Answers On/OffJS required
Group A
- Q.समुदायले हामीलाई सामाजिकीकरणमा कसरी मद्दत गर्दछ ?A.Ans:समुदायले हामीलाई सामाजिकीकरणमा मद्दत गर्दछ किनकि यसले हामीलाई सामाजिक सम्बन्धहरूको महत्व बुझाउँछ, पारिवारिक र सांस्कृतिक परम्पराहरू सिकाउँछ, र साझा मूल्य र नैतिकताको विकासमा सहयोग पुर्याउँछ।
- Q.सङ्घीयता भनेको के हो ?A.Ans: सङ्घीयता भनेको राज्यको शक्ति र अधिकारलाई केन्द्रीय सरकार र विभिन्न प्रदेशहरूमा समान रूपमा बाँडेर सञ्चालन गर्ने शासन प्रणाली हो।
- Q.नेपालमा वर्षैपिच्छे भ्रष्टाचार बढिरहनुका एउटा मुख्य कारण उल्लेख गर्नुहोस् ।
- Q.मानव वेचबिखन भनेको के हो ?A.मानव वेचबिखन भनेको मानिसलाई अवैध तरिकाले बेचेको र शोषण गरेको प्रक्रिया हो, जसमा प्रायः महिलाहरू र बालबालिकाहरू प्रभावित हुन्छन्।
- Q.शीतयुद्ध भन्नाले के बुझिन्छ ?Ans: शीतयुद्ध भन्नाले दोस्रो विश्वयुद्धपछि प्रमुख दुई महाशक्ति राष्ट्रहरूको, अमेरिका र सोभियत संघ, बीचको राजनीतिक र सैनिक तनावलाई जनाउँछ, जुन युद्ध नगरी संघर्ष जारी रह्यो।
- Q.नेपालमा दलविहीन पञ्चायती व्यवस्थाको स्थापना कहिले भएको थियो ?A.नेपालमा दलविहीन पञ्चायती व्यवस्थाको स्थापना २०१७ सालमा राजा महेन्द्रले गरेको थियो।
- Q.वैदेशिक रोजगारीमा जानुभन्दा पहिला सचेत हुनुपर्ने कुनै एक कुरा लेख्नुहोस् ।A.Ans: वैदेशिक रोजगारीमा जानुभन्दा पहिला, काम गर्ने देशको कानूनी र श्रम अधिकारका बारेमा स्पष्ट जानकारी राख्नु आवश्यक छ।
- Q.नेपालमा पर्यटन प्रवर्धनका लागि एउटा प्रभावकारी नारा तयार गर्नुहोस् ।A.Ans: "नेपाल: हिमाल, संस्कृति र साहसिक पर्यटनको गन्तव्य।"
- Q.ओजन तहको विनाशबाट हुने दुईओटा असरहरू लेख्नुहोस् ।A.Ans: वातावरणीय असन्तुलन, २. कृषि र जीवनयापनमा कठिनाई।
- Q.स्थानीयकरण भनेको के हो ?A.Ans: स्थानीयकरण भनेको बाह्य संस्कृति र तत्वलाई स्थानीय वातावरण र आवश्यकता अनुसार अनुकूलित गर्नु हो।
- Q.नेपालको जनसङ्ख्या वृद्धिदर घट्नुको कुनै एउटा मुख्य कारण लेख्नुहोस् ।A.Ans: नेपालमा जनसङ्ख्या वृद्धिदर घट्नुको मुख्य कारण शिक्षा र स्वास्थ्य सेवामा सुधार र परिवार नियोजनका कार्यक्रमहरूको प्रभाव हो।
Group B
- Q.'विविधतामा एकता, नेपालको विशेषता' शीर्षकमा आफ्नो कुराहरू राख्नुहोस् ।A.Ans: नेपाल विविधतामा एकता को अद्भुत उदाहरण हो। हाम्रो देशमा जातीय, भाषिक, धार्मिक र सांस्कृतिक विविधता पाइन्छ, र यी सबै विविधताहरू हाम्रो समाजको विशेषता र पहिचानको हिस्सा बनिएका छन्। नेपालमा १२५ भन्दा बढी जातिहरू, १२५ भन्दा बढी भाषाहरू र विभिन्न धर्मका मानिसहरू बसोबास गर्छन्। यी सबै विविधताहरूका बाबजुद पनि नेपाली समाजमा आपसी सम्मान र सहकार्यको भावना प्रगाढ रहेको छ। हाम्रो संविधानले सबै नागरिकलाई समान अधिकार र स्वतन्त्रता दिन्छ र देशको एकता र विविधता दुबैलाई सम्मान गर्दछ। उदाहरणको लागि, हाम्रो परम्परागत चाडपर्व जस्तै तिहार, दशैं, होली र ल्होसार विभिन्न समुदायहरूले विभिन्न तरिकामा मनाउँछन्, तर सबै चाडहरूलाई समान प्रेम र आदरको साथ मनाइन्छ। यसरी, नेपालमा विविधतामा एकता को अवधारणा हाम्रो समाजमा झल्किन्छ र यही हाम्रो विशेषता हो।नेपालका विभिन्न जातजाति र समुदायहरूका परम्परा र रीतिरिवाजहरू एक अर्कासँग सद्भावपूर्ण रूपमा मिलेर अगाडि बढिरहेका छन्। उदाहरण स्वरूप, सुदूर पश्चिमका थारू र मध्यमाञ्चलका माओवादीहरूले आफ्ना सांस्कृतिक पर्वहरू सँगै मनाउँछन्। यसले नेपाली समाजमा समृद्धि र सद्भावको वातावरण सिर्जना गरेको छ।यस्तो विविधता हाम्रो एकता र समृद्धि को स्रोत हो। विविधतामा एकता नेपालमा विभिन्न समुदायका बीचमा सहअस्तित्वको भावना बढाउँछ। यसले हाम्रो सामाजिक र राजनीतिक संरचनामा पनि योगदान पुर्याउँछ, जसमा सबै जाति, भाषा र धर्मका नागरिकहरूको समान सम्मान र अधिकार सुनिश्चित गरिएको छ। त्यसकारण, नेपालका सबै नागरिकहरूबीच एकता र भाइचारा राख्नका लागि विविधता आदानप्रदान र सम्मानमा आधारित रहेको छ।नेपालको इतिहास र संस्कृतिमा देखिएका विविधताहरूको एकता हाम्रो मुलुकको शक्ति हो, र यही नेपाललाई एक असल उदाहरणको रूपमा प्रस्तुत गर्छ। यसले नेपाललाई एक समृद्ध, स्थिर र प्रगतिशील देश बनाउने आधार प्रदान गरेको छ।
- Q.नेपालमा सङ्घीयताले ल्याएका सकारात्मक परिवर्तनहरू उल्लेख गर्नुहोस् ।A.Ans: नेपालमा सङ्घीयताको कार्यान्वयनले केही महत्वपूर्ण सकारात्मक परिवर्तनहरू ल्याएको छ।१. स्थानीय शसक्तिकरण: सङ्घीयताले स्थानीय तहलाई थप अधिकार र आत्मनिर्भरता दिएको छ जसले गर्दा विकासका योजनाहरू स्थानीय आवश्यकताअनुसार लागू गर्न सजिलो भएको छ।२. न्याय र समानता: सङ्घीय प्रणालीले विभिन्न जाति, धर्म र भाषा समूहहरूलाई समान अधिकार दिने अवसर दिएको छ जसले देशमा समानता र न्यायको भावना बलियो बनाएको छ।३. सामाजिक समावेशीकरण: सङ्घीयताले समाजका हरेक वर्गका मानिसलाई मुख्यधारामा समावेश गर्ने अवसर दिएको छ, जसले नेपालको सामाजिक समावेशीकरणलाई प्रगति गरेको छ।४. विकासको सुधार: विभिन्न प्रदेशहरूलाई थप स्वायत्तता र अधिकार दिएसँगै, हरेक प्रदेशका विशेष आवश्यकताअनुसार विकास योजनाहरू संचालन गर्न सजिलो भएको छ र यसले समग्र देशको विकासलाई तीव्र बनाएको छ।
- Q.दिगो विकासको लक्ष्यहरू प्राप्त गर्न नेपालले गर्नुपर्ने चार कार्यहरू लेख्नुहोस् ।A.Ans: नेपालले दिगो विकासको लक्ष्यहरू प्राप्त गर्न निम्नलिखित कार्यहरू गर्नुपर्ने छन्:१. शिक्षा प्रणालीको सुधार: प्रत्येक नागरिकलाई गुणस्तरीय शिक्षा उपलब्ध गराउने व्यवस्था गर्नुपर्नेछ, जसले गर्दा आर्थिक र सामाजिक प्रगति सम्भव हुन्छ।२. पर्यावरण संरक्षण: दिगो विकासका लागि प्राकृतिक स्रोतहरूको संरक्षण र शोषणमा सन्तुलन कायम गर्नुपर्नेछ। यसले दीर्घकालीन अर्थतन्त्रको स्थिरता सुनिश्चित गर्नेछ।३. आर्थिक समावेशीकरण: नेपालले ग्रामीण र नगरीय क्षेत्रका बीचको आर्थिक भिन्नता घटाउने काम गर्नुपर्नेछ। यसका लागि आधारभूत पूर्वाधार र रोजगारीका अवसरहरू बढाउनुपर्नेछ।४. स्वास्थ्य सेवाको सुधार: सबै नागरिकलाई समान र गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवाहरू उपलब्ध गराउने, जसले गर्दा देशमा जीवन स्तर सुधार र स्वास्थ्य क्षेत्रको दिगो विकास हुनसक्छ।
- Q.तपाईंको स्थानीय तहमा योगदान दिएका कुनै एक जना व्यक्तित्वको जीवनी तयार पार्नुहोस् ।अथवा“लोकबाजा, लोकगीत र लोकनृत्य एक अर्काका परिपूरक हुन् ।”यस भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस् ।A.Ans:(साथीको नाम र योगदानअनुसार लेख्न सकिन्छ)मेरो स्थानीय तहका एक महान् व्यक्तित्व भनेका [व्यक्तित्वको नाम] हुनुहुन्छ। उहाँ एक समाजसेवी हुनुहुन्थ्यो र उहाँको योगदान विशेष गरी शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रमा थियो। उहाँले आफ्नो जीवनको धेरै समय ग्रामीण क्षेत्रमा बिताउनुभयो र त्यहाँका विभिन्न विद्यालयहरूमा शिक्षाको स्तर सुधार्न विभिन्न पहलहरू चालेका थिए। उहाँको कडा मेहनत र समर्पणले धेरै विद्यार्थीहरूलाई शिक्षामा उत्कृष्टता प्राप्त गर्न मद्दत पुर्यायो। उहाँले स्वास्थ्य सेवाहरूको सुधारका लागि गाउँमा एक स्वास्थ्य क्लिनिक स्थापना गर्न पहल गर्नुभयो र यसले स्थानीय समुदायलाई स्वास्थ्य सेवा प्रगति गर्नमा ठूलो सहयोग पुर्यायो। उहाँको योगदान आज पनि हाम्रो समुदायमा सम्मानका साथ सम्झन्छ।उहाँको समाजसेवी कार्यले स्थानीय तहको विकासमा ठूलो प्रभाव पारेको छ। शिक्षा र स्वास्थ्यका क्षेत्रमा उहाँको योगदानको कारणले आज गाउँका धेरै युवा विद्यार्थीहरू उच्च शिक्षा हासिल गर्न सक्षम भएका छन्। उहाँको स्वास्थ्य क्लिनिकको पहलले गाउँमा स्वास्थ्य समस्याहरूलाई समाधान गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ, जसले गर्दा धेरै घरपरिवारहरूको स्वास्थ्य जीवन स्तरमा सुधार आएको छ।[व्यक्तित्वको नाम] को जीवनमा समाजसेवा र जनकल्याणको भावना प्रबल थियो। उहाँले सदैव समाजका कमजोर वर्गका लागि काम गर्न प्राथमिकता दिनुभएको थियो। उहाँको प्रेरणादायक जीवन र कार्यले हाम्रो समुदायलाई प्रेरित गरेको छ र उहाँका योगदानहरूलाई सम्झेर आज पनि हामी सबैले समाजमा राम्रो कार्य गर्न प्रेरित भएको छ।उहाँको योगदान आजको दिनसम्म हाम्रो स्थानीय तहमा सकारात्मक प्रभाव राखिरहेको छ र उहाँको नाम सदैव हाम्रो सम्झनामा रहने छ।Ans:“लोकबाजा, लोकगीत र लोकनृत्य एक अर्काका परिपूरक हुन् ।” यस भनाइलाई पुष्टि गर्नको लागि, हामीले नेपाली सांस्कृतिक धरोहरको विभिन्न पक्षलाई हेर्न सक्छौं। लोकबाजा, लोकगीत र लोकनृत्य एकअर्कासँग गहिरो सम्बन्ध राख्छन् र सबै मिलेर हाम्रो सांस्कृतिक पहिचानको अभिन्न हिस्सा बन्ने गर्छन्।लोकबाजा भनेको हाम्रो सांस्कृतिक संगीतको एक विशेष रूप हो जसले गाउँघरका विभिन्न चाडपर्व, हर्षोल्लास र सामाजिक घटनामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। लोकबाजाका विभिन्न प्रकारका बाजाहरू, जस्तै ढपली, मादल, पखावज, सारंगी, भाँड र झ्याली, यसका साथ विभिन्न गीत र नृत्य प्रकट हुन्छ। यी बाजाहरू प्रायः परम्परागत कार्यक्रमहरूको महत्वपूर्ण अंग हुन्छन् र तिनले हाम्रो संस्कृतिको मर्मलाई उजागर गर्छन्।लोकगीत भनेको हाम्रो समाजका दैनिक जीवन र परम्पराहरूलाई संगीतको माध्यमबाट व्यक्त गर्ने कला हो। लोकगीतहरूले हाम्रो सांस्कृतिक भावना र ऐतिहासिक अनुभवलाई प्रतिविम्बित गर्छ। यी गीतहरू साधारण जीवनका बारेमा, प्रेम र दुःखका बारेमा, कामका बारेमा, र समाजका सन्देशलाई जनसम्म पुर्याउने माध्यम हो। लोकगीतहरूले हाम्रो भावनालाई उकास्छ र एकतामा जोड्छ, जसले हाम्रो सामाजिक र सांस्कृतिक एकता प्रगाढ बनाउँछ।लोकनृत्य भनेको हाम्रो समाजका विविधता र सांस्कृतिक पहिचानको अभिन्न अंश हो। लोकनृत्यहरूले हाम्रो रीतिरिवाज र सांस्कृतिक इतिहासलाई प्रस्तुत गर्छ। नेपालमा प्रचलित विभिन्न लोकनृत्यहरू जस्तै डोमेलो, माघेरो, ल्होसार, थारू नृत्य, राइजिङ नृत्य आदि स्थानीय समुदायको संस्कृति र परम्परालाई उजागर गर्छन्। यी नृत्यहरूले हाम्रो सांस्कृतिक विविधता र समुदायको अस्तित्वलाई परिभाषित गर्छ।यी तीनवटा पक्ष—लोकबाजा, लोकगीत र लोकनृत्य—प्रत्येकले अर्कोको पूरकको रूपमा काम गर्छन्। लोकबाजा र लोकगीत मिलेर हाम्रो सांगीतिक संस्कृति बनाउँछन्, र लोकनृत्यले यसलाई दृश्यात्मक र शारीरिक रूपमा व्यक्त गर्छ। एकअर्कासँग मिलेर यी सबै पक्षहरूले सांस्कृतिक अनुभवलाई अझ समृद्ध र पूर्ण बनाउँछन्। यसरी, लोकबाजा, लोकगीत र लोकनृत्य परस्पर एक अर्काका परिपूरक हुन् र हाम्रो सांस्कृतिक धरोहरको अभिन्न अंग हुन्।
- Q.समाजमा रहेका कुप्रथाहरूलाई हटाउन स्थानीय निकायहरूले खेल्ने कुनै चारओटा भूमिका लेख्नुहोस् ।A.Ans:समाजमा रहेका कुप्रथाहरू हटाउन स्थानीय निकायहरूले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्। स्थानीय निकायहरू जसलाई गाउँपालिकाहरू, नगरपालिकाहरू, र उपमहानगरपालिकाहरू भनिन्छ, यस कार्यमा प्रमुख भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन्। यहाँ केही बुँदामा कुप्रथाहरू हटाउन स्थानीय निकायहरूले खेल्न सक्ने भूमिका प्रस्तुत गरिएको छ:
- सार्वजनिक सचेतना कार्यक्रम सञ्चालनस्थानीय निकायहरूले समाजमा रहेका कुप्रथाहरूको बारेमा जनचेतना फैलाउन विभिन्न कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न सक्छन्। विद्यालय, जनसभा र संगोष्ठीहरू आयोजना गरेर कुप्रथाहरूको दुरुपयोग र तिनका नकरात्मक प्रभावहरूबारे शिक्षा दिन सकिन्छ। यसले जनताको मानसिकता परिवर्तन गर्न मद्दत पुर्याउँछ।
- कानूनी जानकारी र प्रवर्तनस्थानीय निकायहरू कुप्रथाहरूलाई हटाउन कानूनी उपायहरू अवलम्बन गर्न सक्छन्। महिलाका लागि हिंसा, बालविवाह, कडा जातीय भेदभाव जस्ता कुप्रथाहरूसँग सम्बन्धित कानूनहरूको प्रचार प्रसार र कार्यान्वयन गर्न स्थानीय स्तरमा शसक्त पहल गर्न आवश्यक छ। कानूनी जानकारी दिनु र कुप्रथाहरूको प्रचलन रोक्न स्थानीय निकायहरूले कार्यकारी भूमिका खेल्न सक्छन्।
- समाजका अगुवा र प्रभावशाली व्यक्तिहरूसँग सहकार्यस्थानीय निकायहरूले समाजका प्रतिष्ठित अगुवा, धर्मगुरु, र अन्य प्रभावशाली व्यक्तिहरूसँग सहकार्य गरेर कुप्रथाहरूबारे समाजमा फैलिएका गलत धारणाहरू हटाउन सक्छन्। यी व्यक्तिहरूको मद्दतले समाजका सदस्यहरूको सोचमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सम्भव हुन्छ।
- महिला र बाल अधिकारको संरक्षणमहिला र बाल अधिकारको संरक्षणमा स्थानीय निकायहरूको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। कुप्रथाहरू जस्तै महिला हिंसा, बलात्कार, र बाल श्रमको अन्त्य गर्न स्थानीय निकायहरूले विशेष अभियान र कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न सक्छन्। यसले महिला र बालबालिकाको जीवनस्तरलाई सुधार्न र समाजमा समानता ल्याउन मद्दत पुर्याउँछ।
- Q.नेपालमा लागु भएका निर्वाचन प्रणालीहरूको छोटो व्याख्या गर्नुहोस् ।A.नेपालमा निर्वाचन प्रणालीहरू तीन प्रकारका छन्:
- प्रतिनिधि निर्वाचन प्रणाली (First-Past-the-Post System)यस प्रणालीमा उम्मेदवारले सबैभन्दा धेरै मत प्राप्त गरेपछि विजयी हुनेछन्। नेपालमा प्रतिनिधि निर्वाचन प्रणालीको प्रयोग संसदका सदस्यहरूको चयनमा गरिन्छ। यस प्रणालीमा प्रत्येक क्षेत्रबाट एक जना प्रतिनिधि चयन गरिन्छ र जसले सबैभन्दा बढी मत प्राप्त गरेको हुन्छ, ती प्रतिनिधि निर्वाचित हुन्छन्।
- सहायक प्रतिनिधि प्रणाली (Proportional Representation System)यस प्रणालीमा उम्मेदवारलाई प्राप्त मतको अनुपातमा सीटहरू वितरण गरिन्छ। यस प्रणालीमा विभिन्न दलहरूले राष्ट्रिय स्तरमा उम्मेदवारहरूलाई प्रस्तुत गर्छन् र मतहरूको अनुपातमा सीटहरू बाँडिन्छ। यो प्रणाली प्रायः दलहरूको अनुपातिक प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्न प्रयोग गरिन्छ, जसले भिन्न-भिन्न पार्टीहरूको सशक्त उपस्थितिलाई प्राथमिकता दिन्छ।
- संविधानिक मिश्रित प्रणाली (Mixed System)नेपालको संविधानले प्रतिनिधि र सहायक प्रणालीको मिश्रणलाई प्रयोग गर्दै निर्वाचन सञ्चालन गर्दछ। यसमा प्रतिनिधि चुनाव र समानुपातिक प्रतिनिधित्वको संयोजन गरिएको छ। यसरी, प्रतिनिधि निर्वाचन प्रणाली र सहायक प्रतिनिधि प्रणालीको मिश्रणले एकल व्यक्तिलाई मात्र होइन, पार्टीलाई पनि समावेश गर्न मद्दत पुर्याउँछ।
- Q.प्राकृतिक विपद्को परिभाषा उल्लेख गर्दै नेपालमा प्राकृतिक विपद्का कुनै तीन कारणहरू लेख्नुहोस्।A.Ans:प्राकृतिक विपद्को परिभाषा:प्राकृतिक विपद् भन्नाले ती घटनाहरूलाई जनाउँछ जुन पृथ्वीको स्वाभाविक प्रक्रिया र घटनाबाट उत्पन्न हुन्छ र जसले मानवीय जीवन र स्रोतहरूमा ठूलो असर पुर्याउँछ। यसका उदाहरणहरूमा भूकम्प, बाढी, पहिरो, ज्वालामुखी विस्फोट र चक्रवाती तूफानहरू पर्छन्।नेपालमा प्राकृतिक विपद्को कारणहरू:
- भौगोलिक संरचनानेपालको भौगोलिक संरचना अत्यधिक पर्वतीय र पहाडी छ जसका कारण यहाँ भूकम्प, पहिरो र अव्यवस्थित नदीको बाढी जस्ता प्राकृतिक विपद्को उच्च जोखिम रहेको छ।
- मानवजन्य गतिविधिहरूअव्यवस्थित वनस्पति उत्खनन, नदी किनारामा घरहरू बनाउने र अन्य निर्माण गतिविधिहरूले प्राकृतिक विपद्को जोखिमलाई बढाउँछ। यी गतिविधिहरूले माटोको अपरदन, पहिरो र बाढीका जोखिमलाई बढाउँछन्।
- जलवायु परिवर्तनजलवायु परिवर्तनका कारण मौसम चक्रमा असमानता आएको छ। अत्यधिक वर्षा, चिसो हावा र चक्रवाती तूफानहरू नेपालमा प्राकृतिक विपद्को प्रमुख कारण बनेका छन्। जलवायु परिवर्तनका कारण बाढी र भूमि संरचनामा क्षति बढी हुने गर्दछ।
- Q.संयुक्त राष्ट्र सङ्घको स्थापना कहिले भएको हो ? यसका प्रमुख उद्देश्य लेख्नुहोस् ।A.Ans:संयुक्त राष्ट्र सङ्घ (United Nations) को स्थापना २४ अक्टोबर १९४५ मा भएको हो। दोस्रो विश्वयुद्धको पछि विश्व शान्ति र सुरक्षा कायम गर्न, र सबै राष्ट्रहरूको बीचमा सहयोग र सन्देश फैलाउन यसको स्थापना गरिएको थियो।संयुक्त राष्ट्र सङ्घका प्रमुख उद्देश्यहरू:
- विश्व शान्ति र सुरक्षा कायम राख्नुसंयुक्त राष्ट्र सङ्घको पहिलो उद्देश्य विश्वभरिका राष्ट्रहरू बीच शान्ति र सुरक्षा कायम राख्नु हो। यसले युद्धको रोकथाम गर्न, द्वन्द्व समाधान गर्न र मानव अधिकारको रक्षा गर्न काम गर्छ।
- सामाजिक प्रगति र जीवनस्तर सुधार्नुयो संस्थाले सदस्य राष्ट्रहरूका बीच सामाजिक र सांस्कृतिक प्रगतिको लागि कार्य गर्छ, जसले गरीबी निवारण, शिक्षा, स्वास्थ्य र जनसंख्याको समग्र जीवनस्तर सुधार गर्नका लागि परियोजनाहरू सञ्चालन गर्छ।
- मानव अधिकारको संरक्षणसंयुक्त राष्ट्र सङ्घ मानव अधिकारको संरक्षण र प्रवर्द्धनका लागि काम गर्दछ। यसका चार्टर र घोषणाले सबै मानवका लागि समान अधिकार सुनिश्चित गर्न काम गर्छ।
- आर्थिक र सामाजिक सहयोग प्रवर्द्धन गर्नुविश्वका सबै राष्ट्रहरूको आर्थिक र सामाजिक विकासलाई प्रोत्साहित गर्न यो संस्थाले विभिन्न योजनाहरू र कार्यक्रमहरू संचालन गर्छ जसले सदस्य राष्ट्रहरूको जीवनस्तरलाई सुधार गर्न मद्दत पुर्याउँछ।
- Q.नेपालको जनसङ्ख्या वितरणमा वैदेशिक रोजगारी, डिभी चिट्ठा, पि.आर. आदिले पारेको प्रभावहरू उल्लेख गर्नुहोस् ।A.Ans:नेपालको जनसङ्ख्या वितरणमा वैदेशिक रोजगारी, डिभी चिट्ठा र पि.आर. जस्ता प्रवृत्तिहरूले निकै महत्वपूर्ण प्रभाव पारेका छन्। यी कारणहरूले जनसङ्ख्या वितरणको ढाँचा र संरचनामा विभिन्न परिवर्तन ल्याएका छन्। यहाँ यसका प्रभावहरूको चर्चा गरिएको छ:
- ग्रामीण क्षेत्रमा जनसङ्ख्या कमी हुनुवैदेशिक रोजगारीका कारण गाउँका धेरै मानिसहरू, विशेषगरी युवा र पुरुष, विदेश जान्छन्। यसले गाउँमा जनसङ्ख्याको कमी ल्याएको छ, जसको परिणामस्वरूप ग्रामीण अर्थव्यवस्था कमजोर भएको छ। गाउँमा रोजगारको अवसरको कमी र भविष्यको उज्जवलता देखेर थुप्रै व्यक्तिहरू विदेश जान्छन्, जसले नेपालको जनसङ्ख्या वितरणलाई असमान बनाएको छ।
- शहरीकरणको प्रवृत्ति बढ्नुवैदेशिक रोजगारीको कारण शहरी क्षेत्रमा जनसङ्ख्याको वृद्धि भएको छ। मानिसहरू विदेशबाट फर्केर शहरी क्षेत्रमा बसोबास गर्न थाल्छन्, र यसले शहरहरूको जनसङ्ख्या बढाउँछ। साथै, डिभी चिट्ठा र पि.आर.का कारण पनि शहरी क्षेत्रमा बसोबास गर्ने संख्या बढेको छ। यसले शहरीकरणको प्रक्रिया तीव्र बनाएको छ र शहरहरूको विस्तार र विकासमा योगदान पुर्याएको छ।
- पारिवारिक संरचनामा परिवर्तनवैदेशिक रोजगारीका कारण परिवारका सदस्यहरू अलग भएका छन्। विदेशमा काम गर्न जाने व्यक्ति परिवारबाट टाढा बस्छन्, जसले परिवारमा पिढ़ी परिवर्तन र सम्बन्धहरूको विचलन ल्याउँछ। केही समयपछि परिवारको आर्थिक स्थिति सुधार भए पनि मानसिक र भावनात्मक समस्याहरू उत्पन्न हुन सक्छन्। यसले समग्र परिवारको सामाजिक संरचनामा परिवर्तन ल्याएको छ।
- कुशल जनशक्तिको विदेशमा प्रवाहवैदेशिक रोजगारीको कारण नेपालबाट धेरै कुशल जनशक्ति विदेश जान्छ। शिक्षित, प्राविधिक, र उच्च सीप भएका व्यक्तिहरूले विदेशमा काम गर्न जानु नेपालको मानव संसाधनको विकासमा बाधा पुर्याउँछ। यसले नेपालको उत्पादनक्षमता र औद्योगिक विकासलाई केही हदसम्म घटाएको छ।
- प्रवृत्तिमा अनियन्त्रित वृद्धिडिभी चिट्ठा र पि.आर. को कार्यक्रमहरूले बिस्तारै नेपालको जनसङ्ख्याको संरचनामा परिवर्तन ल्याएको छ। जसले नेपालका युवाहरूलाई विदेशी अवसरहरूको पर्खाइमा पुर्याउँछ। यसले नेपालको जनसङ्ख्या, विशेष गरी तीक्ष्ण प्रवृत्तिहरूलाई नेपालमा रहेका गाउँ र शहरका बीच असन्तुलन ल्याउन सक्छ।
यसरी, वैदेशिक रोजगारी, डिभी चिट्ठा र पि.आर. का कारण नेपालका जनसङ्ख्या वितरणमा महत्वपूर्ण प्रभाव परेको छ जसले देशका विभिन्न सामाजिक र आर्थिक संरचनामा परिवर्तन ल्याएको छ।
Practice Without Boundaries.
Premium gives you full access, zero ads, and unlimited custom paper generation. Study your way, every day.
Group C
- Q.राज्यको तीनै अंगहरू बिचको शक्ति सन्तुलन र नियन्त्रणले राज्य सञ्चालनमा ठूलो भूमिका खेलेको हुन्छ ।” यस भनाइलाई उदाहरणसहित पुष्टि गर्नुहोस् ।A.Ans:राज्यको तीन अंग – कार्यपालिका, व्यवस्थापिका र न्यायपालिका – एकअर्कासँग सम्बन्धित छन् र शक्ति सन्तुलन र नियन्त्रणको प्रणालीले राज्य सञ्चालनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निभाउँछ। यसलाई बुझ्नका लागि शक्ति विभाजनको महत्त्वपूर्ण अंशको रूपमा कार्यपालिका, व्यवस्थापिका र न्यायपालिकाको भूमिका र तिनीहरूका आपसी सम्बन्धलाई देख्न आवश्यक छ। तीन अंगहरूको बीचमा शक्ति सन्तुलन र नियन्त्रणको अवधारणा लोकतान्त्रिक सरकारको प्रभावकारी सञ्चालनको आधार हो। यसले हरेक अंगको अधिकार र जिम्मेवारीलाई सीमित गर्दछ र आपसी नियन्त्रण र सन्तुलनको प्रणालीलाई प्रोत्साहित गर्दछ। यसको उदाहरण निम्न प्रकारले प्रस्तुत गर्न सकिन्छ:
- व्यवस्थापिका र कार्यपालिकाबीचको शक्ति सन्तुलन:नेपालको संविधानले व्यवस्थापिकाको प्रमुख भूमिका कानून बनाउन र कार्यपालिकालाई कानूनी ढाँचा अनुसार निर्णय लिई कार्यान्वयन गर्न दिन्छ। तर, कार्यपालिका, जसले सरकारको नीतिहरू तय गर्छ, व्यवस्थापिकाबाट अनुमोदन प्राप्त गर्नुपर्छ। उदाहरणका लागि, प्रधानमन्त्री र मन्त्रीहरूको नियुक्ति, बजेटको स्वीकृति र महत्त्वपूर्ण कानूनी निर्णयहरू संसदबाट पारित हुनुपर्ने प्रक्रिया लोकतान्त्रिक प्रणालीमा शक्ति सन्तुलन र नियन्त्रणको प्रतीक हो।
- न्यायपालिका र कार्यपालिकाबीचको नियन्त्रण:न्यायपालिका, कार्यपालिकाका निर्णयहरूको न्यायिक समीक्षा गर्न सक्षम छ। यसले कुनै पनि कार्यकारी कदमको संविधानिकता र कानूनी दृषटिकोनबाट मुल्याङ्कन गर्नको लागि कार्यपालिका माथि नियन्त्रण राख्छ। उदाहरणका लागि, नेपालको सर्वोच्च अदालतले कार्यपालिकाका कुनै निर्णयलाई संविधानसँग मेल खाएका छैनन् भनेर खारेज गर्न सक्छ, जस्तै मिडिया स्वतन्त्रता, मानव अधिकार र नागरिक अधिकारको संरक्षणका मामलामा। यस प्रकार, न्यायपालिकाले कार्यपालिकालाई संविधानसँग मेल राख्न बाध्य पार्छ।
- व्यवस्थापिका र न्यायपालिकाबीचको शक्ति सन्तुलन:व्यवस्थापिका, अर्थात् संसद, नयाँ कानूनहरू बनाउँछ, जबकि न्यायपालिका ती कानूनहरूको व्याख्या र संविधानिकता जाँच्ने काम गर्छ। न्यायपालिका को कुनै कानून असंवैधानिक भनेर ठहर गरेको खण्डमा संसदलाई त्यसलाई सच्याउनका लागि काम गर्न उत्प्रेरित गरिन्छ। यस प्रकार, न्यायपालिकाले व्यवस्थापिकाको कामलाई नियमन गर्छ र कानूनी गलतिहरूलाई सुधार्ने काम गर्दछ। उदाहरणको रूपमा, यदि संसदले कुनै कानून पारित गर्छ जुन नागरिक अधिकार वा अन्य संविधानिक धारामा उल्लंघन गर्दछ भने, न्यायपालिका त्यसलाई असंवैधानिक ठहर गर्न सक्छ।
- व्यवस्थापिका र कार्यपालिकाबीचको शक्ति विभाजन:नेपालको संविधानले व्यवस्थापिकालाई संसदको रूप मा संरचना गरेको छ जसले कार्यकारी निकायलाई जस्तै प्रधानमन्त्री र मन्त्रीहरूको कार्यहरूलाई निरीक्षण र निगरानी गर्छ। व्यवस्थापिका संसदले कार्यपालिका जस्तै सरकारको गतिविधिहरूको निगरानी गर्छ र जनताको अपेक्षाहरूको आधारमा निर्णय लिनमा सरकारलाई दबाब पुर्याउँछ। यसले कार्यपालिका र व्यवस्थापिकाबीचको शक्तिको सन्तुलन कायम राख्छ।
यसरी, राज्यको तीन अंगहरू बिचको शक्ति सन्तुलन र नियन्त्रणले लोकतान्त्रिक शासनको राम्रो सञ्चालनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। यसले कुनै एक अंगलाई अत्यधिक शक्ति प्रयोग गर्नबाट रोक्दछ र राज्यको स्थायित्व र नागरिकहरूको अधिकारको संरक्षणमा मद्दत पुर्याउँछ। - Q.पृष्ठ भरिने गरी नेपालको नक्सा निर्माण गरी निम्न तथ्यहरूलाई सङ्केतमा देखाउनुहोस् । चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज, जानकी मन्दिर, गोराइकुण्ड, स्याउ उत्पादन हुने क्षेत्र, मनास्लु पहाडअथवाअफ्रिका महादेशको नक्सा बनाई दिइएका तथ्यहरू उपयुक्त सङ्केतको प्रयोग गरेर भर्नुहोस् ।किलिमञ्जारो पहाड, भूमध्यरेखा, मेडागास्कार द्वीप, जाम्बेसी नदी,नामिव मरुभूमि
- Q.भर्सेलिजको सन्धिले कसरी दोस्रो विश्व युद्धलाई निम्तो गरेको थियो ? व्याख्या गर्नुहोस् ।A.Ans:भर्सेलिज सन्धि, जुन पहिलो विश्व युद्धको समाप्ति पछि १९१९ मा जर्मनीसँग हस्ताक्षर गरिएको थियो, दोस्रो विश्व युद्धको कारणको रूपमा लिइन्छ। यो सन्धि जर्मनीका लागि अत्यन्तै कडा र अन्यायपूर्ण मानिन्थ्यो र यसले जर्मनीको समाज र अर्थतन्त्रमा ठूलो असर पार्यो, जसले अन्ततः दोस्रो विश्व युद्धको वातावरण सिर्जना गर्यो। भर्सेलिज सन्धिका मुख्य कारकहरू जसले दोस्रो विश्व युद्धलाई निम्तो ल्याए, ती निम्न प्रकार छन्:
- कडा दण्ड र युद्धको क्षतिपूर्ति:भर्सेलिज सन्धिको एउटा प्रमुख शर्त जर्मनीलाई युद्धको क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्ने थियो। जर्मनीलाई अत्यधिक आर्थिक दण्ड (६६०० करोड डलर) तोकिएको थियो, जसले जर्मनीको अर्थतन्त्रलाई कमजोर बनायो। यसले जर्मन जनता र सरकारको मनोबल घटायो र विरोधको माहौल सिर्जना गर्यो। यो असन्तुष्टि भविष्यमा हिटलर र नाजी पार्टीलाई सशक्त बनाउनका लागि एक प्रमुख कारण बन्न पुग्यो।
- क्षेत्रीय कटौती र सैन्य प्रतिबन्धहरू:भर्सेलिज सन्धिले जर्मनीको भौगोलिक क्षेत्रलाई सख्त रूपमा कटौती गर्यो। जर्मनीका धेरै क्षेत्रहरू, जस्तै एलबेन्स र राइनल्यान्ड, फ्रान्स वा बेल्जियमलाई हस्तान्तरण गर्नुपर्ने थियो। यससँगै, जर्मनीलाई आफ्नो सेना मात्र १० लाख जनासम्म सीमित गर्न भनिएको थियो, र उनीहरूको सैन्य क्षमता घटाइयो। यी कदमहरूले जर्मनीलाई अपमानित र असहज बनायो, जसले भविष्यमा युद्धको उकास्ने काम गर्यो।
- जर्मनीको राष्ट्रिय गौरवमा अपमान:भर्सेलिज सन्धिले जर्मनीलाई युद्धको मुख्य दोषी ठहराएको थियो, जसले जर्मन राष्ट्रिय गौरवमा ठूलो चोट पुर्यायो। जर्मन नागरिकहरूलाई यो कडा निर्णय अत्यन्त अन्यायपूर्ण र अपमानजनक लागेको थियो। यसले जर्मनमा नाजी विचारधारालाई फैलाउन सहयोग पुर्यायो, जसले हिटलरलाई सत्ता कब्जा गर्नको लागि उक्सायो। हिटलरले यस अपमानको विरोधमा आफ्ना प्रचार अभियानहरू चाले र "कसरी हामीलाई यो अपमान सहन गर्नु पर्छ?" भन्ने विषयलाई उठाउँदै जनतामा क्रोध र असन्तोष फैलायो।
- नाजी पार्टीको उदय र विस्तार:भर्सेलिज सन्धिको कडा शर्तले जर्मन नागरिकमा असन्तुष्टि र आक्रोशको भावना सिर्जना गर्यो। यस असन्तुष्टिको फाइदा हिटलर र नाजी पार्टीले उठाए। नाजी पार्टीले जर्मनीको गौरव पुनर्स्थापना गर्ने वाचा गर्दै जनतालाई आकर्षित गर्यो। हिटलरले "लाइफस्पेस" (जीविकायुक्त स्थान) को विचार अघि बढाए जसको अन्तर्गत जर्मनीले पूर्वी युरोपका क्षेत्रमा विस्तार गर्नुपर्ने थियो। यसले जर्मन आक्रमणको आधार तयार गर्यो, जसले अन्ततः दोस्रो विश्व युद्धको सुरुआत गरायो।
यसरी, भर्सेलिज सन्धिको कडा र अपमानजनक शर्तहरूले जर्मन समाजमा विरोधको भावना र असन्तुष्टि पैदा गर्यो, जसले हिटलर र नाजी पार्टीलाई शक्ति प्राप्त गर्न मद्दत पुर्यायो। यसले यूरोपमा नयाँ संघर्षको बीजारोपण गर्यो र अन्ततः दोस्रो विश्व युद्धको शुरुवात गर्यो। - Q.आवधिक विकास योजना तयार पार्दा विचार पुऱ्याउनु पर्ने चार पक्षहरू विश्लेषण गर्दै देश विकासमा पुग्ने तीन फाइदाहरू प्रस्तुत गर्नुहोस् ।A.Ans:आवधिक विकास योजना देशको दीर्घकालिक सामाजिक, आर्थिक, र भौतिक सुधारका लागि मार्गदर्शनको रूपमा कार्य गर्दछ। यस्तो योजना तयार गर्दा विशेष ध्यान दिनुपर्ने प्रमुख पक्षहरू निम्नानुसार छन्:विचार गर्नुपर्ने चार पक्षहरू:
- आवश्यकता र प्राथमिकताहरूको मूल्याङ्कन: प्रत्येक देशको विकासका लागि प्राथमिकता अनुसार योजनाहरू तयार गर्नु महत्त्वपूर्ण छ। यसले स्वास्थ्य, शिक्षा, पूर्वाधार र कृषि जस्ता क्षेत्रहरूको पहिचान गर्न मद्दत गर्दछ जसमा सबभन्दा बढी ध्यान दिनु पर्छ। योजना तयार गर्दा ती क्षेत्रका लागि आवश्यक स्रोत र बजेटको अनुमान लगाउनु पर्छ, जसले सस्तो र प्रभावकारी नतिजा दिन्छ।
- स्रोतको व्यवस्थापन र वितरण: आवधिक योजनामा स्रोतको व्यवस्थापन अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। यो सुनिश्चित गर्न आवश्यक छ कि उपलब्ध स्रोतहरू समान र न्यायपूर्ण रूपमा वितरण गरिन्छ। धन, मानव स्रोत र प्रविधिको अधिकतम उपयोग गर्दै योजना कार्यान्वयन गर्नुपर्ने हुन्छ। यसमा कर्जा, विदेशी सहायता र आन्तरिक सञ्चयको समावेश गर्न सकिन्छ।
- नवीन प्रविधिको प्रयोग र नवप्रवर्तन: विकास योजनामा नयाँ प्रविधिको समावेश गर्दा उत्पादन र कार्यक्षमता वृद्धि हुन्छ। प्रविधि र नवप्रवर्तनको उपयोगले कार्यहरूको गति र गुणस्तर सुधार गर्न मद्दत पुर्याउँछ। यो कृषि, उद्योग, सेवा क्षेत्र र पूर्वाधारका लागि महत्त्वपूर्ण छ। स्मार्ट टेक्नोलोजीको प्रयोगले काम गर्ने दक्षता र लागत घटाउँछ।
- सामाजिक र वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन: योजनाहरू तयार गर्दा यसको सामाजिक र वातावरणीय असरहरूको पूर्वानुमान गर्न जरुरी छ। दीगो विकासका लागि प्रदूषण, अपव्यय, र प्राकृतिक संसाधनको दुरुपयोग कम गर्ने उपायहरू अपनाउन पर्छ। यसका लागि समाजका सबै वर्गका सहभागीता र विचारलाई योजनामा समावेश गर्नु पर्छ।
देश विकासमा पुग्ने तीन फाइदाहरू:- आर्थिक वृद्धि र समृद्धि: आवधिक विकास योजनाले दीर्घकालिक आर्थिक वृद्धि सुनिश्चित गर्न मद्दत पुर्याउँछ। यसले उत्पादन क्षमता बढाउँछ र व्यवसायिक र उद्योगिक क्षेत्रलाई प्रवर्द्धन गर्छ, जसले रोजगार सृजन र आम्दानीको स्रोत बढाउँछ। जब देशको अर्थतन्त्र बलियो हुन्छ, त्यसले समग्र समृद्धिको मार्ग प्रशस्त गर्छ।
- सामाजिक समावेशिता र न्याय: आवधिक योजना नागरिकहरूको समान अवसर र अधिकारको सुनिश्चितता गर्दै सामाजिक न्यायका लागि काम गर्दछ। यसले सबै वर्गका व्यक्तिहरूलाई शिक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक सुरक्षा जस्ता आवश्यक सेवामा समान पहुँच प्रदान गर्छ। यसले समृद्धिको वितरण समान र न्यायपूर्ण बनाउँछ, जसले समग्र समाजको समृद्धि सुनिश्चित गर्छ।
- दिगो विकास र पर्यावरण संरक्षण: आवधिक विकास योजनाले दिगो विकासमा जोड दिन्छ। यसले प्राकृतिक स्रोतहरूको सदुपयोग गर्दै वातावरणीय असरलाई न्यूनतम बनाउने उपायहरू अपनाउँछ। यसले दीर्घकालिक रूपमा पृथ्वीको संरक्षण र सन्तुलित विकासमा मद्दत पुर्याउँछ, जसले भविष्यका पीढीहरूको जीवनस्तर सुधार गर्न सक्छ।
यसरी, आवधिक विकास योजना तयार गर्दा स्रोतहरूको न्यायपूर्ण वितरण, समाजिक र वातावरणीय असरहरूको मूल्याङ्कन र प्रविधिको समावेशले देशको दीर्घकालिक समृद्धि र विकासको सुनिश्चितता गर्दछ।