Answers On/OffJS required
Group A
- Q.१. समूह 'क' मा भएका शब्दहरूको समूह 'ख' मा भएका अर्थहरूका बिचमा जोडा मिलाउनुहोस् :
समूह क समूह ख उद्यत सिपालु, दक्ष इख अति धेरै, प्रशस्त पोख्त मनमा उठ्ने द्वेष, रिस विपुल कपडाको सानो टुक्रा, वस्त्र तयार भएको, तत्पर A.समूह क समूह ख उद्यत तयार भएको, तत्पर इख मनमा उठ्ने द्वेष, रिस पोख्त सिपालु, दक्ष विपुल अति धेरै, प्रशस्त - Q.२. दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् :आफ्नो कल्याण चाहने मान्छेले समय सापेक्ष परिवर्तन हुनुपर्दछ । अर्काको करले भन्दा स्वतःस्फूर्त रूपमा आफैं परिश्रम गर्ने व्यक्ति सफल हुन्छ भन्ने कुरा अकाट्य छ ।क. 'हित' को पर्यायवाची शब्द ......हो ।ख. 'निरपेक्ष' को विपरीतार्थी शब्द...... हो ।ग. '........' अनेकार्थक शब्द हो ।घ. '........' सिङ्गो शब्द हो ।A.क. 'हित' को पर्यायवाची शब्द कल्याण हो ।ख. 'निरपेक्ष' को विपरीतार्थी शब्द सापेक्ष हो ।ग. 'अकाट्य' अनेकार्थक शब्द हो ।घ. 'स्वत :स्फूर्त' सिङ्गो शब्द हो ।
- Q.३. तलको अनुच्छेदबाट एउटा उखान र एउटा बनुकरणात्मक शब्द पहिचान गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :चोक्टा खान गएकी बुढी झोलमा डुबेर मरी भने झै हुँदाखाँदाको जागिर चटक्क छाडेर धेरै कमाउन विदेश गएको श्याम काम नपाएर रुनुनहाँस्नु भएको छ । यता देखासिकी गरिखा आहारिसे मरिजा भनेझै छिमेकीले गरेको देखेर तरकारी खेती गर्ने रामले राम्रो कमाइ गर्दै छ । श्याम पनि विदेशबाट लुसुक्क आएर तरकारी खेती गर्ने निर्णयमा पुगेको छ ।A.उखान : “हुँदाखाँदाको जागिर चटक्क छाडेर”वाक्य : रामले हुँदाखाँदाको जागिर चटक्क छाडेर व्यापार सुरु गरे ।बनुकरणात्मक शब्द : “लुसुक्क”वाक्य : ऊ कोठाबाट लुसुक्क निस्कियो ।
- Q.४.तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. दिइएका शब्दसमूहबाट शुद्ध शब्द छानी लेख्नुहोस् :अ. द्विष्टान्त, दृष्टान्त, दृस्टान्त, दृश्टान्तआ. पार्श्वप्रभाव, पार्वप्रभाब, पार्श्वप्रभाब, पार्श्वपर्भाबख. दिइएको वाक्यलाई शुद्ध पारी लेख्नुहोस् :आयुर्वेद चिकित्सासम्बन्धि अध्ययन अध्यापन र अनुसन्धान प्रविधि लाई व्यापक र व्यावहारीक बनाउनुपर्दछ ।A.दृष्टान्तपार्श्वप्रभावआयुर्वेद चिकित्सासम्बन्धी अध्ययन, अध्यापन र अनुसन्धान प्रविधिलाई व्यापक र व्यावहारिक बनाउनुपर्छ ।
- Q.५. तलको अनुच्छेदमा रेखाकित शब्दको शब्दवर्ग छुट्ट्याउनुहोस् :भोलिपल्ट यो घटनाको जाँच हुँदा पुलिसको इन्स्पेक्टरले तिनलाई सोध्यो, "तपाईंलाई कसैमाथि शङ्का छ ?”A.तपाईंलाई = सर्वनामकसैमाथि = सर्वनाम + विभक्तिशङ्का = संज्ञाछ = क्रिया
- Q.६. तलका दुवै प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. तलको अनुच्छेदबाट दुइटा उपसर्ग दुइटा प्रत्यय शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रिया देखाउनुहोस् :संविधानमा जनताका हक अधिकार सुरक्षित गरिएका छन् । जनताको कुभलो चाहने बदनियत राखेर गरिने कुनै पनि कार्य अनुचित ठहर्छ । राजनैतिक स्थिरताविना देशको सर्वाङ्गीण विकास असम्भव हुने हुनाले आपसी विद्वेष र विभेद नगरी राष्ट्रिय सहमति कायम गरेर नै देशको गरिमामय महत्त्व रहने कुरा निर्विवाद छ ।ख. दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह, एउटा विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र दुईओटा द्वित्व शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रिया देखाउनुहोस् :गाउँघरका दाजु र भाइले सरसल्लाह गरेपछि हामी सबै वनभोज जान तम्तयार भयौं । गाउँका टाठाबाठा, केटाकेटी, बुढापाका, युवा र युवतीहरू सहभागी भएको उक्त वनभोजमा चियासियादेखि खानासानाको राम्रो प्रबन्ध थियो ।A.
- उपसर्ग : संविधान (सं + विधान), अनुचित (अनु + चित)
- प्रत्यय : निर्विवाद (निर + विवाद + 'द'), बदनियत (बद + नीयत)
- समस्त शब्द : गाउँघर (गाउँ + घर)
- विग्रह पदावली : दाजु र भाइ → समस्त शब्द : दाजुभाइ
- द्वित्व शब्द : टाठाबाठा, केटाकेटी → टाठा + बाठा, केटा + केटी
- Q.७. दिइएको अनुच्छेदलाई अभ्यस्त भूत कालमा परिवर्तन गर्नुहोस् :रमा राति दश बजे सुती । उसले राम्रो सपना देखिन । सपनामा ऊ बरबराई । आमाले उसलाई बोलाउनुभयो ।A.रमा राति दश बजे सुत्थी । उसले राम्रो सपना देख्थी । सपनामा ऊ बरबराउँथी । आमाले उसलाई बोलाउनुभयो ।
- Q.८. कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. इच्छार्थक भाव व्यक्त हुने चारओटा वाक्यमा शैक्षिक भ्रमण जान लागेको भाइलाई शुभकामना दिनुहोस् ।ख. तलका वाक्यहरूलाई तृतीय पुरुषमा बदल्नुहोस् :म क्रान्तिकारी कवि हूँ। म आफ्ना कवितामा क्रान्तिको सन्देश दिन्छु । मैले जनताका पक्षमा मात्र कविता रचेको छु। मैले आफ्ना कविताकै माध्यमबाट समाज परिवर्तनको प्रयास गरेको छु ।A.
- काश! तिमी सुरक्षित यात्रामा जाऊ ।
- ईश्वर चाहन्छन् भने, तिमीले धेरै कुरा सिक्नेछौ ।
- यदि सम्भव भए तिमी रमाइलो अनुभव गर्ने थियौ ।
- काश! तिम्रो यात्रा सफल होस् ।
ऊ क्रान्तिकारी कवि हो । उसले आफ्ना कवितामा क्रान्तिको सन्देश दिन्छ । उसले जनताका पक्षमा मात्र कविता रचेको छ । उसले आफ्ना कविताकै माध्यमबाट समाज परिवर्तनको प्रयास गरेको छ । - Q.९. कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा बाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् :क. बहिनीले पढेर देशको सेवा गर्ने कुरा बताई । (प्रत्यक्ष कथन)ख. उनीहरूले कडा परिश्रम गरेर सफलता पाए । (वाक्य विश्लेषण)ग. हामीले भकुन्डो खेल्यौँ । (प्रेरणार्थक)घ. भाइले कापी, कलम र किताब किन्यो । (कर्मवाच्य)A.बहिनीले भनिन्, “म पढेर देशको सेवा गर्नेछु ।”उनीहरूले (कर्त्ता) कडा परिश्रम गरेर (क्रिया विशेषण) सफलता (कर्म) पाए (क्रिया) ।हामीलाई भकुन्डो खेल्न लगाइयो ।कापी, कलम र किताब भाइद्वारा किनियो ।
- Q.१०. दिइएको गद्यांश पढी सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर लेख्नुहोस् :केही दिनअघि मैले बाटामा कारुणिक दृश्य देखें । सुरक्षाकर्मीहरूले घाइते मानिसहरूलाई सहयोग पुऱ्याइरहेका थिए । उनीहरूको उद्धारका लागि टाढा टाढाबाट अन्य मानिसहरू पनि आउँदै थिए । मैले केही घाइतेहरूलाई एम्बुलेन्सद्वारा अस्पताल पुऱ्याएँ। अस्पतालमा घाइतेहरूको निकै भिड थियो । त्यही दिनदेखि ममा मानवीय सेवामा लाग्ने प्रेरणा जागृत भयो र समाजसेवामा संलग्न हुन थालें ।प्रश्नहरू :क. उनीहरूको उद्धारका लागि टाढा टाढाबाट अन्य मानिसहरू पनि आउँदै थिए । यस वाक्यलाई अकरणमा बदल्नुहोस् ।ख. 'एम्बुलेन्सद्वारा' शब्दको कारक र विभक्ति पहिचान गरी लेख्नुहोस् ।ग. त्यही दिनदेखि ममा मानवीय सेवामा लाग्ने प्रेरणा जागृत भयो र समाजसेवामा संलग्न भएँ। यस वाक्यलाई सरल वाक्यमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।घ. केही दिनअघि मैले बाटामा कारुणिक दृश्य देखें। यस वाक्यका उद्देश्य र विधेय पहिचान गरी लेख्नुहोस्।A.उनीहरूको उद्धारका लागि टाढा टाढाबाट अन्य मानिसहरू आउन थालेनन् ।कारक = करण कारक, विभक्ति = ‘द्वारा’त्यही दिनदेखि ममा समाजसेवामा लाग्ने प्रेरणा जागृत भयो ।उद्देश्य = मैले (कर्त्ता), विधेय = बाटामा कारुणिक दृश्य देखें (क्रिया + कर्म) ।
- Q.११. दिइएको गद्यांश पढी सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर लेख्नुहोस्:सञ्चारले हाम्रो जीवनका सबै क्षेत्रलाई प्रभावित तुल्याउँछ । लैङ्गिक भूमिकाका बारेमा पनि सञ्चार जगत् प्रभावकारी हुन्छ । पत्रपत्रिका, टेलिभिजन, चलचित्र सबैमा पुरुष र महिलाको भूमिकाको वर्णन पाइन्छ । यिनले महिला र पुरुषको समान भूमिकाको वर्णन गर्छन् । चालिस वर्ष अघिसम्म संसारमा यो अवस्था थिएन । सुरुमा महिलालाई छोराछोरी हेर्ने र घरको काम गर्ने भूमिका दिइन्थ्यो । आमाले घर बस्ने र बाबुले बाहिर गएर काम गर्ने परम्परागत प्रस्तुति अहिले पनि टेलिभिजन र चलचित्रमा देखिन्छ । यस्तो प्रस्तुतिले समाजमा लैङ्गिक असमानतालाई कायम राख्छ । मान्छेको लैङ्गिक भिन्नता शारीरिक मात्र हो । सामाजिक, सांस्कृतिक भूमिकामा महिला पुरुष समान हुन् । पूर्ण र न्यायपूर्ण समाजको स्थापनाका लागि पुरुष महिलामा समव्यवहार आवश्यक छ ।प्रश्नहरू:क. कुन विषयका बारेमा सञ्चार जगत् प्रभावकारी हुन्छ ?ख. महिला र पुरुषको समान भूमिका रहने सञ्चार माध्यमहरू कुन कुन हुन् ?ग. कस्तो प्रस्तुतिले समाजमा लौङ्गिक असमानतालाई कायम राख्छ ?घ. पुरुष र महिलामा समव्यवहार किन आवश्यक छ ?A.लैङ्गिक भूमिकाका बारेमा सञ्चार जगत् प्रभावकारी हुन्छ ।महिला र पुरुषको समान भूमिका देखाउने सञ्चार माध्यमहरू पत्रपत्रिका, टेलिभिजन, चलचित्र हुन् ।आमाबाबुको परम्परागत भूमिकालाई मात्र देखाउने प्रस्तुतिले समाजमा लैङ्गिक असमानतालाई कायम राख्छ ।पुरुष र महिलामा समव्यवहार आवश्यक छ, किनभने यसले न्यायपूर्ण समाज निर्माण गर्न मद्दत गर्छ ।
- Q.१२. तलका मध्ये कुनै एक प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :क. तलका बुँदाहरूका आधारमा छोटो कथा लेखी उपयुक्त शीर्षक पनि दिनुहोस् :एक जना धनी किसान हुनु.... उसले धेरै गाईवस्तु पाल्नु.... किसानले गाईवस्तुको हेरचाह गर्न एक जना गोठालो राख्नु ..... गोठालाले दैनिक घाँस काट्ने र गोबर सोहोर्ने काम गर्नु.... ऊ दिनहुँ दुध बेच्न सहर जानु.... बाटामा एउटा इनार हुनु.... गोठालाले इनारबाट दुधमा एक लिटर पानी थपेर बेच्नु.... पानी थपेर आएको पैसा उसले छुट्टै राख्नु.... पाँच वर्षमा गोठालाले दश हजार रुपियाँ जम्मा गर्नु.... त्यो पैसाले उसले एउटा सुनको औंठी किन्नु.... त्यो औंठी उसले गाईको गोठमा लुकाएर राख्नु.... एक दिन गोठालाले त्यो औंठी साथीलाई देखाउन खोज्नु....ऊ औंठी सफा गर्न नदीमा जानु.... औंठी सफा गर्ने क्रममा चिप्लिएर पानीमा खस्नु.... गोठालाले नदीमा पसेर औंठी खोज्नु..... औंठी नभेट्टिनु.... गोठालो जिल्ल पर्नु....पानी बेचेर कमाएको पैसा पानीमै हराउनु.... अनैतिक ढङ्गले कमाएको सम्पत्ति दिगो हुँदैन भन्ने सन्देश ।ख. 'छोरीलाई शिक्षा' शीर्षकमा दुई वा तीन जना पात्र खडा गरी एउटा संवादको नमुना तयार पार्नुहोस् ।A.शीर्षक : पानीले बगाएको सम्पत्तिएउटा गाउँमा धनी किसान बस्थे । उनका धेरै गाईवस्तु थिए । उनले ती गाईवस्तुको हेरचाह गर्न एक जना गोठालो राखे । गोठालाले दैनिक घाँस काट्ने, गाईको गोबर सोहोर्ने र दुध दोहोर्याउने काम गर्थ्यो । किसानले दुध बेच्न सहर जान लगाइदिन्थे । बाटामा एउटा इनार पर्थ्यो । सुरुमा गोठालो ईमानदार थियो, तर पछि लोभले उसलाई सताउन थाल्यो । उसले दुधमा पानी मिसाएर बेच्न थाल्यो । दैनिक एक लिटर पानी मिसाएर आउने पैसा उसले छुट्टै जम्मा गर्न थाल्यो । पाँच वर्षसम्म यस्तो गर्दा उसले दश हजार रुपैयाँ संकलन गर्यो । त्यो पैसाले सुनको औंठी किनेर गोठमा लुकाएर राख्यो ।एक दिन गोठालोले त्यो औंठी साथीलाई देखाउन खोज्यो । सफा गर्न उसले नदीमा लिएर गयो । तर चिप्लिएर पानीमा खस्दा औंठी हरायो । उसले धेरै खोज्यो तर पाउन सकेन । अन्ततः पानी बेचेर कमाएको सम्पत्ति पानीमै हरायो ।सन्देश : अनैतिक ढङ्गले कमाएको सम्पत्ति टिक्दैन ।आजको वैज्ञानिक युगमा मोबाइल फोन जीवनको महत्वपूर्ण आवश्यकता बनेको छ । यसले संसारलाई हाम्रो हातको हथेलीजस्तै नजिक्याइदिएको छ । तर, यसको अत्यधिक प्रयोगले विद्यार्थी जीवनदेखि सामाजिक जीवनसम्म धेरै नकारात्मक असर पारिरहेको छ । मोबाइलमा लामो समय बिताउँदा पढाइमा ध्यान केन्द्रित गर्न सकिँदैन, स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पर्छ, आँखा र मस्तिष्कमा समस्या देखिन्छ । सामाजिक सञ्जालमा धेरै समय खर्च गर्दा वास्तविक सम्बन्ध कमजोर हुन्छन् र एक्लोपनाको अनुभूति बढ्छ । साथै, अनावश्यक गेम, भिडियो, र गलत सामग्रीले युवापुस्ताको सोचलाई भट्काउन सक्छ । त्यसैले, मोबाइल प्रयोग आवश्यक भए पनि यसको अत्यधिक प्रयोगलाई नियन्त्रण गरी समयसापेक्ष, उद्देश्यपूर्ण र सीमित प्रयोग गर्न सके मात्र यसबाट फाइदा लिन सकिन्छ ।
- Q.१३. कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. विद्यालयद्वारा प्रदान गरिने गरिब तथा जेहेनदार छात्रवृत्तिको माग गर्दै आफ्नो विद्यालयका प्रधानाध्यापकलाई निवेदन लेख्नुहोस् ।ख. शैक्षिक सत्र सुरु हुनुअघि नयाँ भर्नाका लागि विद्यालयद्वारा बनाइने विज्ञापनको नमुना तयार पार्नुहोस् ।A.श्रीमान्प्रधानाध्यापकज्यू,श्री जनता माध्यमिक विद्यालय,काठमाडौं ।म निवेदक कक्षा ९ मा अध्ययनरत विद्यार्थी ………..को नाम हो । मेरो परिवार आर्थिक रूपमा अति कमजोर छ । तर, मेरो पढाइमा रुचि, मेहनत र लगन छ । अघिल्ला कक्षामा सदैव उत्कृष्ट नतिजा ल्याउँदै आएको छु ।अतः म तपाईंको विद्यालयबाट प्रदान गरिने "गरिब तथा जेहेनदार छात्रवृत्ति" को लागि निवेदन गर्दछु । यस छात्रवृत्तिले मेरो अध्ययनलाई निरन्तरता दिन ठूलो टेवा पुर्याउनेछ भन्ने विश्वास छ ।म निवेदनमा सहानुभूति देखाइ छात्रवृत्ति प्रदान गरी विद्यार्थी जीवनलाई उज्यालो बनाउन सहयोग पुर्याउनुहुन अनुरोध गर्दछु ।निवेदक : …………मिति : …………गत हप्ता हाम्रो विद्यालयमा स्वच्छता कार्यक्रम आयोजना गरिएको थियो । यो कार्यक्रम विद्यालय परिसरलाई सफा राख्ने उद्देश्यले गरिएको भए पनि यसले हामीलाई सफाइबारे जागरूक बनाउन ठूलो योगदान दियो । बिहानैदेखि शिक्षक–विद्यार्थी सबै जनाले आ–आफ्ना कार्यक्षेत्र पाएका थियौँ । कोही विद्यालयको आँगन सफा गर्दै थिए, कोही पर्खालमा टाँसिएका पुराना पोस्टर झिक्दै थिए भने कोही डस्टबिनमा फोहर सङ्कलन गर्दै थिए । मैले पनि आफ्ना साथीहरूसँगै विद्यालयको पुस्तकालय र वरपरको बगैँचाको सफाइ कार्यमा सक्रिय सहभागिता जनाएँ । सफा वातावरणमा बस्दा मन पनि प्रसन्न हुन्छ भन्ने कुरा प्रत्यक्ष अनुभव गर्न पाएँ । यो कार्यक्रमले सफा–सुग्ध विद्यालय मात्र होइन, हाम्रो जीवनशैलीमा पनि सफाइप्रतिको सकारात्मक सोच विकास गरिदिएको छ । त्यसैले, मलाई यो अनुभव अत्यन्तै उपयोगी र स्मरणीय लाग्यो ।
- Q.१४. दिइएको अनुच्छेदबाट चारओटा बुँदा टिपी सुहाउँदो शीर्षक पनि दिनुहोस् :यति हुँदाहुँदै पनि आयुर्वेदिक उपचार पद्धतिमा व्यवस्थापन, सङ्गठन र निदानमा समेत केही सीमा रहेका छन् । दुर्घटनामा परी अङ्गभङ्ग भएको साथै एपेन्डिसाइटिस, हृदयाघात, पक्षाघात आदि रोगबाट पीडित बिरामी, शल्यक्रियाबाट गरिने उपचार, सघन उपचार आदिमा राखेर गरिने उपचारमा एलोप्याथीको सहयोग लिनुपर्ने अवस्था छ । साथै आयुर्वेद उपचारका नाममा जसले पनि औषधी बेच्नु, भिडभाड हुने ठाउँमा हकरले पनि औषधी बेच्नु र त्यसलाई रोक्ने कुनै संयन्त्र नहुनु र यसरी जो पायो त्यसले घरघरै स्वघोषित आयुर्वेदिक वैद्य बनेर उपचार गर्नु जस्ता यसका सीमा हुन् । आयुर्वेदिक औषधीको पार्श्वप्रभाव न्यून हुन्छ । धेरै खायो भने चिनी पनि तितो हुन्छ भने झै नजानी नजानी त्यस्ता औषधी खाँदा जनस्वास्थ्यमा गम्भीर असर पर्न सक्छ ।A.शीर्षक : आयुर्वेदिक उपचारका सीमाबुँदा :१. दुर्घटनाजन्य उपचार र शल्यक्रियामा आयुर्वेद असक्षम हुन्छ ।२. जसले पनि औषधि बेच्ने तथा नियन्त्रण संयन्त्र नहुने समस्या ।३. घरघरमै स्वघोषित वैद्य भएर उपचार गर्ने प्रवृत्ति ।४. नजान्दै औषधि सेवन गर्दा जनस्वास्थ्यमा गम्भीर असर पर्न सक्छ ।
- Q.१५. दिइएको अनुच्छेदको एक तृतीयांशमा सारांश लेखी सुहाउँदो शीर्षक पनि दिनुहोस् :शिक्षालाई मानव जातिको तेस्रो आँखा मानिन्छ । यसलाई हाम्रो भित्री हृदयको नयन पनि भनिन्छ । यो हाम्रो बाहिरी आँखा अथवा चर्मचक्षुभन्दा पृथक्, महान् र तेजवान् छ । हामीसँग भएको यही ज्ञानचक्षुबाट हामीले शिक्षा आर्जन गर्छौँ अर्थात् कुनै कुरा सुन्छौँ र सिक्छौँ, समाज र प्रकृतिमार्फत सैद्धान्तिक र व्यावहारिक ज्ञान निरन्तर आर्जन गरिरहन्छौँ । प्रकृति, संस्कृति र सभ्यताका दृष्टिले सृष्टिको उषाकालदेखि सुसम्पन्न मेरो देश आज शिक्षाका दृष्टिले समेत प्रगतिपथतर्फ लम्कँदो छ । शिक्षाले नै मानवलाई सम्मान, खुसी र सुखपूर्वक जिउने ज्ञान र सिप प्रदान गर्छ । यसले समाज र राष्ट्रमा प्रचलित मान्यता र विश्वासलाई मानवताका आँखाले हेर्ने र तिनका बारे समालोचनात्मक चिन्तन गर्ने सोच प्रदान गर्छ । यसले सकारात्मक र मूल्यवान् विषयलाई ग्रहण गर्ने र कतिपय असान्दर्भिक कुराबारे आलोचनात्मक दृष्टि राख्ने चेत प्रदान गर्छ । विज्ञान र सूचना प्रविधिलगायत युग सुहाउँदा जे जति नवीन प्रयोग र मान्यता स्थापित भएका छन्, तिनलाई आत्मसात् गर्दै समयानुकूल परिष्कृत गर्दै लैजाने काम शिक्षाले गर्छ ।A.शीर्षक : शिक्षाको महत्त्वसारांश :शिक्षालाई मानव जातिको तेस्रो आँखा मानिन्छ । यसले समाज, संस्कृति र प्रकृतिबाट ज्ञान आर्जन गर्ने शक्ति दिन्छ । शिक्षाले मानवलाई सम्मान, सुख र सभ्य जीवनका लागि आवश्यक ज्ञान र सीप प्रदान गर्छ । यसले सकारात्मक मूल्यलाई ग्रहण गर्न, असान्दर्भिक कुरामा आलोचनात्मक दृष्टि राख्न र विज्ञान, प्रविधि तथा नवीन प्रयोगलाई आत्मसात् गर्न प्रेरित गर्छ । यसरी शिक्षा मानव जीवनको मार्गदर्शक र समाजको उन्नतिको आधार हो ।
- Q.१६. दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. तलको कवितांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :नेपाल भोको रहन्छ सितो एउटैले नखाएनेपाल नाङ्गो रहन्छ टालो एउटैले नलाएयसैले आऊ खाना र नाना सबैलाई पुऱ्याऊँनेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमा लगाऊँ।प्रश्नहरू:अ. माथिको कवितांश कुन कविताबाट लिइएको हो र नेपाल के भएमा भोको र नाङ्गो रहँदैन ?आ. हामीले हाम्रो श्रम र सिपलाई किन स्वदेशमै लगाउनुपर्छ ?ख. तलका निबन्धांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :चिकित्साका निरोधात्मक प्रवर्धनात्मक र उपचारात्मक पद्धति छन् । रोग नियन्त्रणका लागि रोग लाग्नुपूर्व नै प्रदान गरिने स्वास्थ्य सेवा निरोधात्मक चिकित्सा हो । स्वास्थ्य स्थिति सुधार गर्न प्रदान गरिने पोषण कार्यक्रम, स्वस्थ्य शिक्षा, वातावरणीय सरसफाइ कार्यक्रम जस्ता सेवा प्रवर्धनात्मक स्वास्थ्य सेवा हुन् । रोग लागेपछि पार्नका लागि गरिने स्वास्थ्य सेवा भनिन्छ । उपचारात्मक स्वास्थ्य सेवाका पनि आधुनिक चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा पद्धतिबाहेकका हामियोप्याथी, प्राकृतिक चिकित्सा विज्ञान, योग चिकित्सा, मनो चिकित्सा, अकुप्रेसर, युनानी चिकित्सा जस्ता अनेकौँ उपचार पद्धति पनि रहेका छन् । तीमध्ये युनानी चिकित्सा पद्धति अरबमा प्रचलित प्राचीन चिकित्सा पद्धति हो । अरब मूलका मानिस र इरानीद्वारा ११ औं शताब्दीतिर यो पद्धति भारतमा प्रचलनमा ल्याइएको थियो ।प्रश्नहरू :अ. चिकित्साका पद्धति के के छन् ?आ. निरोधात्मक, प्रवर्धनात्मक र उपचारात्मक पद्धतिका के कस्ता विशेषता छन् ?A.माथिको कवितांश लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको "नेपाल" कविताबाट लिइएको हो । नेपालमा प्रत्येकले खाना र कपडा बाँड्ने हो भने नेपाल भोको र नाङ्गो रहँदैन ।हामीले हाम्रो श्रम र सिपलाई स्वदेशमै लगाउनुपर्छ किनभने यसले रोजगारी सिर्जना हुन्छ, उत्पादन बढ्छ, देश समृद्ध बन्छ र राष्ट्र आत्मनिर्भर हुन्छ ।चिकित्साका पद्धति : निरोधात्मक, प्रवर्धनात्मक, उपचारात्मक छन् ।
- निरोधात्मक स्वास्थ्य सेवा : रोग लाग्न नदिने खालका सेवा (जस्तै खोप, सरसफाइ)।
- प्रवर्धनात्मक स्वास्थ्य सेवा : स्वास्थ्य सुधार गर्ने सेवा (जस्तै पोषण कार्यक्रम, स्वास्थ्य शिक्षा)।
- उपचारात्मक स्वास्थ्य सेवा : रोग लागेपछि उपचार गर्ने (आधुनिक चिकित्सा, आयुर्वेद, होमियोप्याथी आदि)।
- Q.१७. दिइएको प्रश्नको तार्किक उत्तर दिनुहोस् :कर्तव्य कथाका प्रमुख पात्र मुरलीधरका ठाउँमा तपाईं हुनुभएको भए के गर्नुहुन्थ्यो ? आफ्ना तर्क दिनुहोस् ।A.यदि म "कर्तव्य" कथाका पात्र मुरलीधरको स्थानमा हुने थिएँ भने, आफ्नो परिवारको सुख र सम्पन्नतामा मात्रै रमाएर बस्दिनँथेँ । समाजका अन्य दु:खी र गरिबलाई पनि सहयोग गर्ने गर्थेँ । आफू मात्र होइन, अरूलाई पनि शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीका अवसर दिलाउनेतर्फ लाग्थेँ । किनभने मानिसले आफ्नो मात्र नभई अरूको हितका लागि पनि सोच्नुपर्छ । असली जीवनको कर्तव्य भनेको समाज र राष्ट्रको सेवा गर्नु हो ।
- Q.१८. कुनै एकको सप्रसङ्ग व्याख्या गर्नुहोस् :क. छिमेकीको अगेनाबाट आगो आसारेर सुरु हुने यहाँको दिन गोठमा वस्तुभाउको घाँसपात हालेर केटाकेटी हुन्छ खेतमा गोरु नारेर तन्नेरी हुन्छ र बेग्लाबेग्लै मान्छेका ओठहरू भएर दिनभरि फलाकिरहन्छ दिनभरि हतारिरहन्छ ।ख. जीवनमा सानो घटनाले पनि अथाह खुसी दिन सक्दो रहेछ ।A.कवितांश “छिमेकीको अगेनाबाट आगो आसारेर सुरु हुने यहाँको दिन…” मा गाउँघरको दैनन्दिन जीवन, आपसी सहयोग र श्रमशीलताको यथार्थ चित्रण गरिएको छ । बिहान घरमा आगो नलागे छिमेकीकहाँ गएर आगो माग्ने चलन देखाउँदा मान्छेबीचको आत्मीय सम्बन्ध र सहकार्य प्रकट हुन्छ । त्यसपछि खेत-खलियानमा गोरु नारेको, बुढापाकाले अनुभव सुनाएको, केटाकेटी खेल्दै पढेको, तन्नेरी खेतमा काम गरेको जीवन्त दृश्य प्रस्तुत गरिएको छ । यसले मानिस दिनभरि ओठ भएर फलाक्ने, हात भएर काम गर्ने र निरन्तर हतारिने व्यस्त जीवनलाई देखाउँछ । यसरी कविताले श्रम, आपसी सहयोग र सामूहिक जीवनशैलीमै गाउँले समाजको वास्तविक सौन्दर्य रहेको सन्देश दिन्छ ।जीवन सुख-दुःखको संगम हो । प्रायः मानिसहरू ठूलो उपलब्धि, ठूलो धन सम्पत्ति वा ठूलो सफलता पाएपछि मात्र खुसी मिल्छ भन्ने ठान्छन् । तर साँचो खुशी प्रायः साना घटनामा पनि पाइन्छ । बालकको हाँसो, साथीको सहयोग, परिवारको माया, आफ्नै प्रयासले हासिल भएको सानो सफलता— यी सबैले ठूलो आनन्द दिन्छन् । जीवनका यी साना घटनाले नै हामीलाई जीवित रहने शक्ति र आत्मसन्तोष प्रदान गर्छन् । त्यसैले जीवनलाई रमाइलो बनाउन ठूला घटनाको पर्खाइ गर्नु आवश्यक छैन, बरु साना–साना क्षणलाई मूल्यवान् बनाउन सक्नु नै वास्तविक खुशी हो ।
- Q.१९. कुनै एक प्रश्नको विवेचनात्मक उत्तर दिनुहोस् :क. तलको जीवनीको अंश पढी सोधिएको प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर दिनुहोस् :देवकोटाको साहित्यिक यात्रा विचार र सिर्जनात्मक प्रवृत्तिका दृष्टिले पनि आरोह अवरोहपूर्ण रह्यो । सुरुमा संसारलाई घनघोर दुःखसागर ठान्ने देवकोटाले मानव सेवालाई धर्म र कर्मलाई ईश्वरको पूजा ठान्दै भिखारी कवितामा मानवतावाद र कर्मवादको शङ्खनाद गरे । त्यस्तै जरुर साथी म पागल भन्ने पागल कविताका देवकोटा प्रभुजी मलाई भेडो बनाऊ भन्ने कवितामा विद्रोही कविका रूपमा देखिन्छन् । खहरे झै गड्गडाएर स्वच्छन्द बगेका शाकुन्तलका देवकोटा प्रेम, मानवता र उदारता प्रकट गर्ने मुनामदनका देवकोटाको भव्य र उदात्त रूप नेपाली साहित्यमा परिचित छ । कुनै बेला उनले 'उद्देश्य के लिनु ? उडी छुनु चन्द्र एक' कविता लेख्दा उनलाई धेरैले उनलाई तरङ्गी र लहडी भने तर त्यो लहड नभई दूरदर्शिता थियो, जुन कुरा उनी दिवङ्गत हुनुभन्दा केही समयअघि रुसको रकेट चन्द्रलोक पुगेपछि प्रमाणित भयो ।प्रश्न :देवकोटाका कवितामा मानवतावाद, देशप्रेम र विद्रोही भावना पाइन्छ । माथिको अनुच्छेदलाई समेत आधार बनाई पुष्टि गर्नुहोस् ।ख. तलको कथांश पढी सोधिएको प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर दिनुहोस् :विचार गर्दागर्दै कृष्ण रायले रेलको डब्बामा भएको झगडा सम्झे, हाटमा तिनीद्वारा धक्का खाई लडेको एउटा मान्छेलाई सम्झे, गरिब तर ईर्ष्यालु दाजुभाइलाई सम्झे जो तिनको उन्नति देखिसहँदैनथे । अरूको त के कुरा, आफ्नै पोष्य पुत्रमाथि पनि उनलाई भरोसा थिएन ।प्रश्न :कृष्ण रायलाई कसैसँग पनि भरोसा नलाग्नुको कारण के होला ? 'शत्रु' कथाको माथिको अनुच्छेद समेतलाई आधार बनाई चर्चा गर्नुहोस् ।A.देवकोटाका कवितामा मानवतावाद, देशप्रेम र विद्रोही भावना स्पष्ट पाइन्छ । "भिखारी" कवितामा उनले मानवसेवाको स्वर गुन्जाए, जहाँ कर्मलाई धर्म मानिएको छ । "पागल" कवितामा उनी विद्रोही कवि बनेका छन्, जसले समाजको संकुचितता र अज्ञानतामाथि प्रश्न गरेका छन् । "मुनामदन" जस्तो काव्यमा उनले नेपाली समाजको यथार्थ, प्रेम, मानवीय करुणा र उदारता उजागर गरेका छन् । "उद्देश्य के लिनु? उडी छुनु चन्द्र एक" जस्ता कविताले उनको दूरदर्शिता र वैज्ञानिक सोच देखाउँछ । यसरी देवकोटाका कवितामा मानवप्रेम, देशभक्ति र विद्रोही स्वर एकैसाथ अभिव्यक्त भएकाले उनी सर्वकालीन कवि मानिन्छन् ।‘शत्रु’ कथा मानव जीवनका अन्तरद्वन्द्व र मनोविज्ञानलाई उजागर गर्ने उत्कृष्ट कथा हो । यस कथामा प्रमुख पात्र कृष्ण रायलाई समाजका मानिस मात्र नभई आफ्नै नातागोतासम्ममा पनि विश्वास नलाग्ने अवस्थाको चित्रण गरिएको छ ।कथामा देखाइएझैँ, कृष्ण रायले जीवनमा धेरै चोटपटक अपमान र पीडा भोगेका छन् । रेलको डब्बामा भएको झगडा, हाटमा धक्का खाएर लड्नु, गरिब तर ईर्ष्यालु दाजुभाइसँगको सम्बन्ध, यस्ता घटनाले उनको मनमा गहिरो घाउ पुर्याएको छ । अरूले गरेको अन्याय र विश्वासघातले उनलाई हताश बनाएको छ । त्यसैले उनी मानिससँग घुलमिल हुन सक्दैनन् ।सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा त उनी आफ्नै पोष्य पुत्रमाथि पनि भरोसा गर्न सक्दैनन् । यसले देखाउँछ कि कृष्ण रायलाई पारिवारिक माया र विश्वासको आधारभूत भावनाबाट पनि वञ्चित गरिएको छ । जब व्यक्तिलाई समाज र परिवार दुवैतिरबाट अस्वीकार गरिन्छ, त्यसपछि उसको मनमा गहिरो शङ्का र अविश्वास बस्छ । यही अविश्वास नै उनको चरित्रको मूल विशेषता बनेको छ ।यसरी, कृष्ण रायलाई कसैसँग पनि भरोसा नलाग्नुको कारण उनको विगतका पीडा, अरूको ईर्ष्या र व्यवहार, आफ्नै नातेदारको विश्वासघात तथा आफ्नै परिवारप्रति परेको असुरक्षा हो । यसले ‘शत्रु’ कथामा व्यक्तिको अन्तरपीडा, समाजप्रतिको अविश्वास र जीवनमा आएको एकाकीपनलाई प्रस्ट्याएको छ ।निष्कर्ष : ‘शत्रु’ कथाले मानिसबीचको असमझदारी, ईर्ष्या र अविश्वासले कसरी जीवनलाई एकाकी र पीडादायी बनाउँछ भन्ने सन्देश दिएको छ । कृष्ण राय पात्र वास्तवमा समाजकै अविश्वासपूर्ण चरित्रको प्रतिबिम्ब हुन् ।
- Q.२०. कुनै एक शीर्षकमा १५० शब्द नघटाई निबन्ध लेख्नुहोस् :क. देश विकासमा मेरो दायित्वख. नेपालमा पर्यटन उद्योगका सम्भावनाहरूग. वातावरण प्रदूषणका असरहरूA.देश भनेको केवल भूगोल होइन, यहाँ बस्ने जनताको भावना, संस्कार र योगदानको समष्टि हो । कुनै पनि देशको विकासका लागि नागरिकहरूको सक्रिय भूमिका आवश्यक हुन्छ । म एक सचेत नागरिकको हैसियतले देश विकासमा आफ्नो दायित्वप्रति सजग छु ।पहिलो दायित्व शिक्षा हो । शिक्षित नागरिकले मात्र देशलाई प्रगतिपथमा लैजान सक्छन् । त्यसैले म निरन्तर अध्ययन र ज्ञान आर्जनमा लाग्छु । दोस्रो, श्रम र सिपलाई स्वदेशमै लगाउने संकल्प गर्छु । परदेशमा श्रम बेचेर विदेशी मुलुक धनी बनाउनेभन्दा आफ्नै देशमा लगानी गर्नुपर्छ । तेस्रो, म भ्रष्टाचारविरुद्ध सदैव जागरुक हुन्छु । ईमानदारी र पारदर्शिताले मात्र समाज शुद्ध हुन्छ ।त्यसैगरी वातावरण संरक्षण, संस्कृति जगेर्ना र सीप विकासमा मेरो सक्रियता रहनेछ । देशलाई आवश्यकता परेको बेला म स्वेच्छाले योगदान दिनेछु ।निष्कर्ष : देश विकास कुनै एक व्यक्तिको काम होइन । प्रत्येक नागरिकले आफ्नो दायित्व बुझे मात्र समृद्ध नेपाल निर्माण सम्भव हुन्छ । त्यसैले म आफ्नो जीवनलाई समाज र राष्ट्रको सेवामा समर्पित गर्नेछु ।नेपाल प्राकृतिक सौन्दर्य, धार्मिक विविधता र सांस्कृतिक सम्पदाले सम्पन्न देश हो । हिमाल, पहाड र तराईको भौगोलिक विविधताले नेपाललाई विश्वमै अद्वितीय बनाएको छ । यही कारणले नेपालमा पर्यटन उद्योगको अपार सम्भावना रहेको छ ।नेपाल विश्वकै सर्वोच्च शिखर सगरमाथाको देश हो । यहाँ अन्नपूर्ण, लाङटाङ, कञ्चनजङ्घा जस्ता हिमालहरू छन् जसले पर्वतारोहण र पदयात्रामा रुचि राख्ने पर्यटकलाई आकर्षित गर्छन् । त्यस्तै पोखरा, लुम्बिनी, चितवन, गण्डकी र काठमाडौँ उपत्यकाको ऐतिहासिक सम्पदाले धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्यटनलाई प्रवर्द्धन गरेको छ ।नेपाललाई बौद्ध धर्मको उद्गम स्थल र हिन्दू धर्मको तीर्थभूमिका रूपमा विश्वले चिन्छ । पशुपतिनाथ, लुम्बिनी, मुक्तिनाथ जस्ता धार्मिक स्थलले वार्षिक हजारौँ आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकलाई आकर्षित गर्छन् । साथै, साहसिक खेलकुदजस्तै र्याफ्टिङ, प्याराग्लाइडिङ, बञ्जी जम्प, पर्वतारोहण आदि खेलले नेपालको पर्यटनलाई नयाँ आयाम दिएको छ ।पर्यटन उद्योगले नेपालमा रोजगारी सिर्जना, विदेशी मुद्रा आर्जन, पूर्वाधार विकास र संस्कृतिको संरक्षणमा ठूलो भूमिका खेल्न सक्छ । सरकार र निजी क्षेत्रको सहकार्यमा यातायात, आवास र प्रचारप्रसारमा सुधार ल्याइए नेपाल पर्यटनको आकर्षक गन्तव्य बन्नेछ ।निष्कर्ष : नेपालमा पर्यटन उद्योग विकास गर्न सकियो भने समृद्ध नेपाल बनाउने सपना छिट्टै पूरा गर्न सकिन्छ । यसैले पर्यटन उद्योग नेपालको भविष्यको आधारस्तम्भ बन्न सक्छ ।मानव जीवन वातावरणसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ । स्वस्थ वातावरणबिनाको जीवन सम्भव छैन । तर, आधुनिक विज्ञान, उद्योग र अनियन्त्रित शहरीकरणका कारण वातावरण दिनप्रतिदिन प्रदूषित बन्दै गएको छ ।सबैभन्दा गम्भीर असर स्वास्थ्यमा परेको छ । वायु प्रदूषणले दम, क्यान्सर, मुटुरोग, एलर्जी र अन्य श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या बढाएको छ । पानी प्रदूषणले हैजा, टाइफाइड, हेपाटाइटिस जस्ता रोग फैलाउँछ । जमिन प्रदूषणले खेतीयोग्य जमिनको उर्वराशक्ति घटाउँछ र विषादीयुक्त उत्पादनले जनस्वास्थ्यमा असर पुर्याउँछ ।वातावरण प्रदूषणले प्राकृतिक सन्तुलन भङ्ग गरेको छ । वन विनाश, कार्बन उत्सर्जन र उद्योगबाट निस्कने धुवाँले ग्लोबल वार्मिङ र जलवायु परिवर्तन तीव्र बनाएको छ । हिउँ पग्लन थालेका छन्, समुद्रको सतह बढ्दैछ र असामयिक बाढी, सुख्खा तथा आँधीबेहरी जस्ता प्राकृतिक प्रकोपहरू बढिरहेका छन् ।सामाजिक र आर्थिक क्षेत्रमा पनि यसको असर देखिन्छ । प्रदूषणका कारण रोग बढ्दा स्वास्थ्य उपचारमा ठूलो खर्च हुन्छ । कृषिजन्य उत्पादनमा कमी आउँछ र जनताको जीवनस्तर कमजोर बन्छ ।निष्कर्ष : वातावरण प्रदूषणले मानव अस्तित्वमै खतरा उत्पन्न गरेको छ । यसलाई नियन्त्रण गर्न वन संरक्षण, प्रदूषण नियन्त्रण, नवीकरणीय ऊर्जाको प्रयोग र जनचेतना फैलाउनैपर्छ । स्वच्छ वातावरण नै जीवनको आधार भएकाले यसको संरक्षण सबैको दायित्व हो ।
Practice Without Boundaries.
Premium gives you full access, zero ads, and unlimited custom paper generation. Study your way, every day.