Answers On/OffJS required
Group A
- Q.१. समूह 'क' मा दिइएका शब्दको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी जोडा मिलाउनुहोस् :
समूह 'क' समूह 'ख' अभिमत उच्चता श्रेष्ठता रिस इख राय सहिष्णु सास्ती अहङ्कार सहनशील A.समूह 'क' समूह 'ख' अभिमत राय श्रेष्ठता उच्चता इख सास्ती सहिष्णु सहनशील - Q.२. दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँमा भर्नुहोस् :श्रीमान् तथा श्रीमतीको मेल असाध्यै अनुकरणीय थियो । उनीहरू कहिल्यै झगडा गर्दैनथे । बिरामी पर्दा औषधीको गाली खान दिन्थे । बिहान-बेलुका धेरै कोससम्म घुमरि गर्थे । क्षितिजमा घाम डुब्नै लाग्दा घर फर्कन्थे ।क. 'कचिङ्गल' को पर्यायवाची शब्द ......हो ।ख. 'पृथ्वी र आकाश जोडिएको जस्तो देखिने ठाउँ' सिङ्गो शब्द..... हो ।ग. 'बेमेल' को विपरीतार्थी शब्द ........हो ।घ. 'कोश' को श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द .........हो ।A.क. 'कचिङ्गल' को पर्यायवाची शब्द मेल / मिलन हो ।ख. 'पृथ्वी र आकाश जोडिएको जस्तो देखिने ठाउँ' सिङ्गो शब्द क्षितिज हो ।ग. 'बेमेल' को विपरीतार्थी शब्द अनुकरणीय हो ।घ. 'कोश' को श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द कोस हो ।
- Q.३. दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा उखान वा टुक्का र एउटा पारिभाषिक / प्राविधिक वा अनुकरणात्मक शब्द पहिचान गरी तिनलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :गङ्गाधर आँखामा राखे पनि नबिझाउने खालका मानिस थिए । उनी आफू भलो त जगत् भलो भन्ने सोच राख्ने मानिस थिए । गाउँमा कसैले अन्याय गर्यो भने वरिपरि दश गाउँ दुनियाँ उनैको ढोकामा फिराद गर्न गाइपुग्थे । उनको शासनकालमा कसैले सताउन पाएन ।A.उखान / टुक्का: "उनी आफू भलो त जगत् भलो"वाक्यमा प्रयोग:"उनी आफू भलो त जगत् भलो भन्ने सोच राख्थिन्।"अनुकरणात्मक शब्द: शासनकालवाक्यमा प्रयोग:"उनको शासनकालमा गाउँलेहरूले धेरै न्याय पाएका थिए।"
- Q.४. तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् ।क. तलका शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द छान्नुहोस् :अ. संषोधन, संशोधन, सशोधन, संसोधनआ. प्रशंसा, प्रसंशा, प्रशंषा, प्रसंसाख. दिइएको वाक्यलाई शुद्ध पारी लेख्नुहोस् :छोराको प्रगतीमा रमाउँदै बाबुले भनेछन्, “स्याबास् छोरा तिम्रो खुसीमा हाम्रा इष्ट मित्र पनी खुसी छन् ।”A.संशोधनप्रशंसा"छोराको प्रगतीमा रमाउँदै बाबुले भने, 'स्याबास् छोरा! तिम्रो खुसीमा हाम्रा इष्ट मित्र पनि खुसी छन्।'"
- Q.५. दिइएको अनुच्छेदमा रेखाङ्कन गरिएका पदको पदवर्ग पहिचान गर्नुहोस् :आफ्नो देशको उन्नति भयो भने मात्रै आफ्नो पनि उन्नति हुन्छ भन्ने कुरा हामीले बुझ्नुपर्छ ।A.उन्नति भयो भने → क्रियापदभन्ने कुरा → संज्ञा
- Q.६.तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् ।क. दिइएको अनुच्छेदबाट दुईओटा उपसर्ग र दुईबोटा प्रत्यय लागेर बनेका शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :विदेशी नियोगमा बसेर प्रशासन चलाएका श्यामले तर्कमा पराजित हुनेबित्तिकै स्वाभाविक उत्तर दिए । उनलाई मानिसहरू उचित व्यवहार गर्न नजान्ने भनी चिन्दछन् ।ख. दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्, एउटा विग्रहित पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्वित्व भएर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :कामसाम नगरेरै राष्ट्रनायक बन्ने सपना बोकेका मरन्च्यासे नेतालाई समयमै चिनेर आआफ्नो ठाउँबाट खबरदारी गर्नुपर्छ । देशको हितमा काम गर्ने र लोकप्रिय काम गर्ने स्वस्थ नेतालाई मात्र भोट दिएर सम्मानित ठाउँमा पुऱ्याउनुपर्छ ।A.उपसर्ग लागेका शब्द:
- विदेशी → उपसर्ग ‘वि-’ + देश → विदेश
- स्वाभाविक → उपसर्ग ‘स्व-’ + भाव → स्वाभाविक
प्रत्यय लागेका शब्द:- पराजित → पर + अ + जित → पराजित
- व्यवहार → व्यव + हार → व्यवहार
समस्त शब्द: राष्ट्रनायक → राष्ट्र + नायकविग्रहित पदावलीबाट समस्त शब्द: कामसाम → काम + सामद्वित्व शब्द: आआफ्नो, भोट दिएर → निर्माण: आ + आफ्नो, भोट + दिएर - Q.७. दिइएको अनुच्छेदलाई अज्ञात भूतकालमा परिवर्तन गर्नुहोस् :आमा सबेरै उठिन् । आमाले हातमुख घोइन् । चिया पकाएर छोराछोरीलाई खान दिइन् । आमा नुहाइधुवाइ गरी खाना पकाउन थालिन् ।A.आमा सबेरै उठिन्। आमाले हातमुख घोइन्। चिया पकाएर छोराछोरीलाई खान दिइन्। आमा नुहाइधुवाइ गरी खाना पकाउन थालिन्।
- Q.८. कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. सामान्यार्थकका फरक फरक क्रियापद प्रयोग गरी चार वाक्यमा आफूले गरेको कुनै ऐतिहासिक स्थलका बारेमा वर्णन गर्नुहोस् ।ख. दिइएका द्वितीय पुरुषका वाक्यलाई तृतीय पुरुषका वाक्यमा परिवर्तन गरी अनुच्छेद पुनर्लेखन गर्नुहोस् :तिमी सबेरै उठ्छ्यौ । हातमुख घुन्छ्यौ । चिया नास्ता गछ्यौँ। तिमी आमालाई केहीबेर खाना बनाउन सघाउँछ्यौँ ।A.
- मैले भक्तपुरको दरबार क्षेत्र घुमें।
- मैले त्यहाँको पुरानो मन्दिर अवलोकन गरें।
- मैले ऐतिहासिक मूर्तिहरूको फोटो खिचें।
- मैले आफ्नो नोटबुकमा स्थलसम्बन्धी विवरण लेखें।
ऊ सबेरै उठ्थ्यो। ऊ हातमुख घुन्थ्यो। ऊ चिया नास्ता गर्थ्यो। ऊ आमालाई केहीबेर खाना बनाउन सहयोग गर्थ्यो। - Q.९. कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतको आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् :क. विक्रम सानो छ । विक्रम पढाइमा अगाडि छ । (वाक्य संश्लेषण)ख. देवकोटाले धेरै कविता लेखेका छन् । (कर्मवाच्य)ग. भाइ सुन्दै छ । (प्रेरणार्थक)घ. आमाले भन्नुभयो, “अब सानी भात खान्छे ।” (अप्रत्यक्ष कथन)A.विक्रम सानो भए पनि पढाइमा अगाडि छ।धेरै कविता देवकोटाद्वारा लेखिएका छन्।भाइले सुन्नुहोस्।आमाले भन्नुभयो कि अब सानी भात खान्छे।
- Q.१०. दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको जवाफ दिनुहोस् :ओहो ! अब त मेरो एकोहोरो फतफताइ अति नै भयो । तपाईंलाई कति झर्को लाग्यो होला हगि ? साह्रै नै झर्को लागेको भए त एक चुस्की चिया पिउनुस् । तपाईं नै भन्नोस्, को पर्खेको छैन ? कहाँ पर्खाइ चल्दैन ? त्यसैले दार्शनिक जति घोत्लिरहून्, घोटिरहुन् मलाई त लाग्छ, बाँच्नुको पर्याय नै पर्खनु हो । सोझै कुरा गरुँ भने पनि हेर्नोस्, दसौं महिना आमाको गर्भमा गुँडल्किएर नपर्खी तपाईंले सूर्यर्दशनको साइत फेला पार्नुभएन् । यसरी नजन्मेदेखि पर्खदै आउनुभएको तपाईंले सायद किशोर भएपछि विद्यालयमा शिक्षकलाई कयौं दिन पर्खनुभयो । बाटाका छेडामा, बारीको डिलमा वा बिग्रेको पाटीमा प्रतीक्षाका गीत गुनगुनाई दिनको बाह्रौँ घण्टा पर्खनुपर्यो होला, आफ्ना साथीको गुलियो भाकामा ।प्रश्नहरू:क. 'तपाईं नै भन्नोस्, को पर्खेको छैन ? कहाँ पर्खाइ चल्दैन ।' यस वाक्यलाई करणमा बदल्नुहोस् ।ख. रेखाङ्कित शब्द 'भाकामा' को कारक र विभक्ति लेख्नुहोस् ।ग. अनुच्छेदको पहिलो वाक्यलाई मिश्र वाक्यमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।घ. 'यसरी नजन्मेदेखि पर्खदै आउनुभएको तपाईंले सायद किशोर भएपछि विद्यालयमा शिक्षकलाई कयौँ दिन पर्खनुभयो ।' यस वाक्यको उद्देश्य र विधेय पहिचान गरी लेख्नुहोस् ।A.तपाईं नै भन्नोस्, को पर्खेको छ ? कहाँ पर्खाइ चल्छ ।कारक: सम्बन्ध / साधकविभक्ति: मा (साधक / अवस्थाको सूचक)"ओहो! अब मेरो एकोहोरो फतफताइ अति नै भयो, तपाईंलाई कति झर्को लाग्यो होला भन्ने कुरा बुझ्न सकिन्छ।"उद्देश्य: विद्यालयमा शिक्षकलाई पर्खनुविधेय: किशोर भएपछि
- Q.११. दिइएको गद्यांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :सानो नगदी कोषबाट भुक्तानी दिइने सानातिना खर्चहरूबाहेक सरकारी कार्यालयहरूले सबै आर्थिक कारोबारहरू बैंकमार्फत गर्नुपर्ने हुन्छ । प्रत्येक कार्यालयमा चालु कोष निकासाबाट प्राप्त रकम, अन्य स्रोतबाट प्राप्त रकम, बजेट शीर्षकअन्तर्गत गरिएका खर्चहरू, पेस्कीसम्बन्धी कारोबारहरू, नगद तथा बैंक मौज्दात र विविध कारोबारहरूको अभिलेख राख्नुपर्ने हुन्छ । यी सम्पूर्ण आर्थिक कारोबारहरूको व्यवस्थित तरिकाबाट लेखा राख्नका लागि नेपाल सरकारको नयाँ स्रेस्ता प्रणालीमा बैंक नगदी किताबको तर्जुमा गरिएको हो । बैंक नभएका स्थानमा बैंक नगदी किताबलाई माल किताबका रूपमा प्रयोग गरिन्थ्यो, तर आजकल सबै क्षेत्रमा बैंकको स्थापना भइसकेकाले बैंक नगदी किताबकै रुपमा प्रयोग गरिन्छ । महालेखा परीक्षकको फाराम नम्बर ५ मा बैंक नगदी किताबको व्यवस्था गरिएको हुँदा यसलाई म.ले.प.फा. नं. पनि भनिन्छ ।प्रश्नहरू :क. किन बैंक नदी किताबको आवश्यकता पर्दछ ?ख. बैंक नगदी किताबलाई पहिले कुन रुपमा लिइन्थ्यो ?ग. महालेखा परीक्षकले बैंक किताबलाई कसरी उल्लेख गर्छ ?घ. सानो नगदी कोष भनेको के हो ?A.बैंक नगदी किताबको आवश्यकता प्रत्येक सरकारी कार्यालयमा आर्थिक कारोबारको व्यवस्थित अभिलेख राख्नका लागि पर्छ। यसले सबै प्रकारका रकम, खर्च र नगद तथा बैंक मौज्दातको लेखा परीक्षण र पारदर्शिता सुनिश्चित गर्छ।बैंक नभएका स्थानमा बैंक नगदी किताबलाई माल किताबको रूपमा प्रयोग गरिन्थ्यो।महालेखा परीक्षकले बैंक नगदी किताबलाई म.ले.प.फा. नं. (महालेखा परीक्षकको फाराम नम्बर ५) मार्फत व्यवस्थित गर्छन्।सानो नगदी कोष भनेको सरकारी कार्यालयहरूले भुक्तानी दिने सानातिना खर्चहरूका लागि छुट्टै राखिने नगद रकम हो, जुन बैंकमार्फत नभई सिधै कार्यालयबाट खर्च गर्न सकिन्छ।
- Q.१२. तलका मध्ये कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. दिइएको बुँदाका आधारमा कथा तयार पारी शीर्षकसमेत लेख्नुहोस् :गाउँको नजिकै जङ्गल हुनु गोठालाहरू गाईवस्तु चराउन जङ्गल जानु गाउँलेहरू खेतमा काम गर्न जानु एउटा गोठालाले रुखको टुप्पामा चढेर गुहार ! गुहार ! बाघले बाखा लग्यो भन्नु गुहार सुनेपछि खेतबाट गाउँलेहरू दगुर्दै आउनु सबै जनाले बाघ कता गयो भनेर गोठालाहरूलाई सोध्नु गोठालाहरूले ख्यालठट्टा गरेको भनेर हाँस्नु गाउँलेहरूले गाली गर्नु अर्को दिन साँच्चिकै बाघले बाखा खानु गोठालाहरूले गुहार माग्नु कसैले साथ नदिनु एक पटक झुट बोले सधैं झुट बोल्ने गर्छ भनी विश्वास हराउने सन्देश ।ख. 'समाजप्रतिको दायित्व' शीर्षकमा एउटा संवाद तयार पार्नुहोस् ।A.शीर्षक: गोठालाको चेतावनीगाउँको नजिकै ठूलो जङ्गल थियो जहाँ गोठालाहरूले गाईवस्तु चराउन जान्थे। गाउँलेहरू आफ्नो खेतमा काम गर्न जाँदा गोठालाहरू कहिले काँही झूटो गुनासो गर्थे। एउटा गोठालाले रुखको टुप्पामा चढेर जोरजोरले "गुहार! गुहार! बाघले बाखा लग्यो!" भनी चिच्यायो। खेतमा काम गरिरहेका गाउँलेहरू डरले दगुर्दै आए र बाघ कता गएको भनेर सोधे। तर गोठालाले यसो गरेर मजाक गरेको पत्ता लाग्यो। गाउँलेहरूले हाँस्दै गोठालालाई गाली गरे। अर्को दिन साँच्चिकै बाघले बाखा हानेपछि गोठालाहरूले गाउँबाट साथ मागे, तर कसैले साथ दिएन। यस कथाले सिकाउँछ कि "एक पटक झूट बोले सधैं झूट बोल्ने गर्छ" भनी विश्वास हराउन सक्छ।राजु: हाम्रो समाजको विकासमा हामीले कस्तो योगदान दिन सक्छौं?सीता: हामीले हाम्रो वरिपरिका वातावरण, शिक्षा र स्वास्थ्यमा ध्यान दिनुपर्छ।राजु: र, नियम र कानूनको पालना पनि हाम्रो जिम्मेवारी हो।सीता: हो, नागरिकको कर्तव्य पूरा गर्दा मात्रै समाज सुचारु हुन्छ।राजु: अनि कमजोर र असहायलाई सहयोग गर्नु पनि हाम्रो दायित्व हो।सीता: त्यसैले, सानो योगदानले पनि ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ।
- Q.१३. कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. आफ्नो विद्यालयको तर्फबाट जिल्ला वन कार्यालयलाई वृक्षारोपणका लागि विरुवा उपलब्ध गराइदिन भनी लेखिने चिठीको नमुना तयार पार्नुहोस् ।ख. विद्यालयमा स्वागत तथा विदाइ कार्यक्रमको आयोजना हुने भएकोले अभिभावकलाई लेखिने निमन्त्रणा तयार पार्नुहोस् ।A.प्रति:जिल्ला वन कार्यालयविषय: वृक्षारोपणका लागि विरुवा उपलब्ध गराइदिन अनुरोधमान्यवर,हाम्रो विद्यालयको विद्यार्थीहरू र शिक्षकहरू वृक्षारोपणमा सक्रिय भाग लिन इच्छुक छन्। यसका लागि तपाईंको कार्यालयबाट उपयुक्त विरुवा उपलब्ध गराइदिन अनुरोध गर्दछौं। यसले वातावरण संरक्षण र हरियाली विस्तारमा योगदान पुर्याउनेछ। तपाईंको सहयोगको अपेक्षा गर्दछौं।भवदीय,प्रधानाध्यापक[विद्यालयको नाम][मिति]प्रति:अभिभावकज्यूविषय: स्वागत तथा विदाइ कार्यक्रममा उपस्थित हुने अनुरोधमान्यवर,हाम्रो विद्यालयमा आगामी [मिति] मा स्वागत तथा विदाइ कार्यक्रम आयोजना गर्न लागिएको छ। यस कार्यक्रममा तपाईंको उपस्थितिले विद्यार्थीहरूलाई उत्साह र सम्मान प्रदान गर्नेछ। कृपया समयमै उपस्थित भइ कार्यक्रमलाई सफल बनाइदिनुहोला।भवदीय,प्रधानाध्यापक[विद्यालयको नाम]
- Q.१४. दिइएको अनुच्छेदबाट चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् :शिक्षा हामी मानव जातिको तेस्रो आँखा हो । यो भित्री हृदयको नयन हो। यो हाम्रा बाहिरी आँखा अथवा चर्मचक्षुभन्दा पृथक् महान् र तेजवान् छ । हामीसँग भएको यहीं ज्ञानचक्षुबाट हामीले शिक्षा आर्जन गछौँ अर्थात् कुनै कुरा सुन्छौँ र सिक्छौँ, समाज र प्रकृति मार्फत सैद्धान्तिक र व्यावहारिक ज्ञान निरन्तर आर्जन गरिहन्छौँ । प्रकृति, संस्कृति र सभ्यताका दृष्टिले सृष्टिको उषाकालदेखि सुसम्पन्न मेरो देश आज शिक्षाका दृष्टिले समेत प्रगतिपथतर्फ लम्कँदो छ । शिक्षाले नै मानवलाई सम्मान, खुसी र सुखपूर्वक जिउने ज्ञान र सिप प्रदान गर्छ। यसले समाज र राष्ट्रमा प्रचलित मान्यता र विश्वासलाई मानवताका आँखाले हेर्ने र तिनका बारे समालोचनात्मक चिन्तन गर्ने सोच प्रदान गर्छ। यसले सकारात्मक र मूल्यवान् विषयलाई ग्रहण गर्ने र कतिपय असान्दर्भिक कुराबारे जे जति नवीन प्रयोग र मान्यता स्थापित भएका छन् तिनलाई आत्मसात् गर्दै समयानुकूल परिष्कृत गर्दै लैजाने काम शिक्षाले गर्छ । अनादि कालदेखि शिक्षाको उर्वर भूमि रहेको मेरो देशको शिक्षाले युवानुकूलका विशेषता ग्रहण गर्दै यो देशलाई समृद्ध बनाउने दिशामा प्रवृत्त छ ।A.
- शिक्षा मानव जातिको तेस्रो आँखा हो।
- शिक्षा समाज र राष्ट्रको मान्यता तथा विश्वासको समालोचनात्मक दृष्टि प्रदान गर्छ।
- शिक्षा सकारात्मक र मूल्यवान् विषय ग्रहण गर्न र समयानुकूल सुधार गर्न सक्षम बनाउँछ।
- शिक्षाले युवानुकूल विशेषता ग्रहण गरी देशलाई समृद्ध बनाउने दिशामा योगदान पुर्याउँछ।
- Q.१५. दिइएको अनुच्छेदबाट एक तृतीयांशमा सारांश लेख्नुहोस् :मेरो देशको शिक्षाबाट दीक्षित व्यक्ति समालोचनात्मक सोचयुक्त नयाँ नयाँ ज्ञान निर्माण गर्न सक्ने हुनुपर्छ भन्ने मलाई लाग्छ । वास्तवमा समालोचनात्मक चिन्तनले कुनै पनि विचार, घटना वा परिवेशलाई आँखा चिम्लेर समर्थन गर्ने कुरालाई सही ठानौँ। यो हरेक कुरालाई पूर्वाग्रह नराखेर अरूका भरमा मात्र नपरी आफ्नै विवेकका आँखाले हेर्नुपर्ने स्वस्थ चिन्तन हो। आजका समग्र वैज्ञानिक आविष्कार पनि यस्तै समालोचनात्मक चिन्तनकै उपज हुन् । यस्तो चिन्तन नहुँदो हो त न राइट दाजुभाइले हवाइजहाज आविष्कार गर्थे, न त न्युटनको गुरुत्वाकर्षणको शक्ति नै पत्ता लाग्थ्यो । समालोचनात्मक चेत भएको विद्यार्थीले शिक्षकको मतमा पनि प्राज्ञिक बहस गरेको हुन्छ । गुरुका मतमा फरक मत पनि रोखेको हुन्छ । यसरी आफ्ना विद्यार्थीले आफैँसँग तर्क गर्दा गुरु गौरवान्वित भएका हुन्छन् । त्यतिमात्रै होइन यस मान्यताअनुसार ससाना बालबालिकाले संस्कृतिका नाममा जरो गाडेर बसेका अन्धविश्वास माथि वैज्ञानिक प्रश्न गर्न सक्छन् । ती प्रश्न युग सुहाउँदा रहेछन् भन्ने आलोचनात्मक चेतनाको बोध गर्ने शिक्षाको मूल मर्म हो भन्ने मेरो धारणा छ ।A.शिक्षाबाट विद्यार्थीमा समालोचनात्मक सोच र विवेक विकास हुन्छ। यसले पूर्वाग्रहविना विचार गर्न, वैज्ञानिक र नविन आविष्कार गर्न, तथा गुरुका मतमा बहस गर्न सक्ने क्षमता प्रदान गर्छ। यसरी शिक्षा बालबालिकामा आलोचनात्मक चेतना विकास गरी समाज र राष्ट्रको प्रगतिको आधार बनाउँछ।
- Q.१६. दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. दिइएको कवितांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :यस्तो आदर्श यात्रामा कहिले चलूँला नि म ?चन्द्रसूर्य बनी आफैँ कहिले बसुँला नि म ?आफ्नै पौरखले बाटो कहिले खनँला नि म ?सर्वोच्च कविता आफैँ कहिले बनूँला नि म ?प्रश्नहरूअ. कविले चाहना गरेको आदर्श यात्राको विशेषता केकस्ता छन् ?आ. यस कविताको सन्देश के हो ?ख. दिइएको निबन्धको अंश पढी सोधिएका प्रश्नहरूको छोटो उत्तर दिनुहोस् :आयुर्वेद चिकित्सा शास्त्रमा उपचारका आठओटा शाखा छन् जसलाई अष्टाङ्ग आयुर्वेदका नामले चिनिन्छ । यसमा मानव शरीरमा रोग लाग्ने मुख्य आठ अङ्गको उपचारबारे वर्णन पाइन्छ । आयुर्वेदका ती अष्टाङ्ग हुन्ः काय चिकित्सा, शालाक्य चिकित्सा, कौमारमृत्य चिकित्सा, अगदतन्त्र, रसायन चिकित्सा, वाजीकरण चिकित्सा र भूतविद्या चिकित्सा । श्वासप्रश्वास, हाडजोर्नी तथा पाचन प्रणालीसम्बन्धी उपचार एवम् पञ्चकर्म जस्ता विशिष्ट उपचार पद्धति काय चिकित्साअन्तर्गत पर्छन् । त्यस्तै चिरफार गरेर उपचार गरिने फिस्टुला, पायल्स आदि उपचार पद्धति शल्य चिकित्साअन्तर्गत पर्छन् । आँखा, नाक, कान, मुख र घाँटीको रोगसँग सम्बन्धित चिकित्सालाई शालाक्य चिकित्सा तथा प्रसव र बालरोगसँग सम्बन्धित उपचार पद्धतिलाई कौमारमृत्य चिकित्सा भनिन्छ । सबै प्रकारका विष, सर्पको टोकाइ आदिमा उपचार हुने पद्धतिलाई अगदतन्त्र भनिन्छ । मानिसलाई निरोगी राख्ने वा रोगसँग लड्ने क्षमता बढाउने आयुर्वेदिक पद्धति रसायन चिकित्सा हो । त्यसैगरी स्वस्थ सन्तान प्राप्तिका लागि एवम् शारीरिक शक्ति वा तागत वृद्धिका लागि अपनाइने उपचार विधि बाजीकरण हो । यस्तै मनोरोगसँग सम्बन्धित उपचारका लागि भूतविद्या आयुर्वेद चिकित्सा प्रचलित छन् ।प्रश्नहरू:अ. अष्टाङ्ग आयुर्वेद भनेको के हो ? अष्टाङ्ग आयुर्वेदअन्तर्गत कुन कुन चिकित्सा पर्दछन् ?आ. काय चिकित्सा र रसायन चिकित्साको बारेमा वर्णन गर्नुहोस् ।A.कविले आदर्श यात्रालाई अत्यन्त उच्च, नैतिक, सिर्जनशील र आत्मनिर्भर यात्रा मानेका छन्। यो यात्रा कुनै पनि बाह्य प्रभाव वा सहायतामा निर्भर नभई, आफ्नो क्षमता र परिश्रममा आधारित हुन्छ। कवितामा व्यक्त प्रश्नहरूले देखाउँछ कि व्यक्ति आफ्नो पूर्ण क्षमताको प्रयोग गर्दा मात्र सर्वोच्च सफलता, ज्ञान र सृजनशीलता प्राप्त गर्न सक्छ। यसले प्रेरणा दिन्छ कि कुनै पनि लक्ष्य प्राप्त गर्न दृढ संकल्प, धैर्य, अभ्यास र आत्मविश्वास आवश्यक हुन्छ।कविताले व्यक्त गर्दछ कि जीवनको आदर्श यात्रा तब मात्र संभव हुन्छ जब व्यक्ति आफैंले आफ्नो मार्ग खोज्छ, सिर्जनात्मक काममा सक्रिय रहन्छ र आफ्नो क्षमता अनुसार सर्वोच्च योगदान दिन्छ। यस सन्देशले पाठकमा आत्मनिर्भर बन्ने, नैतिक मूल्य अनुसरण गर्ने र समाजमा सकारात्मक योगदान पुर्याउने चेतना जगाउँछ।अष्टाङ्ग आयुर्वेद आयुर्वेदिक चिकित्सा प्रणाली हो जसले मानव शरीरमा रोग लाग्ने आठ प्रमुख अंगको उपचार समेट्छ। यसमा आठ शाखा छन्:
- काय चिकित्सा: शरीरका रोग र प्रणाली (श्वासप्रश्वास, पाचन, हाडजोर्नी आदि) सम्बन्धी उपचार।
- शालाक्य चिकित्सा: आँख, नाक, कान, मुख, घाँटीका रोग।
- कौमारमृत्य चिकित्सा: प्रसव र बालरोगसँग सम्बन्धित उपचार।
- अगदतन्त्र: विष, सर्पको टोकाइ वा अन्य हानिकारक पदार्थबाट उपचार।
- रसायन चिकित्सा: रोग प्रतिरोधक क्षमता बढाउने, निरोगी जीवनको प्रवर्द्धन।
- वाजीकरण (बाजीकरण): स्वस्थ सन्तान र शारीरिक शक्ति वृद्धि।
- भूतविद्या चिकित्सा: मनोरोग वा मानसिक रोगको उपचार।
- शल्य चिकित्सा: चिरफार गरेर उपचार गरिने (फिस्टुला, पायल्स आदि)।
काय चिकित्सा र रसायन चिकित्सा विवरण:- काय चिकित्सा: शरीरका रोगहरू (श्वासप्रश्वास, पाचन, हाडजोर्नी) र पञ्चकर्म विधिका विशिष्ट उपचार।
- रसायन चिकित्सा: मानिसलाई निरोगी राख्ने, रोगसँग लड्ने क्षमता बढाउने विधि।
- Q.१७. नेपालीले स्वदेशमै श्रम सिपको सदुपयोग गरे के साच्चिकै नेपाललाई फाइदा पुग्दैन त ? 'मेरो देशको शिक्षा' पाठका बाधारमा आफ्ना तक प्रस्तुत गर्नुहोस् ।A.यदि नेपालीले आफ्नो स्वदेशमै श्रम, सिप र प्रतिभाको सदुपयोग गरे, देशको आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक विकासमा ठूलो योगदान पुग्छ। स्वदेशमै काम गर्दा विदेशी पलायन कम हुन्छ, रोजगार सिर्जना हुन्छ, उद्यमशीलता बढ्छ र उत्पादनमा वृद्धि हुन्छ। प्रविधि, विज्ञान, कृषि र स्वास्थ्य क्षेत्रमा दक्ष जनशक्ति तयार पार्न सकिन्छ। यसले देशलाई आत्मनिर्भर बनाउँछ र राष्ट्रिय गौरवमा वृद्धि गर्छ। साथै, स्वदेशमै प्रतिभाको प्रयोगले विज्ञान, कला र व्यवसायमा नवप्रवर्तन ल्याउन मद्दत गर्दछ।
- Q.१८. कुनै एक उद्धरणको व्याख्या गर्नुहोस् :क. के गर्नु चुनावका घोषणापत्रहरू सिँगान पुछ्ने कागजभन्दा बढी कामयाव हुन सक्तैन यो यिनीहरूलाई ।ख. चुम्बकले फलामलाई तान्छ, तर सुनलाई खिच्न सक्तैन ।A.यस उद्धरणले राजनीति र चुनावी घोषणापत्रको सीमित प्रभावलाई देखाउँछ। धेरै जसो राजनेता वा राजनीतिक दलहरूले चुनावको बेला ठूलो-बढी कुरा, योजनाहरू र वचनहरू प्रस्तुत गर्छन्, तर ती वचनहरू कार्यान्वयनमा कहिल्यै पुगेका हुँदैनन्। यहाँ ‘सिँगान पुछ्ने कागज’ भन्ने उपमा प्रयोग गरेर जनतालाई देखाइन्छ कि घोषणापत्रहरू केवल औपचारिकता मात्र हुन् र व्यवहारमा ती धेरै अर्थपूर्ण हुँदैनन्। अर्थात्, केवल लेखिएका योजना र भाषणहरूले समस्या समाधान गर्न सक्दैनन्; कार्य र जिम्मेवारीमा प्रतिबद्धता आवश्यक छ। यस उद्धरणले हामीलाई चेतावनी दिन्छ कि हामीले राजनीतिक प्रतिज्ञा मात्र होइन, वास्तविक कार्य र परिणामको मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।यस उद्धरणले आकर्षण र अनुकूलताको सन्दर्भमा मानिसको स्वभाव र सम्बन्धको महत्वलाई देखाउँछ। चुम्बकले फलामलाई तान्छ तर सुनलाई होइन, किनभने फलाम र चुम्बकमा प्राकृतिक अनुकूलता हुन्छ। यसलाई जीवनमा मानिसको सम्बन्ध र व्यवहारमा लागू गर्दा बुझिन्छ कि सबैलाई समान रूपमा प्रभाव पार्न सकिँदैन। कुनै व्यक्ति वा कुरा हामीलाई आकर्षित वा प्रभावित बनाउन सक्छ भने अरूले त्यसरी प्रभावित हुँदैन। यस उद्धरणले हामीलाई सिकाउँछ कि सम्बन्ध, प्रभाव र प्रेरणा सधैं समान हुँदैनन्; हामीले परिस्थितिअनुसार र योग्य व्यक्तिसँग मात्र प्रभाव पार्न सक्छौं।
- Q.१९. कुनै एक प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर दिनुहोस् :क. दिइएको कथांश पढी सोधिएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :"राजकुमार, यसरी हामीले आगो पानी बन्नु ठिक होइन । आपसी फुट नै जातिको पतनको चिह्न हो । यसले गर्दा व्यक्ति र समाजलाई मात्र होइन किन्तु देशलाई पनि गहिरो चोट लाग्ला जस्तो देखिन्छ । यदि ससुराज्यूबाट उठाइबस्केको एकताको र राष्ट्रियताको जगमा मन्दिर खडा गर्न सकेनौँ भने हामीले बाँच्नु मर्नु हो । उसैले अब अतीतका सारा विरोधी विचारलाई बिर्सेर खालि देशभक्तिको सोझो बाटो लागौँ ।”अ. राजेन्द्रलक्ष्मीमा अपार देशभक्तिको भावना थियो, समीक्षा गर्नुहोस् ।ख. दिइएको जीवनीको अंश पढी सोधिएको प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :पढ्दै पनि गर्नुपर्छ, कमाउँदै पनि गर्नुपर्छ भन्ने घरपरिवारको आग्रहअनुरूप उनले अनुशिक्षण सुरू गरे । यही पेसाका कारण उनी कक्षामा नियमित उपस्थित हुन पाएनन् । यस बेला उनलाई कलेज जीवन र विज्ञान शिक्षाले भन्दा सेली, वाइडन र म्याथ्यु आर्नोल्डका कविताले ताने ।अ. आम नेपालीहरूको आर्थिक अवस्था र साहित्यकारको लगनशीलता र उच्च अभिलाशालाई देवकोटाले प्रतिनिधित्व गर्छन्, समीक्षा गर्नुहोस् ।A.राजेन्द्रलक्ष्मीमा गहिरो देशभक्ति थियो। उनले जातीय वा व्यक्तिगत विवादभन्दा माथि उठेर राष्ट्रको भलो सोचेकी थिइन्। उनले आपसी फुट, वैमनस्य र विरोधी विचारलाई त्यागेर एकता, राष्ट्रियता र देशभक्तिको मार्ग अपनाएकी थिइन्। यसबाट स्पष्ट हुन्छ कि उनको सोच र कार्यहरू केवल आफ्नो स्वार्थका लागि नभई देश र समाजको विकासका लागि केन्द्रित थिए।देवकोटा आम नेपालीहरूको आर्थिक अवस्था र साहित्यिक लगनशीलता दुवै देखाउँछन्। सामान्य रूपमा आर्थिक कठिनाइ भए पनि उनले आफ्नो लगनशीलता र उच्च अभिलाषालाई पहिलो प्राथमिकता दिए। विज्ञान र साहित्यको अध्ययनमा रुचि राख्दै उनले कक्षामा नियमित उपस्थित नहुँदा पनि सृजनात्मक चेतना विकास गरे। यसले पाठकलाई अनुशासन, लगन र सृजनशीलताको मूल्य सिकाउँछ।
- Q.२०. कुनै एक शीर्षकमा १५० शब्दमा नघटाई निवन्ध लेख्नुहोस् :क. मेरो भविष्यको योजनाख. भ्रष्टाचारः देश विकासको बाधकग. जलस्रोत देश विकासको आधारA.मेरो भविष्यको योजना मेरो क्षमता अनुसार समाज र राष्ट्रको भलो गर्ने हो। म उच्च शिक्षा हासिल गरी विज्ञान, प्रविधि र अनुसन्धानको क्षेत्रमा दक्षता हासिल गर्न चाहन्छु। यसका लागि म वर्तमानमा अध्ययनमा ध्यान दिने, परियोजना र तालिममा भाग लिने, र सिर्जनात्मक सोच विकास गर्नेछु। भविष्यमा म अनुसन्धानकर्ता, उद्यमी वा समाजसेवीको रूपमा योगदान दिन चाहन्छु। मेरो लक्ष्य रोजगार सिर्जना गर्नु, प्रविधि मार्फत वातावरण संरक्षण र समाजमा सुधार ल्याउनु हो। व्यक्तिगत सफलताको साथै मेरो योजनाले समाज र राष्ट्रलाई समृद्ध बनाउन मद्दत पुर्याउनेछ। म मेहनत, धैर्य, अनुशासन र ईमानदारीमार्फत मेरो लक्ष्य प्राप्त गर्नेछु। यसरी म आफ्नै जीवन र भविष्यमा सफल भई देश र समाजको हितमा योगदान पुर्याउने छु।भ्रष्टाचार आजको युगमा समाज र राष्ट्रको सबैभन्दा ठूलो बाधक बनेको छ। देश विकासको मूल आधार सुशासन, पारदर्शिता, जवाफदेहिता र ईमानदार नेतृत्व हो तर भ्रष्टाचारका कारण यी आधारहरू खण्डित हुन्छन्। घूस, नातावाद, कृपावाद, सत्ता दुरुपयोग, गलत ठेक्का प्रक्रिया, राजस्व चोरी आदि भ्रष्टाचारका मुख्य रूप हुन्। यसले राष्ट्रको आय स्रोतलाई घटाउँछ, विकासका परियोजनाहरू अधूरा रहन्छन् र साधारण नागरिकको जीवन कष्टकर हुन्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, न्यायपालिका, प्रशासनदेखि राजनीति सबै क्षेत्रमा फैलिएको भ्रष्टाचारले सामाजिक अन्याय र असमानता बढाउँछ। जनतामा असन्तोष, निराशा र अविश्वास पैदा हुन्छ। देशका दक्ष युवाहरू विदेश पलायन गर्न बाध्य हुन्छन्। भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्न कानुन कडा बनाउनुपर्छ, ई-गर्भेर्नेन्स प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ, सरकारी प्रक्रियामा पारदर्शिता ल्याउनुपर्छ र नागरिक सचेतना बढाउनुपर्छ। सचेत नागरिक, ईमानदार नेतृत्व र सुशासनमार्फत मात्र भ्रष्टाचारलाई न्यून पार्न सकिन्छ। भ्रष्टाचार अन्त्य भएमा मात्र राष्ट्रले समृद्धिको यात्रा तय गर्न सक्छ।नेपाल जलस्रोतमा धनी देश हो। यहाँका हिमाल, हिमनदी, ताल, ताल्चा, नदीनाला, खोला र झरनाले ठूलो सम्भावना बोकेका छन्। जलस्रोतलाई व्यवस्थित ढंगले उपयोग गर्न सके ऊर्जा उत्पादन, सिंचाइ विस्तार, मत्स्य पालन, पर्यटन विकास, जल यातायात, खानेपानी आपूर्ति र उद्योग व्यवसायमा ठुलो योगदान पुग्छ। नेपालमा जलविद्युत उत्पादनको अपार सम्भावना छ तर हालसम्म थोरै मात्र उपयोग गरिएको छ। यदि जलविद्युत आयोजना पूर्ण रूपमा विकास भएमा नेपालले आफ्नै आवश्यकता पूरा गर्ने मात्र होइन, छिमेकी मुलुकलाई पनि विद्युत निर्यात गरेर ठूलो आम्दानी गर्न सक्छ। जलस्रोतको सदुपयोगले कृषिमा आधुनिकीकरण ल्याउन सक्छ, जसले खाद्यान्न आत्मनिर्भरता दिलाउँछ। पर्यटक आकर्षित गर्न ताल, झरना र नदी उपयोग गर्न सकिन्छ। यसरी जलस्रोत नेपालको आर्थिक समृद्धि, रोजगारी सिर्जना, जीवनस्तर उकास्ने र राष्ट्रिय आय बढाउने मुख्य आधार बन्न सक्छ। त्यसैले जलस्रोतलाई वैज्ञानिक, योजनाबद्ध र दीर्घकालीन दृष्टिले उपयोग गर्नुपर्छ। यसले नेपाललाई विकास र समृद्धिको बाटोमा अघि बढाउन सबभन्दा ठूलो योगदान दिन्छ।
Practice Without Boundaries.
Premium gives you full access, zero ads, and unlimited custom paper generation. Study your way, every day.