपमा उपयोग गर्न सकेका छैनौँ । कतिपय ठाउँमा बाढी र पहिरोका कारण जलसम्पदा विपत्ति पनि बन्न सक्छ, त्यसैले यसको दिगो व्यवस्थापन जरुरी छ । नेपालको भविष्य जलस्रोतकै समुचित उपयोगमा निर्भर छ । यदि हामीले यसलाई वैज्ञानिक ढङ्गले सदुपयोग गर्न सक्यौं भने नेपाललाई समृद्ध बनाउन जलसम्पदा मुख्य आधार बन्न सक्छ ।नेपालको अर्थतन्त्र कृषि प्रधान छ । अधिकांश जनसंख्या कृषिमा निर्भर छ, तर अझै पनि हाम्रो कृषि पुरानो शैलीमा आधारित छ । परम्परागत उपकरण, वर्षाको पानीमा निर्भर खेती र वैज्ञानिक विधिको कमीका कारण उत्पादन कम छ । यसलाई समाधान गर्न कृषि क्षेत्रको आधुनिकीकरण अनिवार्य छ । कृषिमा आधुनिकीकरण भनेको आधुनिक प्रविधि, वैज्ञानिक ज्ञान र नयाँ उपकरण प्रयोग गरेर खेती प्रणालीलाई सुधार गर्नु हो । आधुनिक बीउ, रासायनिक तथा जैविक मल, उन्नत सिँचाइ प्रणाली, ट्र्याक्टर, थ्रेसर र अन्य मेसिन प्रयोगले उत्पादकत्व बढाउँछ । यससँगै बजार व्यवस्थापन, भण्डारण र प्रशोधन उद्योगले किसानलाई लाभ दिनेछ । युवाहरूलाई कृषिप्रति आकर्षित गर्न आधुनिक व्यवसायिक कृषि विकास गर्नुपर्छ । कृषिमा आधुनिकीकरण भएमा खाद्य पदार्थमा आत्मनिर्भर बन्न सकिन्छ, रोजगारी सिर्जना हुन्छ र ग्रामीण जीवनस्तर पनि उकासिन्छ । त्यसैले नेपालको समग्र विकासका लागि कृषिमा आधुनिकीकरण अपरिहार्य छ ।
Practice Without Boundaries.
Premium gives you full access, zero ads, and unlimited custom paper generation. Study your way, every day.