Answers On/OffJS required
Group A
- Q.१. समूह 'क' मा दिइएका शब्दहरूको अर्थ समूह 'ख' बाट पहिचान गरी उत्तरपुस्तिकामा सार्नुहोस् :
समूह 'क' समूह 'ख' ओजस्वी जमिन हेक्का तपस्वी अपूर्व दिक्क सन्यासी प्रभावशाली याद अद्वितीय औजार A.समूह 'क' समूह 'ख' ओजस्वी प्रभावशाली हेक्का याद अपूर्व अद्वितीय सन्यासी तपस्वी - Q.२. दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् :आदि कालदेखि यतीका कुरा हुँदै आए पनि मैले चाहिँ देखेको छैन । यसको साँचो अर्थ नै मलाई थाहा छैन । यसको अपत्यारिलो संरचनाका बारेमा कुनै सर्वज्ञले पनि भन्न सकेको मलाई आजसम्म ज्ञात छैन । तपाईंलाई थाहा छ त ? क. अनेकार्थक शब्द हो ।ख. 'अन्त्य'को विपरीतार्थी शब्द हो ।ग. 'सबै कुरा जान्ने' बुझाउने सिङ्गो शब्द हो ।घ. 'यति'को श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द हो ।A.क. काल अनेकार्थक शब्द हो।ख. आरम्भ ‘अन्त्य’को विपरीतार्थी शब्द हो।ग. सर्वज्ञ ‘सबै कुरा जान्ने’ बुझाउने सिङ्गो शब्द हो।घ. यतिको श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द यती हो।
- Q.३. दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा उखान र एउटा अनुकरणात्मक शब्द पहिचान गरी तिनलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :जागिरको सिलसिलामा सहरसम्म पुग्न रामबहादुर धरान आइपुगेछ । उसले त्यहाँ कामका लागि धेरै ठाउँमा गएछ । जुन जोगी आए पनि कानै चिरेका, जहाँ गए पनि उसले जागिर भेटेनछ । धेरै हण्डर खाएपछि एकदिन प्रचण्ड गर्मीमा उसले धित मर्ने गरी पानी पिएर छहारीमा बसेछ । त्पति नै बेला एक बयस्क मानिस टुप्लुक्क आइपुगेछ । त्यो मानिसले रामबहादुरलाई राम्रो जागिरका लागि आग्रह गरेछ । रामबहादुरलाई के खोज्छस् कानो आँखो भएछ ।A.
- उखान: जुन जोगी आए पनि कानै चिरेका वाक्यमा प्रयोग: उसको काम सधैं असफल हुन्छ, जुन जोगी आए पनि कानै चिरेका जस्तै भयो।
- अनुकरणात्मक शब्द: टुप्लुक्क वाक्यमा प्रयोग: बिल्ली टुप्लुक्क ढोकामा आइपुगी।
- Q.४. दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. दिइएका शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द छानी लेख्नुहोस् :अ. सामाजीकिकरण, सामाजीकीकरन , सामाजिकीकरण, सामाजिकीकरनआ. प्रतिस्ठि, प्रतिष्ठिट, पर्तिष्टित, प्रतिष्ठितख. दिइएको वाक्यलाई शुद्ध पारी लेख्नुहोस् :हरेक नागरिकहरू भन्दैछन् अबौँ देसको विकास हामीले नै गर्ने हो ।A.सामाजिकीकरणप्रतिष्ठितहरेक नागरिक अबौँ देशको विकास हामीले नै गर्ने हो भन्दछन्।
- Q.५. दिइएको अनुच्छेदमा रेखाङ्कन गरिएका शब्दको शब्दवर्ग पहिचान गर्नुहोस् :यहाँका किसानले तरकारी र फलफुल खेतीलाई नगदेबालीका रूपमा खेतीपाती गर्दै आएका छन् । नेपालको सङ्घीय राजधानी काठमाडौँ उपत्यकामा तरकारी अत्यधिक मात्रामा खपत हुने गरेको छ ।A.यहाँ – सर्वनामसङ्घीय – विशेषणखपत – संज्ञागरेको छ – क्रियाउपत्यकामा – अव्यय
- Q.६. दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. दिइएको अनुच्छेदबाट दुईबोटा उपसर्ग र दुईओटा प्रत्यय लागेर बनेका शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :विद्यालयहरूमा नैतिक शिक्षाको पढाइ हुनुपर्छ । अरूको अनावश्यक अपमान गर्नु हुन्न भन्ने कुरा सिकाउनु पर्छ । यस्तो पढाइले मानसिक विकृति हटाई मानवीयता स्थापित गराउँछ । आज नैतिक शिक्षाको अभावले नै देशको यो अवस्था भएको हो त ?ख. दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्, एउटा विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्वित्व भएर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :सान्नानीले पूजासामग्री लिएर बाटैबाटो बाटापारिको मन्दिर भएतिर गइन् । म पनि कामसाम छोडेर उनीतिर गएँ । उनी चौबन्दी र मखिबुट्टे गुन्युमा सजिएकी थिइन् । उनले मलाई पनि पञ्चामृत र सयपत्री दिइन् । हामीले आआफ्ना कुरा सुनायौँ । मैले ठुलाठुला गफ गरिनँ । मसँग धनसन नभए पनि उनलाई घर लगेर खानासाना खुवाएँ ।A.
- उपसर्ग: अनावश्यक (अन् + आवश्यक), अपमान (अप + मान)
- प्रत्यय: विकृति (विकृत + इ), मानवीयता (मानव + ईय + ता)
- समस्त शब्द: मानसिक विकृति → मानसिक + विकृति
- विग्रह पदावली: बाटैबाटो (बाट + ऐ + बाटो)
- द्वित्व शब्द: कामसाम (काम + काम → कामसाम), ठुलाठुला (ठुलो + ठुलो → ठुलाठुला)
- Q.७. दिइएको अनुच्छेदलाई सामान्य भविष्यत् कालमा परिवर्तन गर्नुहोस् :म गाउँमा मेरो पुरानो साथीलाई भेट्छु । हामी धेरै बेर कुरा गछौँ । साथी प्रगतिको कथा सुनाउँछ । म पनि मेरो प्रगतिको कुरा सुनाउँछु ।A.म गाउँमा मेरो पुरानो साथीलाई भेट्नेछु। हामी धेरै बेर कुरा गर्नेछौँ। साथी प्रगतिको कथा सुनाउनेछ। म पनि मेरो प्रगतिको कुरा सुनाउनेछु।
- Q.८. कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. सम्भावनार्थकका फरक फरक क्रियापद प्रयोग गरी चार वाक्यमा आफ्नो देशको प्रगतिका बारेमा वर्णन गर्नुहोस् ।ख. तलका वाक्यलाई मध्यम आदरमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।तँ मिहिनेती छस् । तेरो बानी ब्यहोरा पनि राम्रो छ । तेरो पढाइ पनि राम्रो छ । जोसुकैलाई विश्वास गरिहाल्ने बानीमा भने तैंले सुधार गर्नुपर्छ ।A.
- हाम्रो देशले भविष्यमा ठूलो प्रगति गर्न सक्छ।
- यहाँका युवाले मेहनत गरे भने समृद्धि सम्भव छ।
- कृषि क्षेत्रमा सुधार आयो भने देश अघि बढ्न सक्छ।
- विज्ञान प्रविधिको सदुपयोगले देश समृद्ध बन्ने सम्भावना छ।
तपाईं मिहिनेती हुनुहुन्छ। तपाईंको बानी ब्यहोरा पनि राम्रो छ। तपाईंको पढाइ पनि राम्रो छ। तर जसलाई पनि विश्वास गर्ने बानीमा तपाईंले सुधार गर्नुपर्छ। - Q.९. कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्यपरिवर्तन गर्नुहोस् :क. भाइ पढ्दा पढ्दै भुसुक्कै निदाएछन् । (स्त्रीलिङ्ग)ख. तिम्री काकी बिहानै धान काट्न जानुभएछ । (बहुवचन)ग. वीरबहादुरले धनेलाई पैसा दियो । (प्रेरणार्थक)घ. फुर्वाले नयाँ पुस्तकहरू पढ्ने लत बसाएछ । (कर्मवाच्य)A.बहिनी पढ्दा पढ्दै भुसुक्कै निदाइछन्।तिमीहरूको काकी बिहानै धान काट्न जानुभएछन्।धनेलाई वीरबहादुरले पैसा दिन लगायो।नयाँ पुस्तकहरू फुर्वाद्वारा पढिने लत बसाइएछ।
- Q.१०. दिइएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :ससाना कार्यबाट प्राप्त हुने ठुलाठुला परिणामले पनि कर्तव्यको महानता झल्काउँछ । हरेक नागरिकले गर्नुपर्ने आआफ्ना कर्तव्यका दायरा छन् । आआफ्ना ठाउँबाट सबैले आआफ्नो कर्तव्य निर्वाह गरेको समाज सभ्य हुन्छ र सुसंस्कृत हुन्छ । ससाना कुरा मात्र हेरौं न । नागरिकले आआफ्ना घर वरिपरि सफा गरे भने सिङ्गो गाउँ वा सहर सफा हुन्छ । कृषकले झरी, बादल नभनी गरेको मिहिनेतले सबैले खाने अन्न उत्पादन हुन्छ । समाजमा बस्ने नागरिकले एकअर्काको अस्तित्वको सम्मान र आदर गर्दै आफ्नो दायित्व निर्वाह गरेको समाज आदर्श समाज हुन्छ । शिक्षकले पेसाप्रतिको निष्ठा सम्कँदा र सोअनुसारको आचरण गर्दा शिक्षकको कर्तव्य पूरा हुन्छ । सरकारी कार्यालयबाट सेवाग्राहीले मुस्कानसहितको सेवा पाउँदा कर्मचारीको कर्तव्य पूरा भएको ठहर्छ । यसरी एकअकाले आआफ्नो स्थानबाट कर्तव्य निर्वाह गर्दा समाज सभ्य र व्यवस्थित हुन्छ । त्यसैले कर्तव्यपालन अधिकारप्राप्तिको लक्ष्यभन्दा विशिष्ट छ ।प्रश्नहरू :क. अनुच्छेदको पहिलो वाक्यलाई अपूर्ण भूत कालमा बदल्नुहोस् ।ख रेखाङ्कित 'कर्तव्य' शब्दको कारक र विभक्तिको नाम लेख्नुहोस् ।ग. 'आचरण र नागरिक' शब्दको निर्माण प्रक्रिया देखाउनुहोस् ।घ. 'सरकारी कार्यालयबाट सेवाग्राहीले मुस्कानसहितको सेवा पाउँदा कर्मचारीको कर्तव्य पूरा भएको ठहर्छ ।' यस वाक्यलाई मिश्र वाक्यमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।A.ससाना कार्यबाट प्राप्त हुने ठुलाठुला परिणामले पनि कर्तव्यको महानता झल्काइरहेको थियो।कर्तव्य → कर्मकारक, तृतीया विभक्ति
- आचरण → आ (उपसर्ग) + चरण (धातु) → निर्माण
- नागरिक → नागर (संज्ञा) + इक (प्रत्यय) → निर्माण
जब सरकारी कार्यालयबाट सेवाग्राहीले मुस्कानसहितको सेवा पाए, तब कर्मचारीको कर्तव्य पूरा भएको ठहर्छ। - Q.११. दिइएको गद्यांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :जीवको विकासमा विभिन्न तरिकाले सुधारहरू हुँदै आए, सर्वप्रथम हड्डी नभएका जनावरहरू थिए तर तिनीहरू लामो समयसम्म बाँच्न सक्दैनथे तसर्थ हड्डीको विकास भयो । तिनीहरूको सबैभन्दा पहिले ढाडको हड्डी विकास भयो । हामीले जनावरलाई विभाजन गरेका छौं - हड्डी भएको र हड्डी नभएको जनावर । मानिस र जनावर जुन तिमी वरिपरि देख्छौ, तिनीहरू वास्तवमै हड्डी भएका प्राणी हुन् । तिमीले साधारण जनावर देखेका छौ, जस्तैः माछा, जसले फुल पार्छ र त्यत्तिकै छोडि दिन्छ । तिनीहरूले एक पटकमा हजारौं फुलहरू पार्छन् । फुलको सुरक्षा नगर्ने हुनाले तिनीहरूका धेरैजसो फुलहरू नष्ट हुन्छन् वा अन्य प्राणीले खाइदिन्छन् । केही मात्र माछाका रूपमा पैदा हुन्छन् तर हामीले केही विकसित जनावरलाई परीक्षण गरेको खण्डमा तिनीहरूले थोरै बच्चा पैदा गरेको भएतापनि राम्ररी हेरचाह गरेको पाउँछौँ । कुखुराको पोथीले पनि फुल पार्छ । पोथीले फुललाई शरीरले छोप्छ । यसरी चल्लाको जन्म हुन्छ । चल्ला उत्पादन गरी सकेपछि त्यसलाई केही समयसम्म खानेकुरा खुवाउँछ । जब चल्ला ठुलो हुन्छ तब मात्र पोथीले हेरचाह गर्न छोड्छ । स्तनधारी जनावरहरूले फुल पार्दैनन् तर तिनीहरूले फुल आफ्नो शरीरभित्रै राख्छन् र एउटा विकसित बच्चालाई जन्म दिन्छन् । कुकुर, बिरालो, खरायो आदिलाई उदाहरणका रूपमा लिन सकिन्छ । बच्चालाई जन्म दिएपछि यिनीहरूले दूध चुसाउँछन् । यसरी आमाले बच्चालाई राम्ररी स्याहार सुसार गर्छन् ।प्रश्नहरू :क. हड्डीको विकास कसरी भयो ?ख. माछाका धेरैजसो फुलहरू कसरी नष्ट हुन्छन् ?ग. स्तनधारी जनावरका आमाले बच्चाको स्याहार सुसार कसरी गर्छन् ?घ. माथिको अनुच्छेदको आशय के हो ?A.जनावर लामो समयसम्म बाँच्न नसकेपछि आवश्यकताका कारण हड्डीको विकास भयो।माछाका धेरैजसो फुलहरू अन्य प्राणीले खाइदिने वा नष्ट हुने भएकाले नष्ट हुन्छन्।स्तनधारी जनावरका आमाले बच्चालाई दूध चुसाउँछन् र राम्ररी स्याहार सुसार गर्छन्।जीवहरूको विकासमा समयसँगै सुधार हुँदै गएको छ र उच्च विकसित प्राणीहरूले आफ्ना बच्चालाई सुरक्षित राखी स्याहार गर्ने क्षमता विकास गरेका छन्।
- Q.१२. कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. दिइएका बुँदाका आधारमा जीवनी तयार पारी शीर्षकसमेत लेख्नुहोस् :नाम : इन्दिरा प्रसाईंजन्ममिति : वि.सं. २०१४ फागुन ३जन्मस्थान : भारतको दार्जिलिङ, हाल अनामनगर काठमाडौँपिता/माता : गणेशप्रसाद शर्मा/दुर्गादेवी शर्माशिक्षा : एम.बी.ए (त्रिवि)योगदान : कथा, कविता, निबन्ध, उपन्यास, खण्डकाव्य, समीक्षात्मक जीवनीमूलक निबन्धकृतिहरू : 'मन सायद उघ्रदैन', 'बयान', 'दोस्रो सत्ता' 'मेरो कथा' आदि कथासङ्ग्रह, 'विश्वमित्र', 'रनमाया' 'शिखा' आदि (उपन्यास), 'वायुपङ्खी घोडा', 'ए समुन्द्र', 'शारदा'आदि कवितासङ्ग्रह, 'प्रिय नरेन्द्र' जीवनीमूलक निबन्ध आदि ।विशेषता : नारीवादी साहित्यकार, सामाजिक कथाकार, मनोवैज्ञानिक कथाकार, जीवन र विज्ञानको समन्वय गरी साहित्य लेख्ने साहित्यकारमानसम्मान : युवावर्ष मोती पुरस्कार, मैनाली कथा पुरस्कार, राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार, राष्ट्रिय गौरव युवा सम्मान, दीपज्योति पुरस्कारलगायत थुप्रै पुरस्कारबाट सम्मानित् ।ख. आवश्यक औषधीहरूको माग गर्दै नवीन औषधी पसल नवलपरासीका तर्फबाट बोम्निका औषधालय वीरगञ्जका प्रबन्धकलाई लेखिने व्यापारिक चिठी लेख्नुहोस् ।A.शीर्षक : नारीवादी साहित्यकार इन्दिरा प्रसाईंवि.सं. २०१४ फागुन ३ गते भारतको दार्जिलिङमा जन्मेकी इन्दिरा प्रसाईं हाल काठमाडौँको अनामनगरमा बसोबास गर्दै आउनुभएको छ। उहाँका पिता गणेशप्रसाद शर्मा र माता दुर्गादेवी शर्मा हुनुहुन्छ। उच्च शिक्षा त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट एम.बी.ए सम्म हासिल गर्नुभएको छ। उहाँको साहित्यिक योगदानमा कथा, कविता, निबन्ध, उपन्यास, खण्डकाव्य र जीवनीमूलक निबन्ध विशेष छन्। उहाँका प्रमुख कृतिहरूमा ‘मन सायद उघ्रदैन’, ‘बयान’, ‘दोस्रो सत्ता’, ‘मेरो कथा’ (कथासङ्ग्रह), ‘विश्वमित्र’, ‘रनमाया’, ‘शिखा’ (उपन्यास), ‘वायुपङ्खी घोडा’, ‘ए समुन्द्र’, ‘शारदा’ (कवितासङ्ग्रह) र ‘प्रिय नरेन्द्र’ (जीवनीमूलक निबन्ध) उल्लेखनीय छन्। इन्दिरा प्रसाईं नारीवादी साहित्यकार, सामाजिक कथाकार र मनोवैज्ञानिक कथाकारका रूपमा परिचित हुनुहुन्छ। जीवन र विज्ञानको समन्वय गरेर साहित्य सिर्जना गर्नु उहाँको विशेषता हो। उहाँ युवावर्ष मोती पुरस्कार, मैनाली कथा पुरस्कार, राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार, राष्ट्रिय गौरव युवा सम्मान, दीपज्योति पुरस्कारलगायत थुप्रै सम्मानबाट विभूषित हुनु भएको छ।नवीन औषधी पसल, नवलपरासीमिति : ……श्री बोम्निका औषधालय,वीरगञ्जप्रबन्धकज्यू,महोदय,हामी नवीन औषधी पसल तर्फबाट तपाईंको औषधालयमा अत्यावश्यक औषधीहरूको माग गर्न चाहन्छौं । हाल हाम्रो पसलमा कतिपय नियमित प्रयोग हुने औषधीहरू सकिएको हुँदा तुरुन्तै आपूर्ति आवश्यक भएको छ ।हामीलाई चाहिने औषधीहरूको सूची :१. प्यारेसिटामोल ५० प्याक२. एमोक्सिसिलिन २५ प्याक३. सिटामोल सिरप २० बोतल४. एण्टिबायोटिक क्याप्सुल ३० प्याक५. पेनकिलर ट्याब्लेट ४० प्याकतपाईंको औषधालयबाट यसअघि पनि गुणस्तरीय औषधी समयमै प्राप्त भएकाले यसपटक पनि शीघ्र आपूर्ति गरिदिनुहुन हार्दिक अनुरोध गर्दछौं । भुक्तानी नियमित प्रचलनअनुसार प्रेषण गरिनेछ ।धन्यवाद ।नवीन औषधी पसलप्रोप्राइटरको नाम …………संपर्क नं. …………
- Q.१३. तलका कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्:क. डेङ्गु र मलेरियाको सङ्क्रमण न्युनीकरण गर्न आवश्यक गतिविधि सञ्चालन गर्न अनुरोध गर्दै आफ्नो नगरपालिकाका प्रमुखलाई लेखिने निवेदनको नमुना तयार पार्नुहोस् ।ख. आफ्नो टोलमा बिजुलीका पोलहरू परिवर्तन गर्नुपर्ने कुराको कारण देखाई दुई दिनसम्म विद्युत सेवा अवरुद्ध हुने नेपाल विद्युत प्राधिकरणका तर्फबाट सर्वसाधारणका लागि सूचित गरिने सूचना तयार पार्नुहोस् ।A.श्रीमान् प्रमुखज्यू,नगरपालिका कार्यालय, ………मिनतिपूर्वक निवेदनयसप्रकार छ:हाल हाम्रो नगरपालिकामा डेङ्गु र मलेरियाको सङ्क्रमण तीव्र गतिमा फैलिरहेको छ। यसले नागरिकको स्वास्थ्यमा गम्भीर संकट निम्त्याइरहेको छ। सरसफाइ, धुलामुक्त वातावरण, कीटाणुनाशक छर्किने कार्य, सचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालनजस्ता गतिविधिहरू तात्कालिक रूपमा गर्न जरुरी देखिन्छ।तसर्थ नगरपालिकाले आवश्यक कार्यक्रम र स्वास्थ्य सुरक्षा उपाय तत्काल सञ्चालन गरी जनतालाई सुरक्षित बनाउन सहयोग पुर्याउन अनुरोध गर्दछु।निवेदक, …………नेपाल विद्युत प्राधिकरणको तर्फबाट सूचनासर्वसाधारणलाई यस सूचना मार्फत अवगत गराइन्छ कि, यस क्षेत्रमा रहेका बिजुलीका पोलहरू अत्यधिक जीर्ण भइसकेका कारण परिवर्तन गर्नुपर्ने भएको छ । सोही कार्य सम्पन्न गर्न दुई दिनसम्म विद्युत आपूर्ति अवरुद्ध हुने भएकोले यसबारे जानकारी गराइएको हो ।
- मिति : २०८२ साल आश्विन १ गतेदेखि २ गतेसम्म
- समय : बिहान १० बजेबाट बेलुकी ५ बजेसम्म
- प्रभावित क्षेत्र : ………… (क्षेत्रको नाम)
यस अवधिमा विद्युत सेवा पूर्ण रूपमा बन्द रहने भएकाले असुविधा व्यहोर्नु पर्ने हुन्छ । उपभोक्ताहरूप्रति क्षमायाचना गर्दै सहयोगको अपेक्षा गर्दछौं ।नेपाल विद्युत प्राधिकरणकार्यालय प्रमुख……………… - Q.१४. दिइएको अनुच्छेदबाट चारओटा बुँदा टिप्नुहोस् :गुरुकुलमा अहिलेको शिक्षा प्रणालीजस्तो निश्चित समयमा विद्यालय आएर पढ्ने समय तालिका हुँदैनथ्यो । गुरुकुलमा सबै शिष्य एउटै उमेरका हुँदैनथे तर उनीहरूको सिकाइ एउटै समूहमा हुन्थ्यो । गुरुले शिष्यको उमेरअनुसार शिक्षा दिने व्यवस्था थियो । ठुला शिष्यबाट सानाले सिक्ने परिपाटी पनि गुरुकुलमा हुन्थ्यो । गुरु र शिष्य प्रायः सँगसँगै हुने भएकाले गुरुले अह्नाएका बेलामा काममा जानुपर्ने हुन सक्थ्यो । जुनसुकै वेलामा पनि औपचारिक कक्षा सुरु हुन सक्थ्यो । सामान्यतया गुरुकुलका छात्र बिहान सबेरै उठ्ने र अध्ययनका साथसाथै काममा पनि सक्रिय हुने गर्थे । गुरुकुलमा सैद्धान्तिक अध्ययनभन्दा व्यावहारिक अध्ययनलाई बढी महत्त्व दिने गरिन्थ्यो । यो शिक्षा प्रणालीमा औपचारिक परीक्षा हुँदैनथ्यो । हरेक समय नीति, व्यवहार र उसको व्यावसायिक कौशलको परीक्षा भइरहन्थ्यो । यसरी प्राचीन कालमा दीक्षान्तको समयमा केही कठिन परीक्षा लिने गरिन्थ्यो । त्यस्ता कठिन परीक्षा विभिन्न खालका हुन्थे । परीक्षाका क्रममा गोप्य रूपले गुरुले शिष्यलाई नियालिरहेका हुन्थे । शिष्यले छिचोल्न नसक्ने खालको बिघ्न पर्यो भने गुरु अघि सर्थे । त्यो परीक्षा पूरा गर्न सकेमा शिष्य दीक्षित हुन्थे ।A.
- गुरुकुलमा समयतालिका हुँदैनथ्यो, जुनसुकै समयमा पढाइ सुरु हुन सक्थ्यो।
- शिष्यहरू एउटै उमेरका नभए पनि एउटै समूहमा पढाइ हुन्थ्यो।
- व्यावहारिक अध्ययनलाई बढी महत्त्व दिइन्थ्यो।
- दीक्षान्तमा कठिन परीक्षा लिइन्थ्यो र गुरु गोप्य रूपमा शिष्यलाई नियालिरहेका हुन्थे।
- Q.१५. तलदिइएको अनुच्छेदको एक तृतीयांशमा सारांश लेख्नुहोस्:व्यक्तिले औपचारिक सन्दर्भमा आफ्ना विचार, भावना तथा दृष्टिकोणहरू क्रमबद्ध रूपमा निर्भीकताका साथ राख्नु भाषण हो । यसमा श्रोताको ध्यान केन्द्रित गरी आफ्ना भनाइ आकर्षक, प्रभावशाली एवम् कलात्मक शैलीमा व्यक्त गर्ने कुरामा ध्यान दिनुपर्छ । आफ्ना सन्देश स्पष्ट, रोचक एवम् मनोरञ्जनपूर्ण तरिकाले श्रोतासमक्ष पुऱ्याउने कला भएकाले यसलाई भाषण कला भनिएको हो । मानिसको मनमुटुलाई तरङ्गित पार्न सक्ने र श्रोताका भावनाहरूको प्रतिनिधित्व हुनसक्ने खालको भाषण बढी प्रभावकारी हुन्छ । कक्षाकोठामा गरिने छलफल तथा संवादबाट बोल्ने बानीको विकास गराउँदै वादविवाद, वक्तृताजस्ता कार्यक्रमहरूमा सहभागी गराएर विद्यार्थीमा यस्तो कलाको विकास गराउन सकिन्छ । भाषण सभासमारोह तथा औपचारिक कार्यक्रमहरूमा प्रस्तुत गरिने भएकाले यसको भाषा औपचारिक र शिष्ट हुनुपर्छ । व्यक्तिले आफ्नो प्रतिभा प्रस्फुटन गर्ने र आफ्नो व्यक्तित्वको परिचय दिने आधार पनि भाषण कला नै हो । विभिन्न सभासमारोह, वाक्प्रतियोगिता, संवाद, अन्तरक्रिया, दैनिक जनजीवन सञ्चालन जस्ता विविध क्षेत्रमा यस्तो कलाको महत्त्व रहन्छ ।A.भाषण भनेको विचार र भावनालाई क्रमबद्ध रूपमा निर्भीकताका साथ प्रस्तुत गर्ने कला हो। यसमा स्पष्ट, आकर्षक र प्रभावशाली ढंगले श्रोतासामु विचार राखिन्छ। कक्षामा छलफल, वादविवाद र वक्तृता जस्ता क्रियाकलापले विद्यार्थीमा यो कला विकास हुन्छ। भाषण औपचारिक कार्यक्रमहरूमा गरिने भएकाले यसको भाषा शिष्ट र सभ्य हुन्छ। यसले व्यक्तित्वको परिचय दिनुका साथै विभिन्न सामाजिक, शैक्षिक र व्यावसायिक क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
- Q.१६. तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :क. दिइएको कवितांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :पहाड भन्छ पसिना पाए म स्वर्ग भुलाउँथेंतराई भन्छ सिँचाइ पाए म सुन झुलाउँथेंके छ र गाह्रो होस्टेमा हैंसे सबैले मिलाएसबैले चोखो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाए ।प्रश्नहरू :अ. पहाडले पसिना र तराईले सिँचाइ खोज्नुको कारण के हो ?आ. माथिको कवितांशको मूल भाव लेख्नुहोस् ।ख. दिइएको निबन्धांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :काँडा झरेको गुलाफको बोट भए होलान् भन्ने आशा गरेकी थिएँ तर झन् फूल झरेर काँडा मात्र बाँकी रहेका बनेर आएछन् । बालुवाले तिललाई पनि बालुवा नै सम्झन्छ भने झै उनका आँखामा म बिझाउन थालें । मैले बर्साएका अमृतका कण कणमा उनले बिष देख्न थाले, दिएको चिनीलाई गेगर सम्झे, पथ्य वचनले पनि तिखो वाणको रूप लियो । उसैले घात प्रतिघात चल्दै गयो । अन्त्यमा उनले बुनेको जालमा म पो परेँ । थुनुवा कैदी जस्तो भएर बस्नुपर्दा खसमले त्यागेकालाई घरभित्र हुलेको पापको फल हो भनी चित्त बुझाएँ ।प्रश्नहरू :अ. म पात्र उनका आँखामा बिझाउनुको कारण के हो ?आ. कथांशमा घात प्रतिघात किन चल्दै गयो ?A.पहाडमा जमिन प्रशस्त भए पनि उत्पादन बढाउन प्रशस्त श्रम आवश्यक हुन्छ । त्यहाँ मेसिनरी वा आधुनिक सिँचाइको सहज पहुँच हुँदैन, त्यसैले पहाडले पसिना अर्थात् कठोर परिश्रम खोजेको हो । तराईमा भने प्रशस्त उर्वर जमिन भए पनि सिँचाइको अभावमा धान्य उत्पादनमा समस्या हुन्छ । यदि पर्याप्त सिँचाइ भएमा तराईले सुनझैँ उत्पादन फलाउन सक्ने क्षमता राख्छ भन्ने भाव प्रस्तुत भएको छ ।यस कवितांशले नेपालको प्राकृतिक भू–गोलका सम्भावनाहरूलाई श्रम, सिप र सहकार्यमार्फत उपयोग गर्न सकिने विचार प्रस्तुत गरेको छ । पहाड र तराई दुवैमा आ–आफ्ना चुनौती भए पनि सामूहिक श्रम, सहकार्य र सीपको सही उपयोग भएमा नेपाल समृद्ध बन्न सक्छ भन्ने मुख्य सन्देश कवितामा छ ।म पात्रले दिएको प्रेम, सद्भाव र अमृतसम आचरणलाई पुरुष पात्रले गलत रूपमा बुझे । सद्भावलाई विष देख्ने, मीठा वचनलाई वाण ठान्ने दृष्टिकोण राखेकाले म पात्र उनका आँखामा बिझाउन थालिन् ।दुवैबीचको विश्वास र समझदारी हराएको कारणले उनीहरूबीच शंका, कटुता र असमझदारी पैदा भयो । एकले दिएको प्रेमलाई अर्कोले अपमानको रूपमा लिने, सामान्य कुरालाई पनि गलत व्याख्या गर्ने प्रवृत्तिका कारण आपसी घात प्रतिघात चल्दै गयो ।
- Q.१७. आजको विश्वमा विभिन्न विवाद र निहुँका कारण युद्धका विभीषिकाहरू उत्पन्न भएका घटनाहरू समाचारका माध्यमबाट सुनिँदै आएका छन् । एउटा देशले अर्को देशमाथि राखेको शत्रुतालाई न्युनीकरण गर्न कस्तो किसिमको नीतिको आवश्यकता पर्ला ? यदि तपाईंले यस्ता किसिमका समस्याहरू समाधान गर्नु परे कस्ता किसिमका नीति अपनाउनुहुन्थ्यो ? तर्कसमेत दिएर आफ्नो विचार लेख्नुहोस् ।A.आजको विश्वमा विविध कारणले युद्धका विभीषिकाहरू देखा परेका छन्—सीमा विवाद, प्राकृतिक स्रोतमा अधिकार, जातीय तथा धार्मिक असमानता, राजनीतिक वर्चस्व, सामरिक प्रतिस्पर्धा आदि । यस्ता परिस्थितिमा राष्ट्रहरूले एकअर्कामाथि आक्रोश र शत्रुता राख्दा निर्दोष जनता मारमा पर्छन् ।यस्तो अवस्थालाई न्यूनीकरण गर्नका लागि शान्तिपूर्ण कूटनीति, वार्ता, आपसी सहयोग र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको पालना आवश्यक हुन्छ । राष्ट्रहरूबीच विश्वास कायम गर्ने, सांस्कृतिक आदान–प्रदान बढाउने, आर्थिक साझेदारी गर्ने र सामूहिक सुरक्षा प्रणालीलाई बलियो बनाउने नीतिहरू अपनाउनुपर्छ ।यदि मलाई यस्तो समस्याको समाधान गर्नुपर्ने भए म वार्तालाई पहिलो प्राथमिकता दिने थिएँ । विरोधाभाषी विषयलाई आपसी सहकार्यबाट मिलाउने, आन्तरिक राजनीतिक स्थिरतालाई बलियो बनाउने, शान्ति शिक्षा र सहिष्णुताको संस्कृति विकास गर्ने नीति अपनाउँथेँ । यसरी मात्रै विश्वमा स्थायी शान्ति स्थापना गर्न सकिन्छ ।
- Q.१८. कुनै एक उद्धरणको व्याख्या गर्नुहोस् :क. हिउँको माझमा जन्मेको हाम्रो साहित्य कहिल्यै पनि एउटै पर्वत शृङ्खलाको भुलभुलैयामा बिलाउने छैन । यस उद्धरणले नेपाली साहित्यको मौलिकता र व्यापकताको अभिव्यक्ति गरेको छ । हिमाल, पहाड, तराईको विविधता बोकेको हाम्रो साहित्यले केवल स्थानीय स्तरमा मात्र सीमित नभई विश्व साहित्यमा पनि योगदान गर्ने क्षमता राख्छ भन्ने भाव यसमा छ ।यसमा गाउँलाई गौरवका रूपमा चित्रण गरिएको छ । सगरमाथाजस्तो गर्विलो प्रतीक बोकेको गाउँले मुलुकलाई परिचय दिएको छ । गाउँ मात्र भौगोलिक स्थान नभई राष्ट्रको पहिचान, नागरिकताको आधार र देशको मेरुदण्ड हो भन्ने भाव यस उद्धरणले व्यक्त गरेको छ ।A.ख. तपाईंले गर्व गर्ने सगरमाथालाई काँधमा बोकेर उभिएको यो गाउँ ! तपाईंलाई नागरिकताको प्रमाणपत्र बाँड्ने देशको जन्मदाता यो गाउँ !
- Q.१९. कुनै एक प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर दिनुहोस् :क. तल दिइएको गद्यांशलाई समेत आधार मानी सोधिएको प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्ःप्राचीन कालदेखि नै ज्ञानको खानी रहेको मेरो देशको शिक्षाका जगमा राज्यको आर्थिक, भौतिक, प्राविधिक लगानी र दक्ष जनशक्तिका खम्बा ठडिएका छन् । मेरो देशको शिक्षा समृद्धपथतर्फ यात्रारत छ । मेरो देशको शिक्षा व्यावसायिक सिप र समालोचनात्मक चिन्तनले युक्त जनशक्ति तयार पार्न तल्लीन छ । परापूर्व कालदेखि यस पवित्र भूमिमा रहेको ज्ञानलाई आधुनिक विज्ञानसँग हातेमालो गर्दै मेरो देशको शिक्षाले सुन्दर यात्रा गरेकै छ । नेपाली माटामा सुन फलाउन यसरी प्राचीन कालदेखि ज्ञानको खानी रहेको मेरो देशको शिक्षा आज आधुनिक वैज्ञानिक शिक्षा प्रदान गर्न आतुर छ । त्यसो त मेरो देशले आफूमा परापूर्व कालदेखि रहेको ज्ञानलाई आधुनिक विज्ञानसँग एकैसाथ सहयात्रा गरेकै छ । नेपाली माटामा सुन फलाउने गरी व्यावसायिक र आधुनिक कृषि शिक्षा दिन मेरो देशको शिक्षामा अझ लगानी र पहुँच विस्तारमा जोड दिनुपर्छ । मुलुकका उत्पादनलाई विश्वबजारमा पस्कने गरी हाम्रा विद्यार्थी उत्पादनलाई संसारमा चिनाउन सक्षम हुने परिस्थिति पैदा गर्नु जरुरी छ । सुदूर विगतदेखि भोजपत्र, धुलौटे पाटी, खरी, चक, डस्टर र मार्कर युगबाट गुज्रेको मेरो देशको शिक्षामा सूचना र प्रविधिको सहज पहुँच पुग्दै छ ।प्रश्न :हाम्रो देशको शैक्षिक सुधारमा देखिएका चुनौतीहरू के कस्ता छन् र तिनका समाधानका लागि के गर्नुपर्ला? समीक्षा गर्नुहोस् ।ख. घरको माया एकाङ्कीको वंश समेतलाई आधार मानी सोधिएको प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्ःकिन बस्ने यहाँ ? एक गाँस खानाको निम्ति नोकरी गर्नुपरे आफ्नै घरमा आफ्नै दाजुभाइहरूको गरौंला । जति पसिना बहाउनुपरे पनि आफ्नै घरबारीमा बहाऔंला । एक गेडा मकै पनि आफ्नै माटामा उब्जाउँला । यसरी सबैको हेलाहाँसो भएर म त बस्दिनँ यहाँ। साराले आफ्नै देशमा काम पाएका छन्, हामीले यसरी विदेशमा लत्येर बस्नुपर्छ र ? उहाँ आफ्नो चाडबाड, पर्वमेला, तीर्थव्रत सब छाडेर अर्काको कमारो भएर बस्ने ? जाऔं हिँड जमान दाइ, मर्नुपरे पनि बरु आफ्नै देशमा मरौंला, आफ्नै भुइँमा लम्पसार परौंला, आफ्नै खोलाका बगरमा आफ्नै वनका काठले जलौँला । हाम्रा बाबुबाजेले आफ्नो आखिरी सास हिमालको बतासमा मिलाए, हामी पनि त्यसै गरौंला । आफ्ना पुर्खाको धर्म थामौं। जमान दाइ, जाऔं । आजै जाऔं । उठ, ऐल्यै जाऔं । गइहालौँ । नबसौँ ।प्रश्न :घरको माया एकाङ्कीमा एकाङ्कीकारले वैदेशिक रोजगार र देशप्रेमको भावलाई कसरी प्रस्तुत गरेका छन् ? समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस् ।A.नेपालको शिक्षामा लामो इतिहास र गौरवपूर्ण यात्रा भए पनि यसमा धेरै चुनौतीहरू रहेका छन् । ग्रामीण क्षेत्रमा अझै पनि गुणस्तरीय शिक्षाको पहुँच छैन भने शहरी क्षेत्रमा पनि शिक्षामा असमानता पाइन्छ । शिक्षा अझै व्यावसायिक र रोजगारीमुखी बन्न नसकेकोले विद्यार्थीहरू विदेश पलायन हुने अवस्था सिर्जना भएको छ । त्यस्तै, आधुनिक प्रविधिको पहुँच सबैले समानरूपमा पाएका छैनन् । पाठ्यक्रम पनि समयसापेक्ष हुन नसक्दा उत्पादनमुखी जनशक्ति तयार गर्न सकिएको छैन । यी चुनौतीहरूको समाधानका लागि ग्रामीण क्षेत्रसम्म गुणस्तरीय विद्यालय र प्राविधिक शिक्षा विस्तार गर्नुपर्छ । शिक्षामा अनुसन्धान र प्रयोगात्मक पक्षलाई जोड दिनु जरुरी छ । सूचना–प्रविधिको सहज पहुँच सबैलाई उपलब्ध गराई शिक्षालाई रोजगारसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोड्नुपर्ने आवश्यकता छ । यसरी मात्र नेपाली शिक्षाले व्यावसायिक दक्षता र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने योग्य जनशक्ति उत्पादन गर्न सक्छ ।घरको माया एकाङ्कीमा पात्रहरूले वैदेशिक रोजगारीको पीडा र आफ्नै माटोप्रतिको प्रेमलाई भावनात्मक रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । एक गाँस खानाका लागि भए पनि आफ्नै देशमै पसिना बहाउनु नै साँचो गर्व हो भन्ने विचार यसमा प्रष्टसँग आएको छ । परदेशमा गएर अपमानित जीवन बिताउनु भन्दा आफ्नै भुइँमा मर्नु उचित हुन्छ भन्ने सोच एकाङ्कीका पात्रहरूले प्रस्तुत गरेका छन् । यस एकाङ्कीमा वैदेशिक रोजगारीलाई अपमानजनक र आत्मसम्मानविहीन जीवनको प्रतीकका रूपमा देखाइएको छ भने आफ्नै देशमा श्रम गरेर बाँच्नु स्वाभिमान र सुखसँग जोडिएको देखाइएको छ । यसरी एकाङ्कीकारले देशप्रेम, आत्मनिर्भरता र पुर्खाले थामेको धर्म र परम्पराप्रतिको मोहलाई प्रभावकारी ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन् ।
- Q.२०. तलका कुनै एक शीर्षकमा कम्तीमा १५० शब्दसम्मको निबन्ध लेख्नुहोस्ःक. नेपालमा जलश्रोतको महत्त्वख. जेष्ठ नागरिकप्रति हाम्रो दायित्वग. प्राविधिक शिक्षा, आजको आवश्यकताA.नेपाल एक जलसम्पदाले धनी देश हो, जहाँ हिमाल, पहाड र तराई क्षेत्रका नदी–खोला र ताल जलस्रोतको मुख्य आधार हुन्। जलश्रोतले कृषि, जलविद्युत, उद्योग र घरेलु आवश्यकतामा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। विशेषगरी कृषिमा सिंचाइका लागि नदी र तालको प्रयोगले उत्पादनमा वृद्धि गर्छ भने ग्रामीण क्षेत्रका कृषकलाई आत्मनिर्भर बनाउँछ। जलविद्युत उत्पादनमा पनि यी स्रोतहरूले नेपाललाई ऊर्जा सुरक्षामा आत्मनिर्भर बनाउँछन्। तर, जलस्रोतको दुरुपयोग, नदी प्रदूषण र जलाशयहरूको अनियन्त्रित विकासले दीर्घकालीन संकट निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले जलस्रोतको संरक्षण, नदी संरक्षण योजना र पुन:जलश्रोत व्यवस्थापनमा ध्यान दिन आवश्यक छ। स्थानीय समुदायलाई जलस्रोत संरक्षणमा सहभागी गराउने, वर्षा जल सञ्चयन र साना जलाशय निर्माणजस्ता उपायले मात्र हाम्रो देशका जलस्रोत स्थायी र उपयोगी रहन सक्छन्। यसरी जलश्रोतको संरक्षण र सदुपयोगले नेपालको समृद्धि र वातावरणीय सन्तुलन दुवै सुनिश्चित गर्छ।जेष्ठ नागरिकहरू समाजका अनुभवी सदस्य हुन्, जसले जीवनका विविध अनुभव र ज्ञान संचित गरेका हुन्छन्। उनीहरूको सम्मान गर्नु मात्र हाम्रो दायित्व होइन, सामाजिक नैतिकताको पनि परिचायक हो। जेष्ठ नागरिकका लागि स्वास्थ्य सेवा, सुरक्षा र सामाजिक सहभागिताको सुनिश्चितता गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। परिवार र समाजले उनीहरूको मानसिक, भावनात्मक र शारीरिक स्वास्थ्यको ख्याल राख्नुपर्छ। घरमा मात्र नभएर समाजका प्रत्येक तहमा उनीहरूको योगदानलाई मान्यता दिनुपर्छ। जेष्ठ नागरिकलाई शिक्षण, परामर्श र सांस्कृतिक गतिविधिमा सहभागी गराएर उनीहरूको अनुभव र ज्ञानलाई समाजमा उपयोगी बनाउनु सकिन्छ। साथै, कानून र नीतिले पनि उनीहरूको हक र सुरक्षालाई सुनिश्चित गर्नुपर्छ। हाम्रो दायित्व हो कि हामी उनीहरूको सम्मान गर्दै जीवनको अन्तिम चरणमा पनि खुशी, स्वास्थ्य र सुरक्षा प्रदान गर्न सकौँ। यसरी समाजमा सहिष्णुता, सम्मान र मानवता कायम रहन्छ।आजको विश्वमा विज्ञान, प्रविधि र डिजिटल युगको विकाससँगै प्राविधिक शिक्षा अत्यन्त आवश्यक भएको छ। प्राविधिक शिक्षा व्यवसायिक दक्षता, रोजगार सिर्जना र उद्यमशीलता विकासका लागि आधारभूत माध्यम हो। यसले विद्यार्थीलाई व्यावहारिक ज्ञान र कौशल प्रदान गरी रोजगारी योग्य बनाउँछ। नेपालमा परम्परागत शिक्षामा अझै सैद्धान्तिक पक्षमा बढी जोड छ भने प्राविधिक शिक्षा व्यावहारिक पक्षमा केन्द्रित छ। इञ्जिनियरिङ, सूचना प्रविधि, कृषि, स्वास्थ्य, पर्यटन र उत्पादन क्षेत्रमा प्राविधिक शिक्षित जनशक्ति आवश्यक छ। यसले विदेश पलायन घटाउँछ र देशभित्रै रोजगारी सृजना गर्दछ। प्राविधिक शिक्षा प्राप्त विद्यार्थीहरू नयाँ सोच र प्रविधिको प्रयोग गरेर उद्योग र समाजमा नवप्रवर्तन ल्याउन सक्छन्। त्यसैले विद्यालय, क्याम्पस र प्रशिक्षण संस्थाहरूले प्राविधिक शिक्षामा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। यसरी प्राविधिक शिक्षा देशको आर्थिक विकास, उद्यमशीलता र मानव स्रोत सशक्तिकरणका लागि अत्यन्तै महत्वपूर्ण साधन बन्न पुगेको छ।
Practice Without Boundaries.
Premium gives you full access, zero ads, and unlimited custom paper generation. Study your way, every day.