Answers On/OffJS required
Group A
- Q.१. तल समूह 'क' मा दिइएका शब्दको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी जोडा मिलाउनुहोस् :
समूह 'क' समूह 'ख' स्फुरण जग्गा, जमिन, गाउँ विलक्षण भाव वा विचारको फुराइ मौजा यात्रा गर्दा चाहिने साधन, बाटो खर्च सामल काम गर्ने साधन अनौठो, असाधारण खराब लक्षण A.समूह 'क' समूह 'ख' स्फुरण भाव वा विचारको फुराइ विलक्षण अनौठो, असाधारण मौजा जग्गा, जमिन, गाउँ सामल यात्रा गर्दा चाहिने साधन, बाटो खर्च - Q.२. दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् ।“पतिदेव बेलुका घरमा आउँदा चिनी लिएर आउनुहोस्” भन्दै रामकी श्रीमतीले बजार जान लागेका रामलाई भनिन् । साथमा कन्चो छैन, के को चिनी ल्याउनु भन्दै कोटको गोजी छाम्दै राम बजारतिर लागे ।क. 'पत्नी' को पर्यायवाची शब्द..... हो ।ख. 'बिहान' को विपरीतार्थी शब्द .......हो ।ग. 'पैसाको लघुतावाची शब्द....... हो ।घ. 'कोत' को श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द .......हो ।A.क. 'पत्नी' को पर्यायवाची शब्द श्रीमती हो ।ख. 'बिहान' को विपरीतार्थी शब्द बेलुकी हो ।ग. 'पैसाको लघुतावाची शब्द कन्चो हो ।घ. 'कोत' को श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द कोट हो ।
- Q.३. दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा उखान र एउटा बनुकरणात्मक शब्द पहिचान गरी तिनलाई अनुच्छेदको भन्दा फरक वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :लोकबहादुर आँखामा राखे पनि नबिझाउने खालका मानिस थिए । समाजमा आफू भलो त जगत् भलो भन्ने सोच राखी मुसुक्क हाँस्थे । कसैलाई दुःख पर्यो भने उनी टुप्लुक्क पुग्थे । त्यसैले समाजमा उनलाई सबैले आदर्शको रूपमा लिन्थे ।A.उखान : आँखामा राखे पनि नबिझाउनेवाक्य: शान्त मानिसलाई आँखामा राखे पनि नबिझाउने भन्छन् ।अनुकरणात्मक शब्द : मुसुक्कवाक्य: उसले मुसुक्क हाँसेर सबैलाई खुशी बनायो ।
- Q.४. दिइएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. दिइएका शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द छानी लेख्नुहोस् :अ. असमञ्जस, अशमन्जस, असमन्जस, असमञ्जशआ. विउविजन, बिउविजन, विउबिजन, बिउबिजनख. दिइएको वाक्यलाई शुद्ध पारेर लेख्नुहोस् :श्रीधरले रुन्चे स्वरले भने, दाज्यु अस्ति देखि दम बढ्न थाल्यो । मलाइ अब धेरै दिन बाचूँला जस्तो लाग्दैन ।A.असमञ्जसबिउविजनश्रीधरले रुन्चे स्वरले भने, “दाज्यु, अस्तिदेखि दम बढ्न थालेको छ । मलाई अब धेरै दिन बाँच्छु जस्तो लाग्दैन ।”
- Q.५. दिइएको अनुच्छेदमा रेखाङ्कन गरिएका शब्दको शब्दवर्ग पहिचान गर्नुहोस् :शिशुहरूलाई उपयुक्त समयमा खोप नलगाउनाले पनि ती बालबालिका अपाङ्ग बन्छन् त्यसैले समयमै विचार गरेर उनीहरूलाई खोप प्रदान गरौं ।A.शिशुहरूलाई → संज्ञा + कर्मकारकउपयुक्त → विशेषणअपाङ्ग → विशेषणबन्छन् → क्रियाखोप → संज्ञासमयमै → क्रिया विशेषण
- Q.६. दिइएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. दिइएको अनुच्छेदबाट दुईओटा उपसर्ग र दुईओटा प्रत्यय लागेर बनेका शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रिया समेत देखाउनुहोस् :आधुनिक समाजले परम्परागत दुष्प्रवृत्ति हटाउँदै मानव जीवनलाई स्तरोन्नति गर्नुपर्छ । कुप्रथा हटाएर समुन्नत समाजको परिकल्पनालाई साकार बनाउनु हाम्रो कर्तव्य हो ।ख. दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्, एउटा विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्वित्व प्रक्रियाबाट बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :एक गहुँगोरो युवक पँधेरो माथिबाट आइरहेको थियो । सरसहयोगमा रुचि राख्ने उक्त युवकले पँधेरामा मुखसुख धोएर बसेकी सान्नानीलाई देख्यो । चन्द्रमाको जस्तो मुख भएकी सान्नानी लजाउँदै कान्छाबाको घरतिर लागिन् ।A.उपसर्गसहित:दुष्प्रवृत्ति = दुष् + प्रवृत्ति कुप्रथा = कु + प्रथादुष्प्रवृत्ति = दुष् + प्रवृत्ति . कुप्रथा = कु + प्रथाप्रत्ययसहित:स्तरोन्नति = स्तर + उन्नति (प्रत्यय: -ोन्नति)समुन्नत = सु + उन्नत (प्रत्यय: -त)समस्त शब्द: गहुँगोरो = गहुँ + गोरोविग्रहित पदावली: पँधेरो माथि → समस्त = पँधेरोमाथिद्वित्व:सरसहयोग = सर + सहयोगमुखसुख = मुख + सुख
- Q.७. दिइएको अनुच्छेदलाई अज्ञात भूतकालमा परिवर्तन गर्नुहोस् :मेरो भाइ असाध्यै रमाइलो थियो । ऊ अनेक चटक गरेर सबैलाई हँसाउँथ्यो । हामी उसका गतिविधि हेरेर दङ्ग पथ्यौँ । ऊ फुरुङ्ग हुन्थ्यो ।A.मेरो भाइ असाध्यै रमाइलो थियो रे । ऊ अनेक चटक गरेर सबैलाई हँसाउँथ्यो रे । हामी उसका गतिविधि हेरेर दङ्ग पथ्यौँ रे । ऊ फुरुङ्ग हुन्थ्यो रे ।
- Q.८. कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. इच्छार्थक क्रियापदको प्रयोग गरी चार वाक्यमा आफ्नो साथीको सफलताको बारेमा लेख्नुहोस् ।ख. दिइएको वाक्यलाई तृतीय पुरुषमा परिवर्तन गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस् :मेरो परीक्षा राम्रो भएको छ । म पक्कै पनि उत्तीर्ण हुन्छु होला । मेरा साथीहरूलाई धेरै सम्मान गर्छु । हामी प्रायसँगै हुन्छौँ ।A.१. म चाहन्छु कि मेरो साथी अझ सफल होस् ।२. उसले नयाँ अवसरहरू पाओस् भन्ने मेरो इच्छा छ ।३. ऊ विदेशमा पढाइ जारी राखोस् भन्ने लाग्छ ।४. उसले समाजमा योगदान पुर्याओस् भन्ने मेरो आकांक्षा छ ।उसको परीक्षा राम्रो भएको छ । ऊ पक्कै पनि उत्तीर्ण होला । ऊ आफ्ना साथीहरूलाई धेरै सम्मान गर्छ । उनीहरू प्राय:सँगै हुन्छन् ।
- Q.९. कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् :क. ऊ गीत गाएर नाच्छ । (वाक्य विश्लेषण)ख. आफू त विद्यालय गइयो । (कर्तृवाच्य)ग. उनी खाजा खान्छिन् । (प्रेरणार्थक)घ. सबैले असहायलाई सहयोग गर्नुपर्छ भनी आमाले भन्नुभयो । । प्रत्यक्ष कथन)A.ऊ (कर्ता)गीत गाएर (क्रियाविशेषण)नाच्छ (क्रिया)विद्यालय गइयो ।उनीलाई खाजा खान लगाइयो ।आमाले भन्नुभयो: “सबैले असहायलाई सहयोग गर्नुपर्छ ।”
- Q.१०. दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर लेख्नुहोस् :एक दिनको घटना उदाहरणस्वरुप तिनको सामुन्ने आउन थाल्यो । गोविन्द पण्डित र गोरे जमदारको खेतको झगडा धेरै दिनदेखि चलिआएको थियो र त्यस दिनको जस्तो कुटामारी कहिल्यै भएको थिएन । कृष्ण राय सदाको जस्तै मध्यस्थ भए र बानीले प्रेरित भए झै ती झगडियालाई झगडाको दुष्परिमाण बुझाउन थाले । हेर गोविन्द पण्डित, हेर गोरे जमदार, झगडा गरेर के लाभ ? आपस्तमा मिल, खाऊ, पिऊ र ईश्वरको भजन गर । यति उपदेशमै तिनीहरू झगडा गर्न छोड्ने भए तिनीहरू कहिल्यै पनि झगडा गर्ने थिएनन् । तिनीहरू मिल्न मानेनन् र बिचरा मध्यस्थलाई कर लागेर गोरे जमदारको पक्षमा न्याय दिनपुर्यो । यस झगडामा मध्यस्त भएर तिनले निश्चय नै गोविन्द पण्डितलाई आफ्नो शत्रु बनाए होलान् । फेरि एउटा मास्टर र कैयाँको झगडामा न्याय कैयाँको पक्षमा हुँदा मास्टरले रिसाएर भनेको थियो, “हेर्नुहोस् कृष्ण रायजी, फैसलालाई त म आफ्नो शिरमा राख्छु तर कैयाँ कैयाँ नै हुन्, काम लाग्ने छैनन् ।”प्रश्नहरू:क. 'यति उपदेशमै तिनीहरू झगडा गर्न छोड्ने भए तिनीहरू कहिल्यै पनि झगडा गर्ने थिएनन् ? यस वाक्यलाई करणमा बदल्नुहोस् ।ख. रेखाङ्कित 'आपस्तमा' शब्दको कारक र विभक्ति पहिचान गरी लेख्नुहोस् ।ग. 'कृष्ण राय सदाको जस्तै मध्यस्थ भए ।' यस वाक्यको उद्देश्य र विधेय लेख्नुहोस् ।घ. 'यस झगडामा मध्यस्त भएर तिनले निश्चय नै गोविन्द पण्डितलाई आफ्नो शत्रु बनाए होलान् ।' यस वाक्यलाई मिश्र वाक्यमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।A.यदि यति उपदेश दिइएको भए तिनीहरूले झगडा गर्न छोड्थे र कहिल्यै झगडा गर्ने थिए ।कारक: अधिकरण कारकविभक्ति: -माउद्देश्य : कृष्ण रायविधेय : सदाको जस्तै मध्यस्थ भएयस झगडामा मध्यस्थ भएर तिनले निश्चय नै गोविन्द पण्डितलाई आफ्नो शत्रु बनाए र त्यसैले उनीबीचको सम्बन्ध बिग्रियो ।
- Q.११. दिइएको गद्यांश पढी सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर लेख्नुहोस् :मानवको अस्तित्व उसको वरिपरिको वातावरण तथा परिस्थितिमा निर्भर गर्दछ । मानिसको अस्तित्वका लागि वनजङ्गल, जल आदिमा पाइने प्राणी तथा वनस्पति आवश्यक हुन्छन् । वनजङ्गल, जल आदिको अस्तित्व सङ्कटमा पर्नु भनेको मानव जीवन पनि सङ्कटमा पर्नु हो । पछिल्ला दिनका के सहर, के गाउँ, जताततै यसको प्रभाव परेको देखिन्छ । अक्टोबर महिनालाई अर्बन अक्टोबर भनिन्छ । सोही महिनाको रूपमा अक्टोबर मासको अन्तिम दिनलाई विश्व सहरीकरण उत्सवका रूपमा मनाउँदै आएको छ । सहरी वातावरणको उचित व्यवस्थापनबाट मानवको गुणस्तरीय जीवन सुनिश्चित हुन्छ भन्ने सोचलाई दृष्टिगत गर्दै हरेक वर्षको अक्टोबर ३१ को दिन विश्वभर सहरीकरण दिवस मनाइँदै आएको छ । सन् २०१४ मा चीनमा प्रमुख सहरी रूपान्तरण भन्ने नाराको साथ पहिलो सहरीकरण दिवस मनाइएको थियो । यसै सन्दर्भमा सहर भन्ने बित्तिकै हामी सहरीकरण दिवस मनाइएको थियो । यसै सन्दर्भमा सहर भन्ने बित्तिकै हामी सबैको सोचमा सुविधा सम्पन्न ठाउँको सम्झना आउँछ । सहर एक ठुलो मानव उपयोग र सञ्चारको लागि व्यापक सुविधायुक्त स्थान हो । वास्तवमा सहर भन्नाले स्मार्ट र हरियो सहर बनाउने मात्र होइन, यो त सांस्कृतिक, सामाजिक, आर्थिक र निहित स्वार्थबिनाको राजनीतिक जगत्को स्थापनाबाट वातावरणमैत्री सहर बनाउनु हो ।प्रश्नहरू :क. मानव अस्तित्व केमा निर्भर हुन्छ ?ख. विश्व सहरीकरण उत्सव कहिले मनाइन्छ ?ग. पहिलो सहरीकरण दिवस कहिले र कहाँ मनाइएको थियो ?घ. वातावरणमैत्री सहर कसरी बनाउन सकिन्छ ?A.मानव अस्तित्व वरिपरिको वातावरण तथा परिस्थितिमा निर्भर हुन्छ ।विश्व सहरीकरण उत्सवअक्टोबर ३१ मा मनाइन्छ ।पहिलो सहरीकरण दिवस सन् २०१४, चीनमा मनाइएको थियो ।वातावरणमैत्री सहर बनाउन → सांस्कृतिक, सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक क्षेत्रमा समान विकास गर्दै स्मार्ट र हरियो शहर बनाउन सकिन्छ ।
- Q.१२. तलका कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. दिइएका बुँदाका आधारमा एउटा कथा तयार पारी शीर्षकसमेत लेख्नुहोस् :एक जना गरिब व्यक्ति कुनै महात्माकहाँ जानु आफू गरिब भएकामा चिन्ता व्यक्त गर्दै धनी बन्ने चाहना व्यक्त गर्नु महात्माले उसलाई कति धन चाहिएको छ भनेर सोध्नु त्यस गरिबले पाँच लाख चाहिएको बताउनु महात्माले उसको एउटा आँखा दिए उक्त रकम दिने भन्नु गरिबले महात्माको त्यो प्रस्ताव नमान्नु उसका अन्य अङ्ग पनि यसैगरी धेरै पैसामा किन्ने महात्माले बताउनु गरिबले आफ्नो कुनै पनि अङ्ग दिन नचाहनु महात्माले यस्तो बहुमूल्य जीवन पाएर पनि आफूलाई किन गरिब ठान्छौँ भनेर प्रश्न गर्नु महात्माका कुराले गरिब व्यक्तिको चेत खुल्नु स्वस्थ जीवन नै अमूल्य धन हो भन्ने सन्देश ।ख. 'विदेशको सुख प्यारो कि स्वदेशको स्वतन्त्रता' भन्ने शीर्षकको कुनै एक पक्षमा आफ्ना गहकिला तर्क प्रस्तुत गर्दै एउटा बादविवाद तयार पार्नुहोस् ।A.शीर्षक: अमूल्य धन – जीवनएउटा गरिब मानिस सधैँ आफ्नो गरिबीका कारण चिन्तित हुन्थ्यो । उसलाई लाग्थ्यो, “मसँग धन भए म खुशीले बाँच्थेँ होला ।” एकदिन ऊ नजिकैका एकजना महात्माकहाँ पुग्यो र आफ्नो पीडा सुनाउँदै भन्यो, “महात्माजी, म असाध्यै गरिब छु, मलाई धनी बनाइदिनुहोस् ।” महात्माले सोधे, “तिमीलाई कति धन चाहिन्छ ?” गरिबले उत्साहित हुँदै भन्यो, “मलाई पाँच लाख रुपैयाँ चाहिन्छ ।” त्यसपछि महात्माले मुस्कुराउँदै भने, “यदि तिमी आफ्नो एउटा आँखा दिन्छौ भने म तिमीलाई पाँच लाख दिन्छु ।” गरिब मानिस अचम्ममा पर्यो र भन्यो, “महात्माजी, आँखा जीवनको आधार हो, म आँखा बेच्न सक्दिनँ ।” महात्माले फेरि प्रस्ताव राखे, “ठिक छ, हात, खुट्टा वा अरू अङ्ग बेच्छौ भने अझ बढी दिन सक्छु ।” तर गरिबले ती सबै अस्वीकार गर्यो । अन्ततः महात्माले भने, “हे गरिब मान्छे, तिमीले आफैं स्वीकार गरिस् कि तिम्रो शरीर र जीवन नै सबैभन्दा अमूल्य सम्पत्ति हो । स्वस्थ जीवन पाउनु नै ठूलो धन हो, त्यसैले आफूलाई गरिब नठान् ।” त्यस दिनदेखि उसलाई जीवनको मूल्य बोध भयो र ऊ सधैँ खुशी रहन थाल्यो । यसरी यो कथाले “स्वस्थ जीवन नै अमूल्य धन हो” भन्ने सन्देश दिन्छ ।स्वदेशको स्वतन्त्रता नै साँचो सुखमानव जीवनमा धन–सम्पत्ति, विलासिता वा विदेशको भौतिक सुख भन्दा ठूलो कुरा स्वतन्त्रता हो । विदेशमा बसेर आरामदायी जीवन, आधुनिक सुविधा वा उच्च आय भए पनि त्यो असली सुख होइन । किनभने त्यो सुख अरूको देशमा अरूको नियममा निर्भर हुन्छ । स्वदेशमा स्वतन्त्र भएर बाँच्दा भने आफ्नो भूमिमा गर्व, आफ्नै संस्कृतिमा सम्मान र आफ्नो पहिचान सुरक्षित रहन्छ । नेल्सन मन्डेलाले पनि भनेका छन्, “स्वतन्त्रता आत्माको अक्सिजन हो ।” त्यसैले स्वदेशमा स्वतन्त्र भएर बाँच्नु नै जीवनको साँचो आनन्द हो । विदेशको सुख क्षणिक हुन्छ तर स्वदेशको स्वतन्त्रता स्थायी हुन्छ । देश स्वतन्त्र भए मात्र नागरिकले आफ्नै संस्कृतिमा, आफ्नै भाषामा, आफ्नै भूमिमा स्वतन्त्र भएर जीवन बिताउन सक्छन् । त्यसैले विदेशको सुख प्यारो होइन, स्वदेशको स्वतन्त्रता नै प्यारो हुन्छ भन्ने ठोस निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ ।
- Q.१३. कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. विद्यार्थी पुस्तक पसल हेटौंडाका तर्फबाट ललितपुरको साझा प्रकाशनलाई कक्षा १० का अनिवार्य विषयका केही पाठ्यपुस्तक पठाइदिन अनुरोध गर्दै चिठी लेख्नुहोस् ।ख. विद्यालयका नयाँ प्रधानाध्यापकलाई दिइने शुभकामना पत्र तयार पार्नुहोस् ।A.विद्यार्थी पुस्तक पसल, हेटौंडामिति: ………….प्रतिसाझा प्रकाशनललितपुर, नेपालविषय: कक्षा १० का अनिवार्य विषयका पाठ्यपुस्तक पठाइदिनु सम्बन्धमा ।महोदय,हाम्रो पसलमा कक्षा १० का गणित, विज्ञान, सामाजिक, र अंग्रेजीका अनिवार्य पाठ्यपुस्तकहरूको अभाव भएकोले तुरुन्तै पठाइदिनुहुन अनुरोध गर्दछौं ।धन्यवाद !विनीत,विद्यार्थी पुस्तक पसलहेटौंडाप्रिय प्रधानाध्यापकज्यू,हामी सम्पूर्ण विद्यार्थीहरूको तर्फबाट तपाईंलाई हार्दिक शुभकामना व्यक्त गर्दछौं । तपाईंको नेतृत्वमा हाम्रो विद्यालय अझ अनुशासित, गुणस्तरीय र आदर्श बन्ने विश्वास लिएका छौं । तपाईंको कार्यकाल सफल होस् भन्ने शुभेच्छा व्यक्त गर्दछौं ।विद्यार्थी समाज
- Q.१४. तल दिइएको अनुच्छेदबाट चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् :मानिसले पाउनुपर्ने मानवीय अधिकार नै सबैभन्दा ठुलो कुरा हो । यो अधिकार मान्छे को स्वतन्त्रता र न्यायसँग एउटै सिक्काको दुई पाटाझै गाँसिएर रहेको हुन्छ । समाजका सबै वर्ग र समुदायका मानिसले न्यायको अनुभव गर्नुपर्छ र समान अधिकार पाउनुपर्छ । विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला भन्छन्, “राष्ट्र र राष्ट्रियताको मजबुत जग बसाल्न हरेक वर्गका मानिसले अन्यायको अनुभूति गर्ने अवस्था आउनुहुँदैन ।' यसबाट मानिसका लागि अधिकार नै ठुलो हो भन्ने पुष्टि हुन्छ । नेल्सन मन्डेला अधिकार र स्वतन्त्रताका लागि २७ वर्षसम्म कठोर कारावास किन बसे ? अधिकार प्राप्तिका लागि सफलता पैसाले होइन स्वतन्त्रताले मात्र मिल्छ भन्ने नेल्सन मन्डेलाको विचार छ । स्वतन्त्रतालाई आत्माको अक्सिजन मान्ने मोसे डायन होउन् वा मानिसको आवश्यकता पूरा गर्न चाहिने शक्तिलाई अधिकार मान्ने गार्नर होउन् यी सबैका भनाइले मानिसको न्यूनतम आवश्यकता पूरा गर्न अधिकार नै चाहिन्छ भन्ने पुष्टि गर्दछन् ।A.१. मानवीय अधिकार सबैभन्दा ठूलो कुरा हो ।२. स्वतन्त्रता र न्याय अधिकारसँग गाँसिएका छन् ।३. अन्यायको अनुभव हुने अवस्था आउनु हुँदैन ।४. अधिकारले मात्र मान्छेको न्यूनतम आवश्यकता पूरा हुन्छ ।
- Q.१५. दिइएको अनुच्छेदबाट एक तृतीयांशमा सारांश लेख्नुहोस् :मेरो देशको शिक्षाले अनेकौं संस्कृति र तिनका मूल्यमान्यता ढकमक्क फुलाउन समयसापेक्ष रूपमा बदल्न अहम् भूमिका खेलेको छ । यसले पूर्वीय ज्ञान र चेतनाको किरण विश्वमा फिजाएको छ । मेरो देशको शिक्षा आज आफ्नो वास्तविक पहिचान जीवन्त राखेर युगअनुकूलको विज्ञान र प्रविधियुक्त शिक्षालाई आत्मसात् गर्दै अगि बढ्न आतुर छ । बौद्धिक विकास, सभ्यताको परिष्करण र स्तरीय जीविकोपार्जनका लागि शिक्षा नितान्त आवश्यक छ । त्यसैले सनातन पूर्वीय सभ्यता र अनेकौँ मौलिक संस्कृति भएको मेरो देशलाई पूर्वीय ज्ञान तथा पाश्चात्य विज्ञान र प्रविधिसँग हातेमालो गर्दै अझै अगि बढाउनु जरुरी छ । मेरो देशको शिक्षालाई सिपले सुसम्पन्न बनाउने अहिलेको चुनौतीलाई अवसरका रूपमा बदल्नु छ ।A.मेरो देशको शिक्षाले विविध संस्कृति र मूल्यमान्यतालाई फुलाउन समयअनुकूल परिवर्तन गरेको छ । यसले पूर्वीय ज्ञानलाई विश्वभर फैलाएको छ र विज्ञान प्रविधिसँग मिलाएर अघि बढ्न चाहेको छ । शिक्षा बौद्धिक विकास, सभ्यताको परिष्करण र जीविकोपार्जनका लागि आवश्यक भएकाले यसलाई सीपयुक्त बनाउनुपर्ने चुनौतीलाई अवसरमा बदल्नु जरुरी छ ।
- Q.१६. तल दिइएका प्रश्नहरूको उत्तर लेख्नुहोस् :क. दिइएको कवितांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :जसका कर्मले लिन्छन् उच्च जीवनका पथतिनैका पथमा हिँड्छन् मान्छेहरू सगौरव ।जुटेका ज्ञानले जो छन् पार्दै धर्ती मनोहरउठेका कर्मले जो छन् गर्दै निर्माण सुन्दर ।प्रश्नहरूअ. उज्यालो यात्राका लागि कर्मको कस्तो भूमिका रहन्छ ?आ. मानिसहरू गौरवका साथमा हिँड्ने पथ कुन हो ?ख. दिइएको एकाङ्कीको अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :दुवै छाक भोकै भएर भोकभोकै मर्नुपरे पनि आफ्नै गाउँमा मर्नु जाती । क्यै नभए पनि चिसो बतास त छ कि ! बर्खामास पन्चे बाजा बजार बादकहरू आलीमा बस्ता हुन्, रोपारहरू धान रोप्ता हुन्, लाठेहरू बाउसे गर्दा हुन्, मेरो त मनै उहीँ पुगिराख्या छ । झलक्क झलक्क त्यहीँको रमाइलो सम्झन्छु, बोल्न पनि सक्दिन म त लाल दाइ, भोकले पो हो कि छिन छिनमा घाँटी नै प्याकप्याक्ती सुकेर थुकको थोपासम्म पनि जिभ्रामा छैन, सम्झन्छु, रोऊँ रोऊँ जस्तो लाग्छ । के दशा लागेर अर्काको बहकाउमा परेर आ'छु, नि जस्तो लाग्छ ।प्रश्नहरू:अ. एकाङ्कीको पात्रले गाउँघरका कुन कुन कुरालाई स्मरण गरेको छ ?आ. माथिको एकाङ्कीको अंशको मूल सन्देश के हो ?A.उज्यालो यात्राका लागि कर्मको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । मानिसको जीवनमा ज्ञानले बाटो देखाए पनि त्यसलाई जीवन्त बनाउन कर्म अपरिहार्य हुन्छ । कर्म भनेको काम, प्रयास र लगन हो । जसले सत्कर्म गर्छ, इमान्दार श्रम र ज्ञानका आधारमा जीवन अघि बढाउँछ, उसले नै जीवनमा उज्यालो पथ पाइन्छ । कर्मविहीन ज्ञान अधुरो हुन्छ, तर कर्मसहितको ज्ञानले मात्र धर्तीलाई सुन्दर बनाउन सक्छ र मानव जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउन सक्छ । त्यसैले उज्यालो यात्राको आधार कर्म हो, जसले जीवनलाई महान्, सार्थक र गौरवशाली बनाउँछ ।मानिसहरू गौरवका साथमा हिँड्ने पथ भनेको श्रम, ज्ञान र सत्कर्मले बनेको बाटो हो । जो मानिसले आफ्नो श्रमलाई इमान्दारीपूर्वक प्रयोग गर्छन्, ज्ञानलाई व्यवहारमा उतार्छन् र समाजलाई सुन्दर बनाउन योगदान पुर्याउँछन्, उनीहरूको जीवन स्वतः सम्मानित हुन्छ । त्यस्ता व्यक्तिहरूको बाटो पछ्याउन अरू मानिस पनि गर्वका साथ लाग्छन् । उनीहरूले निर्माण गरेको उज्यालो पथ नै समाजका लागि आदर्श हुन्छ । त्यसैले गौरवको बाटो धन, पद वा शक्ति होइन, बरु श्रम, ज्ञान र सत्कर्मको मार्ग हो ।काङ्कीको पात्रले आफ्नो गाउँघरलाई अत्यन्तै आत्मीयतापूर्वक सम्झिरहेको छ । उसले गाउँको चिसो बतासलाई सम्झन्छ, जुन प्राकृतिक शीतलताको प्रतीक हो । बर्खामा पन्चेबाजा बजाउने बजारका बाजागाजालाई स्मरण गर्छ, जसले गाउँको रमाइलो वातावरण झल्काउँछ । त्यस्तै, रोपाइँ गर्दा रोप्नेहरूको रमाइलो, हाँसो र गीत–संगीत सम्झन्छ । गाउँका लाठेहरूले बाउसे गर्दा हुने खुसी पनि उसलाई झल्झली याद आउँछ । यी सबै सम्झनाले उसलाई आफ्नै गाउँ, संस्कार र परम्पराप्रति गहिरो मोह जागृत भएको देखिन्छ ।यस एकाङ्कीको मूल सन्देश भनेको गाउँप्रतिको मोह र आफ्नो जन्मभूमिप्रतिको आत्मीयता हो । पात्र भोकै भए पनि, दुःख पाइहाल्दा पनि आफ्नो गाउँमै बस्नु प्रिय हुन्छ भन्ने भाव व्यक्त गर्छ । विदेश वा परदेशमा गएर भोग्नु पर्ने कष्ट, अभाव र मानसिक पीडाभन्दा आफ्नो गाउँमा पाएका साना–साना सुख–सुविधा नै उसलाई प्रिय लाग्छन् । त्यसैले यो अंशले देखाउँछ कि मानिस जहाँ गए पनि उसको मुटु सधैं आफ्नै जन्मभूमि, गाउँघर र संस्कृतिसँग गाँसिएको हुन्छ । जन्मभूमिको मायालाई पैसाले, सुख–सुविधाले वा अरू कुनै कुराले प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन भन्ने नै यस अंशको मुख्य सन्देश हो ।
- Q.१७. हाम्रो नेपाली समाजमा आयाम कथाकी पात्र याञ्जीको जस्तो एकल महिलाको विवाह सम्भव छ वा छैन ? तर्क दिई लेख्नुहोस् ।A.हाम्रो नेपाली समाजमा याञ्जीको जस्तो एकल महिलाको विवाह सम्भव छैन भन्न सकिँदैन, तर अझै पनि निकै कठिन र चुनौतीपूर्ण छ । नेपाली समाज परम्परागत सोचमा आधारित भएकाले एकल महिला भनेको विधवा, सम्बन्धविच्छेद भएकी, वा अविवाहित तर उमेर नपुगेकी महिला भनेर विभिन्न दृष्टिले हेर्ने गरिन्छ । यस्ता महिलालाई अझै पनि सामाजिक मान्यता, परिवारको स्वीकृति, र आत्मनिर्णय गर्ने स्वतन्त्रतामा बाधा आउने गरेको छ । तर आधुनिक चेतनाको विस्तार, शिक्षाको विकास र कानुनी प्रगतिका कारण अब महिलाले आफ्नो अधिकारप्रति सजग हुँदै विवाह, पुनर्विवाह वा जीवनसाथी रोज्ने स्वतन्त्रता पाउन थालेका छन् । यद्यपि, ग्रामीण क्षेत्र वा परम्परागत सोच बलियो ठाउँमा अझै पनि यस्ता विवाहलाई सजिलै स्वीकार गरिँदैन । त्यसैले, याञ्जीको जस्तो एकल महिलाको विवाह सम्भव त छ, तर यसलाई सहज बनाउन सामाजिक सोचको परिवर्तन, कानुनी संरक्षण र महिला अधिकारको सुनिश्चितता अत्यावश्यक छ भन्ने निष्कर्षमा पुग्न सकिन्छ ।
- Q.१८. कुनै एक उद्धरणको भावविस्तार गर्नुहोस् :क. आयुर्वेदिक औषधीका लागि नेपाल भूस्वर्ग मानिन्छ ।ख. आशिष देऊ एकै र फेरि पसिना बगाऊँ नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेश मै लगाउँ ।A.नेपाल जैविक विविधताले सम्पन्न देश भएकाले यहाँका वनजङ्गल, जडीबुटी र प्राकृतिक स्रोतलाई ध्यानमा राख्दा यसलाई आयुर्वेदिक औषधिका लागि भूस्वर्ग भनिएको हो । यहाँ हिमालदेखि तराईसम्म विभिन्न जलवायु र भौगोलिक क्षेत्र अनुसार हजारौं किसिमका जडीबुटी पाइन्छन् । आयुर्वेदिक चिकित्सा पद्धतिमा प्रयोग हुने वनस्पति, बोटबिरुवा र प्राकृतिक स्रोत नेपालमा प्रचुर मात्रामा पाइने भएकाले यसले विश्वकै ध्यान तानेको छ । आयुर्वेद केवल उपचारको माध्यम मात्र नभई जीवनलाई स्वस्थ र सन्तुलित बनाउन सघाउने परम्परागत ज्ञान हो । त्यसैले, नेपाल जडीबुटी र प्राकृतिक उपचार पद्धतिका दृष्टिले अमूल्य खजाना भएको कारण यसलाई भूस्वर्ग भनेर व्याख्या गरिएको छ ।यस उद्धरणले श्रम, सिप र स्वदेशप्रतिको निष्ठाको महत्त्वलाई देखाएको छ । यहाँ भगवान् वा अग्रजसँग आशिष मागेर त्यसपछि आफ्नो मेहनत, पसिना र सिपलाई स्वदेशमै प्रयोग गर्ने भाव व्यक्त गरिएको छ । नेपाली युवाहरूले विदेशमा श्रम बेच्ने, सिप खर्च गर्ने र त्यहाँको विकासमा योगदान दिने तर आफ्नै देशमा त्यस्तो योगदान नहुनु ठूलो समस्या हो । त्यसैले यस उद्धरणले विदेश मोह त्यागी आफ्नै मातृभूमिमा श्रम र सिप लगाउन प्रेरित गरेको छ । राष्ट्रको विकास आफ्नै नागरिकको श्रम र योगदानले मात्र सम्भव हुन्छ भन्ने चेतना फैलाउने यस उद्धरणको मूल भाव हो ।
- Q.१९. कुनै एक प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर दिनुहोस् :क. दिइएको जीवनीको अंश पढी सोधिएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :देवकोटाको कवित्व प्रतिभा, कविताको गुणात्मक मूल्य र सङ्ख्यात्मक योगदान आज पनि अद्वितीय रहेको छ । नेपाली कविताको अहिलेसम्मको यात्रामा प्रतिभा, रचना परिणाम र उत्कृष्ट गुणस्तरका दृष्टिले देवकोटा सर्वोच्च कवि मानिएका छन् । देवकोटाको देहावसानपछि वि.सं. २०२३ मा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले देवकोटालाई मरणोपरान्त 'त्रिभुवन' पुरस्कार प्रदान गरी सम्मानित गर्यो । महान् कवि एवम् विलक्षण प्रतिभाशाली देवकोटाले जनस्तरबाटै महाकविको पदवी पाए ।प्रश्न:अ. नेपाली साहित्यका क्षेत्रमा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले दिएको योगदानको चर्चा गर्नुहोस् ।ख. दिइएको कथांश पढी सोधिएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्ःमुलीधर जिल्लाभरिका विख्यात पण्डित थिए । उनलाई कन्यापक्षका धेरै मानिस चिन्थे । श्रीधर र मुरलीधरले जिउनीका विषयमा वर्षदिनसम्म मुद्दा लडेको पनि धेरै जनालाई थाहा थियो । कन्यापक्षका बुढापाकाले भने, “त्यस्ता महापुरुषका सन्तान आफ्नो कर्तव्य किन छोड्थे । तब पो मानिस कुलघरान भन्छन् ।”प्रश्न:अ. 'कर्तव्य' कथामा नेपाली समाजको वास्तविकतालाई कसरी दर्साइएको छ ?A.लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा नेपाली साहित्यको आकाशमा उदाएका सूर्य हुन् । उनको कवित्व प्रतिभा, साहित्यिक योगदान र सिर्जनात्मक शक्ति अद्वितीय छ । नेपाली कवितामा भाव, बिम्ब र कल्पनाको प्रयोग गर्दै उनले कवितालाई नयाँ उचाइमा पु¥याए । विशेष गरी ‘पागल’ कवितामा उनले व्यक्त गरेको चेतना, मौलिकता र सिर्जनात्मक धाराप्रवाहले सम्पूर्ण नेपाली साहित्यलाई विश्वस्तरीय उचाइमा पु¥याएको छ ।देवकोटाले कविता मात्र होइन, निबन्ध, उपन्यास, नाटक, अनुवाद र आलोचना समेत लेखे । उनले शाकुन्तल, सुलोचना, सावित्री जस्ता काव्यकृतिहरू लेख्दै संस्कृत साहित्यलाई नेपाली भाषामा पुनर्जीवित गरे । त्यस्तै मुना मदन नेपाली साहित्यकै लोकप्रिय काव्य हो जसले सामान्य नेपाली जनताको पीडा, श्रम र जीवनलाई कलात्मक ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ ।उनलाई जनस्तरबाट महाकवि मान्नुको प्रमुख कारण भनेको उनको साहित्यको सहजता, गहिरो भावप्रवणता र जीवनमूल्यलाई उच्च स्तरमा चित्रण गर्नु हो । उनी केवल कवि मात्र नभई शिक्षाविद्, समाजसुधारक र संस्कृतिकारक पनि थिए । २०२३ सालमा प्रज्ञा प्रतिष्ठानले मरणोपरान्त दिएको ‘त्रिभुवन पुरस्कार’ उनको असाधारण योगदानप्रतिको सम्मान हो ।यसरी, देवकोटाको योगदान नेपाली साहित्यको आधारशिला हो जसको मूल्याङ्कन गर्दा उनी युगकवि मात्र नभई सर्वकालीन महाकवि ठहरिन्छन् ।'कर्तव्य' कथा नेपाली समाजको यथार्थ जीवन र पारिवारिक सम्बन्धलाई प्रतिबिम्बित गर्ने महत्वपूर्ण रचना हो । कथामा मुख्य रूपमा पारिवारिक उत्तरदायित्व, समाजको धारणा र मानवीय मूल्यहरू प्रस्तुत गरिएका छन् ।नेपाली समाजमा परिवार र कुलको इज्जतलाई अत्यधिक महत्व दिइन्छ । कथामा मुरलीधरजस्ता पण्डित पात्रले आफ्नो कर्तव्य र दायित्व निभाउनुपर्ने अवस्थामा देखाइन्छ । कन्यापक्षका बुढापाकाले “त्यस्ता महापुरुषका सन्तान आफ्नो कर्तव्य किन छोड्थे” भनेर भनेका वाक्यले समाजले व्यक्तिको जिम्मेवारीलाई कसरी मूल्याङ्कन गर्छ भन्ने स्पष्ट हुन्छ ।यस कथाले नेपाली समाजको वास्तविकता दुई प्रमुख दृष्टिबाट देखाएको छः१. सामाजिक दबाब र मान्यता – मानिसले आफ्नो निजी चाहनाभन्दा पनि कुलघरानको इज्जत बचाउनुपर्ने बाध्यता हुन्छ । समाजले व्यक्तिको आचरणलाई नजिकबाट नियाल्छ र त्यसैअनुसार उसको प्रतिष्ठा तोक्छ ।२. कर्तव्यपरायणता र नैतिक मूल्य – समाजमा कर्तव्यलाई सबैभन्दा ठूलो धर्म मानिन्छ । पात्रहरूको व्यवहारले परिवार, कुल र समाजप्रतिको उत्तरदायित्व पूरा गर्नु नै मान्छेको महानता हो भन्ने धारणा प्रतिबिम्बित गर्छ ।यसरी, 'कर्तव्य' कथाले नेपाली समाजमा विद्यमान पारिवारिक इज्जत, सामाजिक दबाब, उत्तरदायित्व र नैतिक मूल्यलाई कलात्मक ढङ्गले चित्रण गरेको छ ।
- Q.२०. कुनै एक शीर्षकमा कम्तीमा १५० शब्दसम्मको निबन्ध लेख्नुहोस् :क. मेरो भविष्यको लक्ष्यख. हाम्रो संस्कृतिग. लागुपदार्थ दुर्व्यसनको रोकथामA.प्रत्येक व्यक्तिको जीवनमा लक्ष्य हुनु आवश्यक हुन्छ, किनभने लक्ष्य बिना जीवन दिशाहीन हुन्छ । मेरो भविष्यको लक्ष्य जीवनलाई सफल र अर्थपूर्ण बनाउन सक्ने खालको छ । म भविष्यमा समाज र देशलाई उपयोगी नागरिक बन्न चाहन्छु । त्यसका लागि म राम्रो शिक्षा हासिल गर्न, आफ्नो सीप र ज्ञानलाई विकास गर्न र अनुशासित जीवन बिताउन चाहन्छु ।मेरो लक्ष्य केवल व्यक्तिगत लाभमा सीमित छैन । म अरूलाई सहयोग गर्ने, समाजमा चेतना फैलाउने र राष्ट्र निर्माणमा योगदान पुर्याउने चाहना राख्छु । लक्ष्य प्राप्तिका लागि कठोर मेहनत, दृढ इच्छाशक्ति र धैर्य आवश्यक हुन्छ भन्ने कुरा मलाई राम्ररी थाहा छ । त्यसैले, म आजकै दिनदेखि लगनशील भएर आफ्नो बाटो तय गरिरहेको छु ।यसरी, मेरो भविष्यको लक्ष्य केवल रोजगारी वा धन कमाउने मात्र नभई समाजलाई केही दिने, राष्ट्रलाई अगाडि बढाउने र आफ्नो जीवनलाई सम्मानित बनाउन केन्द्रित छ ।संस्कृति भनेको कुनै समाजको जीवनशैली, परम्परा, मूल्य, रीतिरिवाज र सभ्यताको अभिव्यक्ति हो । नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुधार्मिक राष्ट्र भएकाले हाम्रो संस्कृति विविधतायुक्त छ । विभिन्न जातजाति र समुदायले पालन गर्ने चाडपर्व, परम्परा र आचारसंहिता मिलेर हाम्रो संस्कृति बनेको हो ।हाम्रो संस्कृति विशेषगरी सहिष्णुता, आपसी प्रेम, धार्मिक आस्था र सामूहिकतामा आधारित छ । दशैं, तिहार, होली, छठ, ईद, ल्होसारजस्ता चाडपर्वले नेपालीपनलाई अभिव्यक्त गर्छन् । त्यस्तै ढाका टोपी, दौरा–सुरुवाल, गुन्यु–चोली, नेवारी भोज, थकाली खानाजस्ता संस्कृतिक पहिचानहरू हाम्रो गौरव हुन् ।तर, आज आधुनिकतासँगै हाम्रो संस्कृति संकटमा परेको छ । पाश्चात्य शैलीको अन्धानुकरण र प्रवासी जीवनशैलीले मौलिक परम्परालाई कमजोर बनाइरहेको छ । त्यसैले, हाम्रो संस्कृति जोगाउन हामीले आफ्नो भाषा, कला र परम्परामा गर्व गर्नुपर्छ ।यसरी, हाम्रो संस्कृति हाम्रो पहिचान, गौरव र धरोहर हो जसलाई सुरक्षित राख्नु सबै नेपालीको दायित्व हो ।आजको समाजमा लागुपदार्थ दुर्व्यसन गम्भीर समस्या बनेको छ । विशेषगरी युवावर्ग यसमा बढी फसिरहेका छन् । लागुपदार्थले मानिसको स्वास्थ्य बिगार्नुका साथै उसको मानसिक सन्तुलन नष्ट गर्छ, परिवार र समाजमा असन्तुलन ल्याउँछ । चोरी, हिंसा, अपराध, बेरोजगारीजस्ता समस्या पनि यसकै परिणाम हुन् ।लागुपदार्थको दुर्व्यसन रोक्न शिक्षा र चेतनाको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ । विद्यालयदेखि नै विद्यार्थीलाई यसको हानिकारक प्रभावबारे सिकाउनुपर्छ । परिवारले सन्तानलाई स्नेह, सदाचार र अनुशासनमा राख्नुपर्छ । राज्यले लागुपदार्थ उत्पादन, कारोबार र सेवनमा कडा नियन्त्रण गर्नुपर्छ । साथै, दुर्व्यसनी युवाहरूलाई उपचार र पुनःस्थापनाको अवसर दिनुपर्छ ।यसरी, लागुपदार्थ दुर्व्यसन रोकथाम गर्न परिवार, समाज, शैक्षिक संस्था र सरकारले मिलेर काम गर्नुपर्छ । जबसम्म सचेतना र सहयोगी वातावरण सिर्जना हुँदैन, तबसम्म यस समस्याबाट पूर्ण मुक्ति पाउन सकिँदैन ।
Practice Without Boundaries.
Premium gives you full access, zero ads, and unlimited custom paper generation. Study your way, every day.