Answers On/OffJS required
Group A
- Q.१. तल समूह 'क' मा दिइएका शब्दको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी जोडा मिलाउनुहोस्
समूह 'क' समूह 'ख' द्वेष चित्रपट टालो डाहा, शत्रुता क्यानभास आचरण विलक्षण कपडाको सानो टुक्रा चिन्तन असाधारण A.समूह 'क' समूह 'ख' द्वेष डाहा, शत्रुता टालो कपडाको सानो टुक्रा क्यानभास चित्रपट विलक्षण असाधारण - Q.दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् ।आधुनिक समयमा पनि विकट क्षेत्रका मानिस सल्लाको दियालो बालेर घर उज्यालो पार्छन् । सालको पातको टपरी बनाएर त्यसलाई थालीका रूपमा प्रयोग गरिरहेका छन् । तातोपनका खोजीका लागि सालका दाउरा बालेर आगो ताप्छन् ।क. 'काल' को पर्यायवाची शब्द …. हो ।ख. 'अँध्यारो' को विपरीतार्थी शब्द …. हो ।ग. 'थाल' को लघुतावाची शब्द ..... हो ।घ. अनेकार्थी शब्द .... हो ।A.क. ‘काल’ को पर्यायवाची शब्द समय हो ।ख. ‘अँध्यारो’ को विपरीतार्थी शब्द उज्यालो हो ।ग. ‘थाल’ को लघुतावाची शब्द थालचुक हो ।घ. अनेकार्थी शब्द साल हो ।
- Q.३. दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा उखान र एउटा अनुकरणात्मक शब्द पहिचान गरी अनुच्छेदको भन्दा फरक वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :मलाई मेरो पुरानो साथीको झलक्क याद आयो । त्यो साथीले जहिले पनि अर्थ न वर्थ गोविन्द गाई भने झै कुरा गरेर सबैलाई हैरान पार्थ्यो । त्यसैले बाँदरको पुच्छर लौरो न हतियार भनी मैले उसको साथ चटक्क छोडें ।A.उखान: बाँदरको पुच्छर लौरो न हतियार
- प्रयोग: गाउँलेहरू भन्छन्, “बाँदरको पुच्छर लौरो न हतियार”, कामको मात्र होइन, सोचाइ पनि आवश्यक हुन्छ।
अनुकरणात्मक शब्द: झलक्क- प्रयोग: झ्यालबाट घाम झलक्क पर्नासाथ कोठा उज्यालो भयो।
- Q.४. दिइएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. दिइएका शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द छानी लेख्नुहोस् : (१)अ. सोसण, शोसण, शोषण, शोशणआ. घन्टाघर, घण्टाघर, घंटाघर, घट्टाघरख. दिइएको वाक्यलाई शुद्ध पारेर लेख्नुहोस् : (२)पख्नोस्, हामी तपाइं संग केहि कुरा गछौँ हामी कुनै ठाउँमा गएर बसौँ ।A.अ. शोषणआ. घण्टाघरपर्खनुहोस्, हामी तपाईंसँग केही कुरा गर्छौँ। हामी कुनै ठाउँमा गएर बसौँ।
- Q.५. रेखाकित शब्दको पदवर्ग पहिचान गर्नुहोस् :आफ्ना बुबालाई घरमा एक्लै छाडेर उनी कता हिँडेछन् । बिरामले थला परेका मानिसलाई यसरी छोड्नुहुँदैन । अझ घरभित्र पो थुनेका रहेछन् ।A.छाडेर → क्रियापदउनी → सर्वनामहिँडेछन् → क्रियापदबिराम → संज्ञाभित्र → अव्यय
- Q.६. दिइएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. दिइएको अनुच्छेदबाट दुईओटा उपसर्ग र दुईओटा प्रत्यय लागेर बनेका शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :आयुर्वेद चिकित्सासम्बन्धी अध्ययन, अध्यापन र अनुसन्धान प्रविधिलाई व्यापक र व्यावहारिक बनाउने उद्देश्यका साथ विभिन्न शैक्षिक संस्था स्थापना भएका छन् । त्यहाँ उपचार गर्न गाउँले र सहरिया मानिस आउँछन् ।ख. दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्, एउटा विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्वित्व भएर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :वनमा बास बस्न गाह्रो भएपछि परदेश लागेका दाजुभाइ घर फर्किए । भानिज दाइले उनीहरूलाई खुसी हुँदै स्वागत गरे । जान्नेसुन्ने मान्छेले उनीहरूलाई ससाना कुरादेखि ठुल्ठुला कुराको चुरो बुझाए ।A.उपसर्ग लागेर बनेका शब्द१. अध्यापनउपसर्ग: अधि + मूल शब्द पाठ/शिक्षा → अध्यापन२. अनुसन्धान .उपसर्ग: अनु + मूल शब्द सन्धान → अनुसन्धानप्रत्यय लागेर बनेका शब्द१. व्यावहारिकमूल शब्द: व्यवहार + प्रत्यय -िक → व्यावहारिक२. स्थापनामूल शब्द: स्था + प्रत्यय -पना → स्थापनासमस्त शब्द पहिचान र विग्रह:
- गृहस्थ → गृह + स्थ
विग्रह पदावलीलाई समस्त शब्द बनाउने:- उप + निर्देशन → उपनिर्देशन
द्वित्व भएर बनेका शब्द र निर्माण प्रक्रिया:१. दाजुभाइ → दाजु + भाई२. ससाना → स + साना - Q.७. दिइएको अनुच्छेदलाई पूर्ण भविष्यत् कालमा परिवर्तन गर्नुहोस् :हामी पोखरा जान्छौँ । त्यहाँको सफा होटलमा खाना खान्छौँ । त्यहाँको सौन्दर्यमा रमाउछौँ । तीन दिनपछि घर फर्किन्छौँ ।A.हामी पोखरा जानेछौँ । त्यहाँको सफा होटलमा खाना खानेछौँ । त्यहाँको सौन्दर्यमा रमाउनेछौँ । तीन दिनपछि घर फर्कनेछौँ ।
- Q.८. कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. सामान्यार्थ भावका फरक फरक क्रियापदको प्रयोग गरी चार वाक्यमा मानव स्वास्थ्यमा खेलकुदको महत्त्वबारे वर्णन गर्नुहोस् ।ख. दिइएका द्वितीय पुरुषका वाक्यलाई तृतीय पुरुषमा परिवर्तन गरी अनुच्छेद पुनर्लेखन गर्नुहोस् :A.मानव स्वास्थ्यमा खेलकुदको महत्त्व१. खेलकुदले शरीर बलियो बनाउँछ ।२. नियमित अभ्यासले मानसिक स्वास्थ्य सुधार्छ ।३. समूहमा खेल्दा सामाजिक सम्बन्ध मजबुत हुन्छ ।४. खेलकुदले अनुशासन र समयको मूल्य बढाउँछ ।मूल (द्वितीय पुरुष)तिमी हरेक बिहान व्यायाम गर्छौ। तिमीले स्वस्थ भोजन खानुपर्छ। तिमीले पढाइमा ध्यान दिनुपर्छ।परिवर्तित (तृतीय पुरुष)ऊ हरेक बिहान व्यायाम गर्छ। उसले स्वस्थ भोजन खानुपर्छ। उसले पढाइमा ध्यान दिनुपर्छ।
- Q.९. कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् :क. उज्यालो भएकाले चराहरू चिरबिराए । (वाक्य विश्लेषण)ख. श्वेताले फूलहरू टिपिन् । (कर्मवाच्य)ग. मैले नेपालीमा टाइप गर्न सिकें । (प्रेरणार्थक)घ. देवकोटाले मानिस ठुलो दिलले हुन्छ जातले हुँदैन भने । (प्रत्यक्ष कथन)A.
- संज्ञा: उज्यालो, चराहरू
- क्रियापद: चिरबिराए
- विशेषण: –
- अव्यय: भएकाले
फूलहरू श्वेताद्वारा टिपिए ।तिमी नेपालीमा टाइप गर्न सिक।देवकोटा भन्छन्, “मानिस ठुलो दिलले हुन्छ, जातले हुँदैन।” - Q.१०. दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् :कर्तव्यको दायरा पनि निकै फराकिलो छ र यसका अनेकौं प्रकार छन् । कर्तव्यलाई व्यक्तिगत, पारिवारिक, सामाजिक, कानुनी गरी विविध रूपमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ । मूलतः कर्तव्य दुई प्रकारका हुन्छन् : नैतिक र वैधानिक कर्तव्य । नैतिक कर्तव्यको आधार व्यक्तिको नैतिक वा समाजसेवा वा मानव कल्याणका निम्ति उद्बुद्ध चेतना हो । परोपकार गर्नु नैतिक कर्तव्य हो । समाजसेवा गर्नु नैतिक कर्तव्य हो । कुनै व्यक्तिले पाटीपौवा, धारा र विद्यालय भवन बनाउँछ भने त्यो पनि नैतिक कर्तव्य हो । यी कर्तव्य पालन गर्न र गराउन कसैले बाध्य पार्दैन । यो त हृदयदेखि नै निःस्वार्थ समाजसेवा जागृत भएर गरिने कर्म हो । आफैँले इमानदारितासाथ पालना गर्नुपर्ने कुरा हो । मदर टेरेसाको समाजसेवा निस्वार्थ कर्तव्यपरायणताको परिमाण थियो । महावीर पुनको 'आविष्कार केन्द्र' मात्र होइन हाम्रो समाजमा परापूर्वकालदेखि हालसम्म बनेका पाटीपौवा र धर्मशाला जजसले बनाएका छन् ती सबै कर्तव्यपालनाको अन्तः प्रेरणाकै प्रतिफल हुन् ।प्रश्नहरू:क. "कर्तव्यलाई व्यक्तिगत, पारिवारिक, सामाजिक, कानुनी गरी विविध रूपमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ ।' यस वाक्यलाई अकरणमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।ख. रेखाङ्कित 'समाजमा' शब्दको कारक र विभक्ति पहिचान गरी लेख्नुहोस् ।ग. "मदर टेरेसाको समाजसेवा निस्वार्थ कर्तव्यपरायणताको परिमाण थियो । ” यस वाक्यलाई आलङ्कारिक पदक्रममा परिवर्तन गर्नुहोस् ।घ. “कुनै व्यक्तिले पाटीपौवा, धारा र विद्यालय भवन बनाउँछ भने त्यो पनि नैतिक कर्तव्य हो ।” यस वाक्यलाई सरल वाक्यमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।A.कर्तव्यलाई व्यक्तिगत, पारिवारिक, सामाजिक, कानुनी गरी विविध रूपमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ → कर्तव्य विविध रूपमा वर्गीकरण योग्य छ व्यक्तिगत, पारिवारिक, सामाजिक, कानुनी आधारमा।कारक: सम्बन्ध कारकविभक्ति: सप्तमी विभक्तिनिस्वार्थ कर्तव्यपरायणताको परिमाण मदर टेरेसाको समाजसेवा थियो।कुनै व्यक्तिले पाटीपौवा बनाउँछ। कुनै व्यक्तिले धारा बनाउँछ। कुनै व्यक्तिले विद्यालय भवन बनाउँछ। यी सबै नैतिक कर्तव्य हुन्।
- Q.११. दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर लेख्नुहोस्:जलवायुको स्वाभाविक गतिमा प्रभाव पर्नाको मुख्य कारण मानवीय गतिविधि नै हो । विकास निर्माणका नाममा वातावरणीय प्रभावको अध्ययन नगरी गरिने गतिविधि नै जलवायु परिवर्तनको मुख्य कारण हो । यस क्रममा मानिसद्वारा खोलिएका ठुला ठुला कारखाना, वनविनाश गर्दै बसाइएका मानव बस्ती, प्राकृतिक संरचनालाई भत्काउँदै बनाएका बाटा, सुरुङ, यातायातका साधन, आणविक भट्टी आदिको सङ्ख्या वृद्धिसँगै वातावरणीय प्रदूषण बढेको छ र वायुमण्डलमा रहेको कार्बन डाइअक्साइडलगायत अन्य हरितगृह प्रभावअनुरूप ग्यासहरूको अनुपातमा वृद्धि भएको छ । वायुमण्डलको संरचना भूमिका निर्वाह गर्ने ग्यासहरूको अनुपातमा फेरबदलले र मूलतः कार्बन डाइअक्साइडको मात्रा बढ्नाले पृथ्वीको तापक्रम बढ्न थालेको छ । पृथ्वीको तापक्रममा आएको यस्ता अस्वाभाविक वृद्धि नै जलवायु परिवर्तनको मुख्य कारण बनेको छ । तापक्रममा आएका यस्ता अस्वाभाविक वृद्धिले हिउँ पग्लिने क्रम बढेको छ । हिमाल काला पत्थरमा रुपान्तरण हुँदै छन् । यसले गर्दा निश्चित हावापानीमा रम्ने जीवजन्तु र वनस्पतिको जीवन सङ्कटग्रस्त भएको छ । बाढी, पहिरो, अनावृष्टि, अतिवृष्टि, खण्डवृष्टिलगायत प्राकृतिक प्रकोप बढेकाले समुद्रको सतह बढ्दै गएको छ । समुद्री तटका बस्तीलगायत माल्दिभ्स जस्ता टापु डुबानमा पर्दै छन् । केही नयाँ जीवको जन्म हुँदै धेरै पुराना जीव लोप हुँदै छन् । यसले गर्दा जैविक विविधताले कायम गराउने वातावरणीय सन्तुलन धरापमा परेको छ । जलवायुमा देखापर्ने यस्तो अस्वाभाविक परिवर्तनले सारा प्राणीका साथसाथै मानवजातिकै अस्तित्व सङ्कटमा पर्न सक्ने स्थिति देखा परेको छ ।प्रश्नहरू:क. जलवायु परिवर्तनको मुख्य कारण के हो ?ख. पृथ्वीको तापक्रम किन बढेको हो ?ग. जलवायु परिवर्तनले हिमालको स्वरुप कस्तो बनाएको छ ?घ. जलवायु परिवर्तनले मानव जातिमा के कस्तो परिस्थिति आउने सम्भावना छ ?A.मानवीय गतिविधि, विशेष गरी विकास निर्माणका नाममा वातावरणीय प्रभावको अध्ययन नगरी गरिने गतिविधि, ठूला कारखाना खोल्नु, वन विनाश गर्नु, मानव बस्ती बसाउनु, बाटो र सुरुङ बनाउनु, यातायातका साधन प्रयोग गर्नु, आणविक भट्टी संचालन गर्नु आदि हुन्।वायुमण्डलमा कार्बन डाइअक्साइड र अन्य हरितगृह प्रभावअनुरूप ग्यासहरूको अनुपातमा वृद्धि भएको कारण पृथ्वीको तापक्रम बढेको हो।हिमालको हिउँ पग्लँदै काला पत्थरमा रुपान्तरण भइरहेको छ।बाढी, पहिरो, अनावृष्टि, अतिवृष्टि, समुद्री सतह बढ्नु, टापु डुबानमा पर्नु, जैविक विविधताको ह्रास आदि कारण मानव जातिको अस्तित्व सङ्कटमा पर्न सक्ने अवस्था आएको छ।
- Q.१२. तलका कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. दिइएका बुँदाका आधारमा जीवनी तयार पारी शीर्षकसमेत लेख्नुहोस् :नामः गोपालप्रसाद रिमालजन्ममितिः वि.सं. १९७५ जेठ १८, काठमाडौँमाता/पिताः |आदित्यकुमारी र उमाकान्त रिमालअध्ययनः - वि.सं. १९९३ को एस.एल.सी. बोर्डमा प्रथम श्रेणीमा प्रथम- आइ.ए. पढ्दै गर्दा आर्थिक कारणले पढाइ छाडेकाकृतिगत विशेषताः निडर, क्रान्तिकारी, स्वाभिमानी, राष्ट्रप्रेमी, नारीवादी चिन्तनलाई साहित्यिक सिर्जना गर्नु, गद्य कविताका प्रवर्तक, नाट्य विधाका स्रष्टाकृतिहरूः 'मसान' र 'यो प्रेम' (नाटक) तथा 'आमाको सपना' (कविता सङ्ग्रह) सम्मान, पुरस्कारः मदन पुरस्कार र त्रिभुवन पुरस्कारबाट सम्मानितमृत्युः वि.सं. २०३० कार्तिक ८ गते ।ख. आफ्नो विद्यालयद्वारा आयोजित खेलकुद प्रतियोगिता भाग लिई पुरस्कृत हुँदाको क्षणमा आफ्ना मनमा उब्जेका भाव समेटी मनोवाद तयार पार्नुहोस् ।A.शीर्षक: गोपालप्रसाद रिमालको जीवन यात्रागोपालप्रसाद रिमालको जन्म वि.सं. १९७५ जेठ १८, काठमाडौँमा भएको थियो। उनका माता-पिता आदित्यकुमारी र उमाकान्त रिमाल हुन्। शिक्षा जीवनमा उनले वि.सं. १९९३ मा एस.एल.सी. बोर्ड परीक्षा प्रथम श्रेणीमा प्रथम स्थान हासिल गरे। तर, आइ.ए. पढ्दै गर्दा आर्थिक कारणले पढाइ छोड्नु परेको थियो।उनको व्यक्तित्व निडर, क्रान्तिकारी र स्वाभिमानी थियो। उनी राष्ट्रप्रेमी थिए र नारीवादी चिन्तनलाई आफ्नो साहित्यिक सिर्जनामा प्रस्तुत गर्थे। उनले गद्य कविताका प्रवर्तकका रूपमा काम गरे र नाट्य विधाका स्रष्टा पनि थिए।उनका प्रमुख कृतिहरूमा ‘मसान’ र ‘यो प्रेम’ (नाटक) तथा ‘आमाको सपना’ (कविता सङ्ग्रह) पर्दछन्। उनी आफ्नो साहित्यिक योगदानका कारण मदन पुरस्कार र त्रिभुवन पुरस्कारबाट सम्मानित भएका थिए।गोपालप्रसाद रिमालको निधन वि.सं. २०३० कार्तिक ८ गते भएको थियो।आज म विद्यालयद्वारा आयोजित खेलकुद प्रतियोगितामा भाग लिई पुरस्कार पाउँदा अत्यन्तै खुशी छु। मेरो मेहनत र अभ्यासले परिणाम ल्याएको छ भन्ने अनुभूति छ। म आफैँमा गर्व महसुस गर्दैछु र भविष्यमा अझ मेहनत गर्ने संकल्प गर्दछु। साथीहरूको सहयोग र शिक्षकहरूको मार्गदर्शनले पनि यो उपलब्धि सम्भव भएको छ।
- Q.१३. तलका कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. दुर्व्यसनले समाजमा पार्ने असरका सम्बन्धमा युवावर्गले सचेत गराउन अनुरोध गर्दै गोरखापत्रका सम्पादकलाई लेख्ने चिठीको नमुना तयार पार्नुहोस् ।ख. विद्यालयको वार्षिकोत्सवमा अभिभावक तथा अतिथिलाई निमन्त्रणा गर्ने पत्रको नमुना तयार पार्नुहोस् ।A.प्रति, सम्पादक, गोरखापत्रविषय: दुर्व्यसनविरुद्ध युवावर्गको सचेतनाआदरणीय महोदय,म यस पत्रमार्फत तपाईंको मिडियामा युवाहरूलाई दुर्व्यसन (धूम्रपान, मद्यपान, जुवा आदि) बाट बच्न सचेत गराउन अनुरोध गर्दछु। दुर्व्यसनले समाजमा मात्र होइन, परिवार र व्यक्तिगत स्वास्थ्यमा समेत गम्भीर असर पार्दछ। यसले युवा प्रतिभाको क्षय, अपराधको वृद्धी र पारिवारिक कलह बढाउँछ।तसर्थ, तपाईंले आफ्नो मिडियामा लेख र समाचारमार्फत युवाहरूलाई सचेत गराउन महत्वपूर्ण योगदान दिन सक्नुहुनेछ भन्ने विश्वास छ।धन्यवाद।भवदीय, [नाम][ठेगाना][मिति]प्रति, अभिभावक/अतिथि,विषय: विद्यालय वार्षिकोत्सवमा निमन्त्रणाआदरणीय,हामी हार्दिक निमन्त्रणा गर्दछौं कि तपाईं हाम्रो विद्यालयको वार्षिकोत्सव कार्यक्रममा सहभागी हुनुहोस्। कार्यक्रम मिति: [मिति] समय: [समय] स्थान: [विद्यालयको नाम र ठेगाना]यस कार्यक्रममा विद्यार्थीहरूले नृत्य, गायन, नाटक र अन्य सांस्कृतिक प्रस्तुति प्रस्तुत गर्नेछन्। तपाईंको उपस्थितिले कार्यक्रमलाई सफल र उत्साहपूर्ण बनाउन सहयोग पुग्नेछ।धन्यवाद।सादर, प्रधानाध्यापक/विद्यालय प्रमुख[विद्यालयको नाम][मिति]
- Q.१४. दिइएको अनुच्छेदबाट मुख्य मुख्य चारओटा बुँदा टिप्नुहोस्:पिकासोको चित्रकलामा 'घनवाद' को सशक्त प्रयोग भएको पाइन्छ । घनवादको प्रयोग भएको यस काललाई निग्रो काल पनि भनिन्छ । घनवादी कलाकृतिमा वस्तुलाई विश्लेषण गरिन्छ । टुक्रा टुक्रा पारिन्छ । ती टुक्रालाई अमूर्त रूपमा पुनः संयोजन र संश्लेषण गरिन्छ । यसमा कलाकारले वस्तुलाई एउटै दृष्टिकोणबाट चित्रण नगरी वृहत्तर सन्दर्भमा प्रतिनिधित्व गर्न धेरै दृष्टिकोणबाट विषयलाई चित्रण गर्छन् । यसरी मूर्त वस्तुलाई भाँच्ने, टुक्र्याउने अनि जोडेर फेरि वस्तु र विषयलाई व्यापक अर्थमा र अमूर्त रूपमा प्रयोग गर्ने यही वाद नै घनवादी कलाका रूपमा चिनिन्छ । यसरी जुनसुकै कालमा लेखिएका भए पनि उनका हजारौं चित्रकला र मूर्तिकला आज पनि जीवन्त छन् ।A.मुख्य बुँदा१. पिकासोको चित्रकलामा घनवादको सशक्त प्रयोग भएको छ र यस काललाई निग्रो काल पनि भनिन्छ।२. घनवादी कलाकृतिमा वस्तु टुक्रा टुक्रा पारेर विश्लेषण गरिन्छ।३. कलाकारले वस्तुलाई एउटै दृष्टिकोणबाट होइन, धेरै दृष्टिकोणबाट चित्रण गर्छन्।४. मूर्त वस्तुलाई भाँचेर, जोडेर र अमूर्त रूपमा प्रयोग गर्ने शैली नै घनवादी कला हो।
- Q.१५. दिइएको अनुच्छेदबाट एक तृतीयांशमा सारांश लेख्नुहोस् :शिक्षालाई मानव जातिको तेस्रो आँखा मानिन्छ । यसलाई हाम्रो भित्री हृदयको नयन पनि भनिन्छ । यो हाम्रो बाहिरी आँखा अथवा चर्मचक्षुभन्दा पृथक्, महान् र तेजवान् छ । हामीसँग भएको यही ज्ञानचक्षुबाट हामीले शिक्षा आर्जन गछौँ अर्थात् कुनै कुरा सुन्छौँ र सिक्छौं, समाज र प्रकृतिमार्फत सैद्धान्तिक र व्यावहारिक ज्ञान निरन्तर आर्जन गरिरहन्छौँ । प्रकृति, संस्कृति र सभ्यताका दृष्टिले सृष्टिको उषाकालदेखि सुसम्पन्न मेरो देश आज शिक्षाका दृष्टिले समेत प्रगतिपथतर्फ लम्कँदो छ । शिक्षाले नै मानवलाई सम्मान, खुसी र सुखपूर्वक जिउने ज्ञान र सिप प्रदान गर्छ । यसले समाज र राष्ट्रमा प्रचलित मान्यता र विश्वासलाई मानवताका आँखाले हेर्ने र तिनका बारे समालोचनात्मक चिन्तन गर्ने सोच प्रदान गर्छ । यसले सकारात्मक र मूल्यवान् विषयलाई ग्रहण गर्ने र कतिपय असान्दर्भिक कुराबारे आलोचनात्मक दृष्टि राख्ने चेत प्रदान गर्छ । विज्ञान र सूचना प्रविधिलगायत युग सुहाउँदा जे जति नवीन प्रयोग र मान्यता स्थापित भएका छन्, तिनलाई आत्मसात् गर्दै समयानुकूल परिष्कृत गर्दै लैजाने काम शिक्षाले गर्छ ।A.सारांश:शिक्षालाई मानव जातिको तेस्रो आँखा र भित्री हृदयको नयन भनिन्छ। यसले हामीलाई ज्ञान आर्जन गर्न र समाज, प्रकृति तथा अनुभवबाट सिकाइ बढाउन सहयोग गर्छ। शिक्षा मानवलाई सम्मान, खुशी र सिप प्रदान गर्दै समाज र राष्ट्रमा प्रचलित मान्यता तथा विश्वासको आलोचनात्मक दृष्टिले मूल्याङ्कन गर्न सक्षम बनाउँछ। विज्ञान र सूचना प्रविधि युग अनुसार नयाँ ज्ञान र नवीन प्रयोग आत्मसात् गर्न र समयानुकूल सुधार गर्दै लैजान शिक्षा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
- Q.१६. तल दिइएका प्रश्नहरूको उत्तर लेख्नुहोस् :क. दिइएको कवितांशका आधारमा सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :यो, मेरो देशको सुदूर पूर्वको गाउँ !यो, मेरो देशको सुदूर पश्चिमको गाउँ !छिमेकी अगेनाबाट आगो ओसारेर सुरु हुने यहाँको दिनगोठमा, वस्तुभाउलाई घाँसपात हालेर केटाकेटी हुन्छखेतमा, गोरु नारेर तन्नेरी हुन्छर बेग्लाबेग्लै मान्छेका ओठहरू भएरदिनभरि फलाकिरहन्छ दिनभरि हतारिरहन्छ ।प्रश्नहरू:अ. गाउँका मानिसले कस्तो पेसा व्यवसाय अपनाएका छन् ?आ. 'छिमेकी अगेनाबाट आगो ओसारेर' भन्नुको तात्पर्य के हो ?ख. दिइएको जीवनीको अंशका आधारमा पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :देवकोटाले जे लेखे र जुन जुन जिम्मेवारी पाए, प्रायः ती सबैमा उनले राष्ट्रको हितमा काम गरेर आफ्नो अव्बलता प्रर्दशन गरे । देवकोटा आफूले हात हालेका हरेक क्षेत्रमा एक असल व्यक्तित्वको रुपमा चिनिए । उनका चेला आज पनि उनी जस्तो शिक्षक र प्राध्यापकसँग तुलनीय व्यक्ति भेट्न नसकेको कुरा गर्छन् । शिक्षामन्त्री हुँदा नेपाली भाषालाई पठनपाठनको अनिवार्य विषयका रुपमा लागु गरे । उनले त्रिभुवन विश्वविद्यालयको स्थापनामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले । साहित्य र संस्कृतिको विकासको ढोका खोल्ने कार्यमा उनको योगदान चिरस्मरणीय रहेको छ ।प्रश्नहरू:अ. देवकोटा कसरी एक असल व्यक्तित्वका रूपमा चिनिए ?आ. देवकोटा शिक्षामन्त्री हुँदा के के काम गरे ?A.कविताबाट स्पष्ट हुन्छ कि गाउँका मानिसहरूले मुख्य रूपमा खेती र गोठपालन गरेर आफ्नो जीविका चलाउँछन्। बिहान खेतमा गोरु सारेर काम गर्ने, घाँसपात काटेर गोठमा वस्तुभाउलाई खुवाउने, र केटाकेटी खेत तथा गोठमा सहयोग गर्ने काममा व्यस्त हुन्छन्। यसले देखाउँछ कि गाउँको जीवन प्रकृतिसँग जोडिएको र परिश्रममुखी छ।यसबाट बुझिन्छ कि गाउँमा सहयोग र आपसी सम्बन्धको महत्व छ। मानिसहरूले आगो बाल्ने वा अन्य काम गर्न छिमेकीसँग मिलेर काम गर्छन्। यो शब्दावलीले गाउँको सहकारी र सामूहिक जीवनशैली, एकअर्काप्रति भरोसा र परस्पर सहयोगको परम्परा व्यक्त गरेको छ।देवकोटा जसरी जे लेखे र जुन जिम्मेवारी पाए, त्यसलाई राष्ट्रको हितका लागि समर्पित भएर पूर्णता र उत्कृष्टता सहित सम्पन्न गरे, त्यसैले उनी एक असल व्यक्तित्वका रूपमा चिनिए। उनका चेला आज पनि भन्छन् कि उनी जस्तो शिक्षक र प्राध्यापकसँग तुलनीय व्यक्ति भेट्न सकेका छैनन्। यसले देखाउँछ कि देवकोटा निष्णात, कर्मठ र आदर्श व्यक्तित्वका धनी थिए।
- देवकोटा शिक्षामन्त्री हुँदा नेपाली भाषालाई पठनपाठनको अनिवार्य विषय बनाउने कार्य गरे।
- उनले त्रिभुवन विश्वविद्यालयको स्थापनामा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरे।
- साथै, उनले साहित्य र संस्कृतिको विकासका ढोका खोल्ने कार्यमा योगदान पुर्याए। यसले नेपाली शिक्षा र सांस्कृतिक क्षेत्रमा उनको योगदानलाई चिरस्मरणीय बनाएको छ।
- Q.१७.'शत्रु' कथाका प्रमुख पात्र कृष्ण रायमाथि लट्ठी प्रहार भएपछि उनले किन शत्रु किटान गर्न सकेनन् ? तर्क दिएर पुष्टि गर्नुहोस् ।A.कृष्ण रायमाथि लट्ठी प्रहार भए पछि उनी शत्रुलाई किटान गर्न असमर्थ बनेका थिए। लट्ठीले उनको शरीरमा चोट पुर्यायो र सन्तुलन बिगार्यो, जसका कारण उनी तुरुन्तै प्रतिकार गर्न सक्दैनथे। शारीरिक पीडा र चोटको असरले उनको ध्यान र शक्ति दुवै कमजोर भयो। कथा अनुसार, कृष्णले शत्रुसँग सामना गर्न चाहेका भए पनि परिस्थिति र उनको शारीरिक अवस्था प्रतिकार गर्न पर्याप्त थिएन। यसले देखाउँछ कि कुनै पनि व्यक्ति आफ्नो क्षमतामा निर्भर मात्र नभई परिस्थितिका कारण पनि कार्य गर्न असमर्थ हुन सक्छ। शारीरिक कमजोरी, चोट, र तत्कालको पीडा मिलेर उनी शत्रुलाई किटान गर्न असमर्थ बनेका हुन्। त्यसैले, कृष्णले शत्रुलाई किटान गर्न नसक्नुको मुख्य कारण लट्ठी प्रहारबाट आएको चोट र त्यसले उत्पन्न असमर्थता नै हो।
- Q.१८. कुनै एक उद्धरणको व्याख्या गर्नुहोस् :क. कर्ममा छ भने शक्ति जङ्गलै बन्छ नन्दन घोटिएर सयौंपल्ट दाउरो बन्छ चन्दन ।ख. नेपाल आयुर्वेदिक औषधीका लागि भूस्वर्ग मानिन्छ ।A.“कर्ममा छ भने शक्ति जङ्गलै बन्छ, नन्दन घोटिएर सयौं पल्ट दाउरो बन्छ चन्दन।” भन्ने उद्धरणले कडा मेहनत र लगनशीलताको महत्त्वलाई दर्शाउँछ। यसले सिकाउँछ कि जस्तोसुकै कठिन परिस्थिति वा चुनौती आए पनि, यदि व्यक्ति आफ्नो कर्ममा दृढ रहन्छ र निरन्तर प्रयास गर्छ भने उसले सफलता अवश्य प्राप्त गर्छ। जङ्गलमा नन्दन घोटिएर अनेकौं पटक दाउरो बन्ने जस्तो, जीवनमा पनि धेरै कठिनाइ र असफलता आए पनि निरन्तर प्रयास र धैर्यले अन्ततः सफलता र शक्ति ल्याउँछ। यस उद्धरणले हामीलाई कर्मशील र धैर्यशील बन्न प्रेरित गर्दछ र कठिन परिस्थितिमा पनि आफ्नो लक्ष्यमा अडिग रहन सिकाउँछ।“नेपाल आयुर्वेदिक औषधीका लागि भूस्वर्ग मानिन्छ।” भन्ने उद्धरणले नेपालको प्राकृतिक धरोहर र जैविक विविधताको महत्व देखाउँछ। नेपालको हिमाल, जंगल, घाँसे मैदान र अन्य वातावरणीय अवस्था आयुर्वेदिक औषधीका लागि आवश्यक जडीबुटी उत्पादन गर्न उपयुक्त छन्। यहाँका प्राकृतिक स्रोतहरूले विभिन्न रोग र स्वास्थ्यसम्बन्धी उपचारका लागि महत्वपूर्ण औषधी उपलब्ध गराउँछन्। यस कारणले नेपाललाई आयुर्वेदिक औषधीको भूस्वर्ग भनिएको हो। यस उद्धरणले हामीलाई प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण र उचित प्रयोगको महत्व सिकाउँछ र देशको जैविक धरोहरको कदर गर्न प्रेरित गर्दछ।
- Q.१९. कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. दिइएको एकाङ्कीको अंशका आधारमा सोधिएको प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :को बस्छ यस्तो ठाउँमा ? अघाइयो । मलाई त यहाँ जे पनि गन्हाउने पो हुन लाग्यो । खान थाल्यो भुटुन गन्हाउने, पिउन थाल्यो पानी गन्हाउने, रेल गन्हाउने, यो त ठाउँ नै गन्हाउने पो रहेछ । आफ्नो गाउँमा त भकारोकै छेउमा गुन्द्री हालेर सुन्ता पनि गन्हाउँदैनथ्यो । मलकै भारी बोक्दा पनि गनाउँन्नथ्यो । फेरि तातो पानी, तातो हावा, यस्तो दुःख खाएर को बस्न सक्छ यहाँ ?प्रश्न:अ. बतासे परदेशमा किन अघाइन् ? 'घरको माया' एकाङ्कीका आधारमा विवेचना गर्नुहोस् ।ख. दिइएको जीवनीको अंश पढी सोधिएको प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्ःसादा जीवन उच्च विचार र मानव सेवामा समर्पित भएका कारण रुइत आफ्ना सपना पूरा गर्न सफल भएका हुन्। सफल र लोकप्रिय बन्न विदेशै जानुपर्छ भन्ने सोचलाई रुइतले गलत सावित गरिदिएका छन् । नेपालमै बसेर संसारभरिका मानिसको सेवा गर्न र जीवनलाई सार्थक बनाउन सकिन्छ भन्ने कुराका लागि रुइतको जीवनी अनुपम दृष्टान्त हो । धैर्य, साहस, दृढ, इच्छाशक्ति र सङ्घर्षबाट मानिस आफ्नो लक्ष्यमा पुग्न सक्छ भन्ने कुराको प्रेरणा उनको जीवनीबाट पाउन सकिन्छ ।प्रश्न:अ. सन्दुक रुइतले कसरी आफ्नो जीवनलाई सार्थक बनाए ? समीक्षा गर्नुहोस् ।A.एकाङ्कीका पात्र बतासे परदेशमा अघाइन् किनभने उनले त्यहाँको वातावरण अत्यन्त असहज र अनौठो पाएका थिए। उनले देखे अनुसार त्यहाँको खाना, पानी, रेलजस्ता सामान्य कुराहरू पनि गन्हाउने अवस्था थियो, जसले उनलाई भित्री रूपमा असहज बनायो। आफ्नो गाउँमा त भकारोकै छेउमा गुन्द्री हालेर पनि कुनै गन्हाउने समस्या थिएन; मलकै भारी बोक्दा पनि कुनै कठिनाई थिएन। तर परदेशमा उनले तातो पानी, तातो हावा, असहज वातावरण र भित्रभित्रै हुने पीडा अनुभव गरे। यसले देखाउँछ कि उनी घरको माया र गाउँको सरल, सहज जीवनको मूल्य अनुभव गरेका छन्। उनका लागि घरको माया भनेको केवल भौतिक सुविधा मात्र होइन, सुरक्षित, सहज र सान्त्वनादायक वातावरण पनि हो। एकाङ्कीले परदेशमा अघाइँ र पीडाको अनुभव मार्फत मानव जीवनमा घर र मातृभूमिको माया, पहिचान र सान्त्वना कति महत्वपूर्ण हुन्छ भन्ने कुरा स्पष्ट रूपमा व्यक्त गरेको छ। परदेशमा बस्दा आएको कठिनाईले पात्रलाई आफ्नो गाउँको महत्व बुझ्न र घरको माया सम्झन बाध्य पारेको छ। यसरी एकाङ्कीले घरको माया र भौतिक जीवनको मूल्य बीचको भिन्नतालाई गहिरो रूपमा देखाएको छ।रुइतले आफ्नो जीवनलाई सार्थक बनाउन सादा जीवन, उच्च विचार र मानव सेवामा समर्पण गरेका थिए। उनले विदेशमा गएर मात्र सफल र लोकप्रिय बन्न सकिन्छ भन्ने सामान्य धारणा उल्टाउँदै नेपालमै बसेर पनि संसारभरिका मानिसको सेवा गर्न सकिने देखाए। उनले धैर्य, साहस, दृढ इच्छाशक्ति र निरन्तरको संघर्ष मार्फत आफ्नो लक्ष्य हासिल गरे। रुइतले आफ्नो व्यक्तिगत जीवनलाई समाजको कल्याण र मानव सेवामा केन्द्रित बनाए, जसले गर्दा उनको जीवन सार्थक र प्रेरणादायी बनेको छ। उनका कार्यहरूले देखाउँछ कि सफलता र सार्थक जीवनका लागि भौतिक साधनभन्दा पनि दृढ संकल्प, परिश्रम र मानवताप्रति समर्पण महत्वपूर्ण हुन्छ। यसरी रुइतले आफ्नो जीवनको उद्देश्य स्पष्ट राख्दै आफ्ना सपना पूरा गरेका छन् र समाजमा मूल्यवान् योगदान दिएका छन्।
- Q.२०. कुनै एक शीर्षकमा १५० शब्द नघटाई निबन्ध लेख्नुहोस् :क. कषिमा आधुनिकीकरणख. परिवारप्रति मेरो दायित्वग. जलवायु परिवर्तनको असरA.कषिमा आधुनिकीकरण भनेको कुनै देश, समाज वा गाउँले आधुनिक प्रविधि, विज्ञान र शिक्षाको प्रयोग गर्दै आफ्नो जीवनस्तर र उत्पादनशक्ति सुधार गर्नु हो। आधुनिकीकरणको माध्यमबाट मानिसले पुराना परम्परा र असुविधाजनक प्रणालीमा सुधार ल्याएर समाजलाई प्रगतिशील बनाउँछ। यसले व्यक्तिगत जीवन र सामाजिक संरचनामा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउँछ। कषिमा आधुनिकीकरणले कृषि, उद्योग, स्वास्थ्य र शिक्षा क्षेत्रमा विकासलाई गति दिन्छ। आधुनिक प्रविधि र मेसिनको प्रयोगले उत्पादन र कार्यदक्षता बढाउँछ, किसानको जीवनस्तर सुधार्छ र रोजगारीको अवसर बढाउँछ। साथै, शिक्षा र सूचना प्रविधिको पहुँचले मानिसको चेतना र सोचमा परिवर्तन ल्याउँछ। तर, आधुनिकीकरणले परम्परा र संस्कृतिलाई असर नगरी, वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्दै गर्नुपर्छ। यसले देश र समाजलाई दिगो विकासतर्फ लैजान सहयोग पुर्याउँछ।परिवार मानव जीवनको आधार हो र हाम्रो पहिलो समाज हो। हरेक व्यक्तिले परिवारप्रति केही दायित्व पूरा गर्नु आवश्यक हुन्छ। परिवारप्रति मेरो दायित्वमा सबैभन्दा पहिले आदर र सहयोग पुर्याउनु पर्छ। बुबा–आमा, दाजुभाइ–दिदीबहिनी, हरेक सदस्यसँग सम्बन्धलाई मजबुत राख्नु मेरो जिम्मेवारी हो। म घरमा रहेका काममा सहयोग गर्नु, बुजाइ र सल्लाह दिनु, आवश्यक समयमा समय र ध्यान दिनु मेरो दायित्व मान्छु। यसले परिवारमा सकारात्मक वातावरण र सामंजस्य ल्याउँछ। साथै, परिवारको सम्मान र साखको रक्षा गर्नु मेरो जिम्मेवारी हो। परिवारले दिएको शिक्षा, संस्कार र संस्कृतिको पालन गर्नु पनि मेरो दायित्व हो। परिवारप्रति जिम्मेवार भएर काम गर्दा व्यक्तिको चरित्र विकास हुन्छ र समाजमा पनि सम्मान बढ्छ। यसरी दायित्वपालनले परिवारलाई सुदृढ र सुखी बनाउँछ।जलवायु परिवर्तनले पृथ्वीको वातावरणमा गम्भीर असर पार्दैछ। वायुमण्डलमा हरितगृह ग्यासको बढ्दो मात्रा, हिमाल पग्लनु, बाढी–पहिरो, अनावृष्टि र अतिवृष्टि जस्ता समस्या बढाइरहेका छन्। यसले मानव जीवन, वनस्पति र जीवजन्तुलाई प्रत्यक्ष प्रभावित पारिरहेको छ। हिमालको हिउँ पग्लिँदा पानीको सतह बढ्दो छ र समुद्री टापुहरू डुबानमा पर्न थालेका छन्। यसले मानवीय जीवनसाथी प्राकृतिक विविधतालाई संकटमा पारिरहेको छ। जलवायु परिवर्तनले कृषि उत्पादनमा कमी, प्राकृतिक विपद् र आर्थिक क्षति पनि बढाउँछ। यसबाट बच्न वन संरक्षण, हरितगृह ग्यास घटाउने र दिगो ऊर्जा स्रोतको प्रयोग आवश्यक छ। सबै नागरिकले सचेत भएर वातावरणीय संरक्षण गर्नुपर्छ भने मात्र पृथ्वीको भविष्य सुरक्षित रहन्छ। जलवायु परिवर्तनको असर रोक्नको लागि सरकार, वैज्ञानिक र समुदायको सहकार्य अनिवार्य छ।
Practice Without Boundaries.
Premium gives you full access, zero ads, and unlimited custom paper generation. Study your way, every day.