Answers On/OffJS required
Group A
- Q.घर परिवारलाई किन पहिलो पाठशाला भनिन्छ ? एक वाक्यमा लेख्नुहोस् ।A.घर परिवारलाई पहिलो पाठशाला भनिन्छ किनभने मानिसले जीवनका आधारभूत शिक्षा, नैतिक मूल्यहरू र व्यवहार घरबाटै सिक्न थाल्छ।
- Q.मानव विकास सूचकाङ्क सुधार गर्न नेपालमा कस्ता पक्षमा ध्यान दिनुपर्छ ? एक वाक्यमा लेख्नुहोस् ।A.नेपालमा मानव विकास सूचकाङ्क सुधार गर्न शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, लैङ्गिक समानता र आधारभूत सेवाहरूमा ध्यान दिनुपर्छ।
- Q.मानव वेच विखनका कुनै दुई कारण उल्लेख गर्नुहोस् ।A.मानव बेचबिखनका दुई प्रमुख कारणहरू हुन्:
- गरिबी – आर्थिक अभावका कारण मानिसहरू ठगिई बेचबिखनमा पर्ने गर्छन्।
- बेरोजगारी – रोजगारीको अवसर नहुँदा राम्रो कामको लोभ देखाएर मानिसहरूलाई बेचबिखन गरिन्छ।
- Q.गलत प्रथा विरूद्ध एक जागरण मूलक नारा तयार गर्नुहोस् ।A."न्याय र समानताका लागि हातेमालो गरौँ, गलत प्रथालाई अन्त्य गरौँ!"
- Q.राजा महेन्द्रले देशलाई १४ अञ्चल ७५ जिल्लामा विभाजन गर्दा प्रशासनिक क्षेत्रमा कस्तो प्रभाव परेको थियो ? एक वाक्यमा उल्लेख गर्नुहोस् ।A.राजा महेन्द्रले देशलाई १४ अञ्चल र ७५ जिल्लामा विभाजन गर्दा प्रशासनिक क्षेत्र व्यवस्थित भई शासन प्रणाली प्रभावकारी र केन्द्रीकृत भयो।
- Q.मध्यावधि निर्वाचन भनेको के हो ?A.मध्यावधि निर्वाचन भनेको नियमित निर्वाचनको समय नपुगी विभिन्न कारणले संसद् विघटन भएपछि तय गरिने नयाँ निर्वाचन हो।
- Q.नेपालको जलस्रोतको कुनै दुई उपयोगिता लेख्नुहोस् ।A.नेपालको जलस्रोतका दुई उपयोगिता हुन्:
- विद्युत उत्पादन – जलविद्युत्को माध्यमबाट बिजुली उत्पादन गरिन्छ।
- सिंचाइ सुविधा – खेतीपातीका लागि पानी उपलब्ध गराइन्छ।
- Q.नेपालमा पेट्रोलियम पदार्थको परनिर्भरता समाधान गरी विकासमा तिब्रता ल्याउन कुन पक्षमा ध्यान दिनुपर्छ ? एक वाक्यमा उल्लेख गर्नुहोस् ।A.नेपालमा पेट्रोलियम पदार्थको परनिर्भरता समाधान गरी विकासमा तिब्रता ल्याउन जलविद्युत्, सौर्य ऊर्जा र वैकल्पिक ऊर्जा स्रोतहरूको विकासमा ध्यान दिनुपर्छ।
- Q.परराष्ट्र नीतिभनेको के हो ?A.परराष्ट्र नीति भनेको कुनै देशले अन्य राष्ट्रहरूसँग कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना, व्यापार, सहयोग तथा आपसी हितका विषयमा अपनाउने नीति तथा रणनीति हो।
- Q.निशेषाधिकारको प्रयोगले पुऱ्याउने फाइदा उल्लेख गर्नुहोस् ।A.निषेधाधिकारको प्रयोगले निम्न फाइदा पुर्याउँछ:
- व्यक्तिगत गोपनीयता र अधिकारको सुरक्षा – व्यक्ति वा संस्थाको महत्वपूर्ण सूचना सुरक्षित रहन्छ।
- राष्ट्रिय सुरक्षा मजबुत बनाउँछ – गोप्य सूचना बाहिर नजाँदा देशको सुरक्षा प्रणाली मजबुत रहन्छ।
- Q.तपाईंले आफ्नो समुदायको वातावरण संरक्षण गर्न कस्तो भूमिका खेल्नुहुन्छ ? एक वाक्यमा लेख्नुहोस् ।A.म आफ्नो समुदायको वातावरण संरक्षण गर्न सरसफाइ अभियान सञ्चालन गर्ने, फोहर व्यवस्थापन गर्ने, वृक्षरोपण गर्ने र जनचेतना फैलाउने भूमिका खेल्छु।
Group B
- Q."हाम्रा राष्ट्रिय पहिचान हाम्रा चिनारीका आधार हुन्,” यस तथ्यलाई उदाहरण सहित स्पष्ट पार्नुहोस् ।A.राष्ट्रिय पहिचान भन्नाले कुनै देशको विशिष्टता झल्काउने भौतिक, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक, सामाजिक तथा प्राकृतिक सम्पदाहरूलाई बुझाउँछ। यी पहिचानहरूले देशलाई विश्वसामु चिनाउने मात्र होइन, त्यस देशका नागरिकहरूमा गर्वको भावना पनि पैदा गराउँछ। राष्ट्रिय पहिचान नै राष्ट्रको अस्तित्व र प्रतिष्ठाको प्रतिक हो, जसले राष्ट्र र नागरिकको अलग्गै विशेषता निर्धारण गर्छ।नेपालका राष्ट्रिय पहिचानहरू धेरै छन्, जसमध्ये केही महत्वपूर्ण उदाहरण यस प्रकार छन्:
- सगरमाथा (Mount Everest) – विश्वकै अग्लो शिखर सगरमाथा नेपालमै अवस्थित छ, जसले नेपाललाई विश्वभर परिचित गराएको छ।
- गोरखा सैनिक – नेपाली सैनिकहरूको बहादुरी र इमानदारी विश्वभर प्रख्यात छ, जसले नेपाललाई वीरताको प्रतीक बनाएको छ।
- पशुपतिनाथ मन्दिर – हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको आस्थाको केन्द्र पशुपतिनाथ मन्दिर नेपालकै धार्मिक सम्पदा हो, जसले धार्मिक पर्यटन प्रवर्द्धन गर्छ।
- नेपाली भाषा र संस्कृति – नेपालमा बोलिने नेपाली भाषा, विभिन्न जातजातिका परम्परा, चाडपर्व (दशैं, तिहार, ल्होसार, छठ आदि) राष्ट्रिय पहिचानका महत्वपूर्ण अंग हुन्।
- नेपाली टोपी र ढाका कपडा – नेपाली टोपी, गुर्जुको ढाका कपडा तथा परम्परागत भेषभूषाले नेपाली पहिचानलाई झल्काउँछ।
यी उदाहरणहरूले देखाउँछन् कि राष्ट्रिय पहिचानहरू नै हाम्रो चिनारीका आधार हुन्। राष्ट्रिय पहिचानको जगेर्ना गर्नु हरेक नागरिकको कर्तव्य हो। यदि हामीले हाम्रा पहिचानहरू जोगाउन सकेनौं भने हाम्रो मौलिकता हराउनेछ र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा हाम्रो अस्तित्व धमिलिन सक्छ। त्यसैले, आफ्ना भाषा, संस्कृति, सम्पदा र ऐतिहासिक चिनारीहरूलाई सुरक्षित राख्नु नै हाम्रो प्रमुख जिम्मेवारी हो। - Q.सङ्घीय सरकार र प्रदेश सरकारका प्रमुख चार कार्यलाई तालिकामा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।सङ्घीय सरकार र प्रदेश सरकारका प्रमुख चार कार्यहरूलाई निम्न तालिकामा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ:
सङ्घीय सरकारका कार्यहरू प्रदेश सरकारका कार्यहरू राष्ट्रिय सुरक्षा तथा रक्षा व्यवस्था गर्नु प्रदेशभित्रका सुरक्षा तथा शान्ति व्यवस्थापन गर्नु वैदेशिक नीति निर्माण र कूटनीतिक सम्बन्ध राख्नु आन्तरिक प्रशासन सञ्चालन गर्नु अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार तथा सम्बन्ध व्यवस्थापन गर्नु प्रदेशभित्रका पूर्वाधार विकास तथा योजना कार्यान्वयन गर्नु राष्ट्रिय बजेट तथा मौद्रिक नीति निर्माण गर्नु प्रदेशस्तरीय कर तथा राजस्व संकलन गर्नु - Q.तपाईंको क्षेत्रमा रहेका सम्पदा स्थानिय उपभोक्ता समिति मार्फत् पुनः निर्माण भइरहेको छ । उक्त सम्पदा पुनः निर्माण गर्दा के-कस्ता पक्षमा ध्यान दिनु पर्छ? चार सुझाव दिनुहोस् ।A.सम्पदा पुनःनिर्माण गर्दा निम्न चार पक्षमा ध्यान दिनु आवश्यक छ:
- ऐतिहासिक तथा मौलिकता जोगाउने – सम्पदाको पुरानो वास्तुकला, शैली, सामग्री र मौलिक स्वरूपलाई यथासम्भव जोगाइ राख्नुपर्छ।
- स्थानीय स्रोत र जनशक्ति प्रयोग गर्ने – पुनःनिर्माणका लागि स्थानिय सामग्री तथा श्रमिकहरूको प्रयोग गरी समुदायको सहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
- भूकम्पप्रतिरोधी तथा मजबुत संरचना बनाउने – प्राकृतिक प्रकोपबाट जोगाउन आधुनिक प्रविधि अपनाएर सुरक्षित तथा दिगो संरचना निर्माण गर्नुपर्छ।
- पर्यटन प्रवर्द्धन र संरक्षण योजना बनाउने – सम्पदालाई आकर्षक बनाएर पर्यटक आकर्षित गर्ने तथा यसको दिगो संरक्षणका लागि उचित व्यवस्थापन गर्नुपर्छ।
- Q.हाम्रा चाडपर्वमा गाइने लोक गीत लोप हुन नदिने उपायहरू उल्लेख गर्नुहोस् ।A.हाम्रा चाडपर्वमा गाइने लोकगीत लोप हुन नदिन निम्न उपायहरू अपनाउन सकिन्छ:
- शिक्षा प्रणालीमा समावेश गर्ने – विद्यालय तथा कलेजको पाठ्यक्रममा लोकगीतसम्बन्धी विषयहरू राखी विद्यार्थीलाई सिकाउने।
- सङ्गीत तथा साँस्कृतिक कार्यक्रमहरू आयोजना गर्ने – चाडपर्व तथा विशेष अवसरहरूमा लोकगीत प्रतियोगिता, मेला र सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू आयोजना गर्ने।
- सञ्चारमाध्यममा प्रवर्द्धन गर्ने – रेडियो, टेलिभिजन, सामाजिक सञ्जाल तथा युट्युब जस्ता डिजिटल माध्यमबाट लोकगीत प्रसार गर्ने।
- नयाँ पुस्तालाई आकर्षित गर्ने – पुराना लोकगीतलाई आधुनिक संगीतसँग समायोजन गरी नयाँ पुस्तालाई रुचि बढाउने।
- स्थानीय कलाकारहरूलाई प्रोत्साहन गर्ने – लोकगीत गाउने कलाकार तथा संगीतकर्मीलाई सम्मान, पुरस्कार तथा आर्थिक सहयोग प्रदान गर्ने।
- Q.भ्रष्टाचार नियन्त्रणका लागि सरकार र नागरिक समाज भएता पनि हाम्रो समाजमा भ्रष्टाचार नियन्त्रण हुन नसक्नुमा कुन-कुन निकाय/पक्षलाई जिम्मेवार ठान्नु हुन्छ र किन ?A.भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्न सरकार र नागरिक समाज सक्रिय भए तापनि अझै पनि पूर्ण रूपमा नियन्त्रण हुन सकेको छैन। यसका लागि निम्न निकाय तथा पक्षहरूलाई जिम्मेवार ठान्न सकिन्छ:
- सरकारी प्रशासन तथा नीति निर्माताहरू – कतिपय सरकारी अधिकारीहरू नै भ्रष्टाचारमा संलग्न हुने, कमजोर नीति बनाउने र प्रभावकारी कार्यान्वयन नगर्ने भएकाले भ्रष्टाचार नियन्त्रण हुन सकिरहेको छैन।
- राजनीतिक दलहरू – राजनीतिक दलहरूभित्रको अनियमितता, पार्टीगत स्वार्थ तथा भ्रष्टाचारीलाई संरक्षण दिने प्रवृत्तिले भ्रष्टाचार अझै बढाइरहेको छ।
- कानूनी तथा न्यायिक निकायहरू – कानूनी कारबाही कमजोर हुनु, भ्रष्टाचारीलाई उन्मुक्ति दिने प्रवृत्ति तथा न्याय प्रक्रिया ढिलो हुनु भ्रष्टाचार नियन्त्रणमा बाधक बनेका छन्।
- नागरिक समाज तथा आम नागरिक – कतिपय अवस्थामा नागरिक समाज र सर्वसाधारणहरू पनि भ्रष्टाचार सहने, घूस दिने वा सामाजिक दवाव सिर्जना नगर्ने भएकाले भ्रष्टाचार अझै नियन्त्रणमा आउन सकेको छैन।
निष्कर्ष:भ्रष्टाचार नियन्त्रणका लागि सबै पक्षले जिम्मेवार भएर काम गर्न आवश्यक छ। सरकार, न्यायिक निकाय, राजनीतिक दल, प्रशासन, नागरिक समाज तथा आम नागरिक सबै मिलेर इमानदारिता, पारदर्शिता, सुशासन र कानूनी कडाइ लागू गरे मात्र भ्रष्टाचार नियन्त्रण सम्भव छ। - Q.न्यायपालिकाका प्रमुख कार्यहरू उल्लेख गर्नुहोस् ।A.न्यायपालिकाका प्रमुख कार्यहरू निम्नानुसार छन्:
- न्याय वितरण गर्ने – कानुनअनुसार निष्पक्ष रूपमा मुद्दाको फैसला गरी पीडितलाई न्याय प्रदान गर्ने।
- संविधान तथा कानुनको व्याख्या गर्ने – कानुनलाई स्पष्ट पार्ने र संवैधानिक व्याख्या गर्ने जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने।
- मौलिक हक संरक्षण गर्ने – नागरिकका मौलिक हक तथा स्वतन्त्रताको रक्षा गर्न कानुनी कदम चाल्ने।
- कानुन कार्यान्वयन सुनिश्चित गर्ने – सरकार तथा अन्य निकायहरूले कानुनअनुसार काम गरिरहेको छ कि छैन भन्ने निगरानी गर्ने।
- विवाद समाधान गर्ने – व्यक्ति, समूह वा संस्था बीच भएका कानुनी तथा संवैधानिक विवादहरूको समाधान गर्ने।
- भ्रष्टाचार तथा अन्य गैरकानुनी क्रियाकलापमा कारबाही गर्ने – कानुन उल्लङ्घन गर्ने व्यक्तिहरूलाई कानुनी दायरामा ल्याई कारबाही गर्ने।
- Q.विश्वको हावा पानीलाई प्रभाव पार्ने तत्वहरू मध्ये कुनै चार तत्वको व्याख्या गर्नुहोस् ।A.विश्वको हावा-पानीलाई प्रभाव पार्ने मुख्य चार तत्वको व्याख्या निम्नानुसार छ:1. तापक्रम (Temperature)तापक्रमले पृथ्वीको हावा-पानीमा ठूलो प्रभाव पार्छ। सूर्यको किरणको मात्राले तापक्रम निर्धारण गर्छ, जसले वायुमण्डलीय दाब, हावा प्रवाह, वाष्पीकरण तथा वर्षा प्रणालीलाई नियन्त्रण गर्छ। उच्च तापक्रम भएका क्षेत्रहरूमा वाष्पीकरण बढी भएर सुख्खा वातावरण बनाउँछ भने कम तापक्रम भएका क्षेत्रमा हिमपात र चिसो मौसम रहन्छ।2. वायुदाब (Air Pressure)वायुदाब पृथ्वीको सतहमा हावाको तौलद्वारा सिर्जित शक्ति हो। उच्च वायुदाब भएका क्षेत्रबाट न्यून वायुदाब भएका क्षेत्रमा हावा बग्ने गर्दछ, जसले हावाको दिशा, वेग र मौसम प्रणालीलाई प्रभावित गर्छ। वायुदाबका कारण विभिन्न किसिमका हावा प्रणाली, जस्तै मनसुन, तुफान तथा चक्रवात विकसित हुन्छन्।3. आर्द्रता (Humidity)आर्द्रता भनेको वायुमण्डलमा रहेको पानीको वाष्पको मात्रा हो। आर्द्रता उच्च भएमा वायुमण्डलमा बादल बन्ने, वर्षा हुने तथा हावाको तापक्रम परिवर्तन हुने सम्भावना बढी हुन्छ। आर्द्रता कम भएमा सुख्खा मौसम रहन्छ। उष्णकटिबंधीय क्षेत्रहरूमा आर्द्रता बढी हुने हुँदा बढी वर्षा हुन्छ भने मरुभूमि क्षेत्रहरूमा आर्द्रता न्यून हुने हुँदा सुक्खा वातावरण रहन्छ।4. समुद्री धार (Ocean Currents)समुद्री धारहरूले समुद्रको तापक्रम तथा हावा-पानीमा ठूलो प्रभाव पार्छन्। न्यानो समुद्री धारहरूले आसपासका क्षेत्रमा तातो हावा प्रवाह ल्याउँछ भने चिसो समुद्री धारहरूले ठण्डा हावा सिर्जना गर्छ। उदाहरणका लागि, एल निनो र ला निनाको प्रभावले विश्वव्यापी रूपमा जलवायु परिवर्तन गराउँछ, जसले बाढी, खडेरी र तापक्रम असन्तुलन ल्याउन सक्छ।निष्कर्ष:यी चार तत्वहरू – तापक्रम, वायुदाब, आर्द्रता, र समुद्री धार – हावा-पानीको प्रणालीलाई सन्तुलित राख्ने महत्वपूर्ण प्राकृतिक तत्वहरू हुन्। यी तत्वहरूमा आएको सानो परिवर्तनले समेत विश्वव्यापी जलवायु परिवर्तन, मौसमी विषमता, प्राकृतिक प्रकोपहरू तथा वातावरणीय असन्तुलन ल्याउन सक्छ।
- Q.सामाजिक सञ्जालको प्रयोगले तपाईंलाई के के फाइदा भएको छ? चार बुँदामा लेख्नुहोस्।A.विश्वको हावा-पानीलाई प्रभाव पार्ने मुख्य चार तत्वको व्याख्या निम्नानुसार छ:1. तापक्रम (Temperature)तापक्रमले पृथ्वीको हावा-पानीमा ठूलो प्रभाव पार्छ। सूर्यको किरणको मात्राले तापक्रम निर्धारण गर्छ, जसले वायुमण्डलीय दाब, हावा प्रवाह, वाष्पीकरण तथा वर्षा प्रणालीलाई नियन्त्रण गर्छ। उच्च तापक्रम भएका क्षेत्रहरूमा वाष्पीकरण बढी भएर सुख्खा वातावरण बनाउँछ भने कम तापक्रम भएका क्षेत्रमा हिमपात र चिसो मौसम रहन्छ।2. वायुदाब (Air Pressure)वायुदाब पृथ्वीको सतहमा हावाको तौलद्वारा सिर्जित शक्ति हो। उच्च वायुदाब भएका क्षेत्रबाट न्यून वायुदाब भएका क्षेत्रमा हावा बग्ने गर्दछ, जसले हावाको दिशा, वेग र मौसम प्रणालीलाई प्रभावित गर्छ। वायुदाबका कारण विभिन्न किसिमका हावा प्रणाली, जस्तै मनसुन, तुफान तथा चक्रवात विकसित हुन्छन्।3. आर्द्रता (Humidity)आर्द्रता भनेको वायुमण्डलमा रहेको पानीको वाष्पको मात्रा हो। आर्द्रता उच्च भएमा वायुमण्डलमा बादल बन्ने, वर्षा हुने तथा हावाको तापक्रम परिवर्तन हुने सम्भावना बढी हुन्छ। आर्द्रता कम भएमा सुख्खा मौसम रहन्छ। उष्णकटिबंधीय क्षेत्रहरूमा आर्द्रता बढी हुने हुँदा बढी वर्षा हुन्छ भने मरुभूमि क्षेत्रहरूमा आर्द्रता न्यून हुने हुँदा सुक्खा वातावरण रहन्छ।4. समुद्री धार (Ocean Currents)समुद्री धारहरूले समुद्रको तापक्रम तथा हावा-पानीमा ठूलो प्रभाव पार्छन्। न्यानो समुद्री धारहरूले आसपासका क्षेत्रमा तातो हावा प्रवाह ल्याउँछ भने चिसो समुद्री धारहरूले ठण्डा हावा सिर्जना गर्छ। उदाहरणका लागि, एल निनो र ला निनाको प्रभावले विश्वव्यापी रूपमा जलवायु परिवर्तन गराउँछ, जसले बाढी, खडेरी र तापक्रम असन्तुलन ल्याउन सक्छ।निष्कर्ष:यी चार तत्वहरू – तापक्रम, वायुदाब, आर्द्रता, र समुद्री धार – हावा-पानीको प्रणालीलाई सन्तुलित राख्ने महत्वपूर्ण प्राकृतिक तत्वहरू हुन्। यी तत्वहरूमा आएको सानो परिवर्तनले समेत विश्वव्यापी जलवायु परिवर्तन, मौसमी विषमता, प्राकृतिक प्रकोपहरू तथा वातावरणीय असन्तुलन ल्याउन सक्छ।
- Q.गुणस्तरीय जीवनको महत्व उल्लेख गर्नुहोस् ।A.गुणस्तरीय जीवनको महत्वगुणस्तरीय जीवन भन्नाले मानिसको आधारभूत आवश्यकताहरूको पूर्ति हुनुका साथै शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगार, स्वच्छ वातावरण, र सामाजिक सुरक्षाको उपलब्धता हुनु बुझाउँछ। गुणस्तरीय जीवनको महत्व निम्नानुसार छ:
- स्वास्थ्यको सुधार – स्वच्छ खानेपानी, पोषिलो भोजन, राम्रो स्वास्थ्य सेवा, र सफा वातावरणले मानिसलाई स्वस्थ राख्छ।
- शिक्षा तथा सीप विकास – गुणस्तरीय जीवनमा राम्रो शिक्षा प्राप्त गर्न सकिने भएकाले व्यक्तिको क्षमता, ज्ञान, र सीप विकास हुन्छ।
- आर्थिक स्थिरता – उचित रोजगारी, व्यवसाय, र आम्दानीका अवसरहरूले आर्थिक स्थायित्व ल्याउँछ, जसले गरिबी घटाउन मद्दत गर्छ।
- सामाजिक समानता र न्याय – गुणस्तरीय जीवनले सबै नागरिकलाई समान अवसर प्रदान गर्छ, जसले सामाजिक न्याय, समावेशिता, र सद्भाव कायम राख्न मद्दत गर्छ।
- मानसिक सन्तुलन र खुशी – तनावमुक्त वातावरण, आधारभूत आवश्यकताहरूको पूर्ति, र सुरक्षित जीवनले मानसिक सन्तुलन कायम राख्न मद्दत गर्छ।
- राष्ट्रिय विकास – नागरिकको जीवनस्तर राम्रो भएमा देशको उत्पादनशीलता बढ्छ, जसले समग्र राष्ट्रिय प्रगति र समृद्धिमा टेवा पुर्याउँछ।
निष्कर्ष:गुणस्तरीय जीवन प्रत्येक व्यक्तिको नैसर्गिक अधिकार हो। यसका लागि राम्रो शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, रोजगारी, सफा वातावरण, र सामाजिक सुरक्षा आवश्यक छ। जब नागरिकहरूको जीवनस्तर सुधार हुन्छ, तब देशको समग्र विकास पनि सम्भव हुन्छ।
Practice Without Boundaries.
Premium gives you full access, zero ads, and unlimited custom paper generation. Study your way, every day.
Group C
- Q.उपभोक्ता संरक्षण ऐन २०७५ व्यवस्था गरेका अधिकारहरू उल्लेख गर्दै तिनीहरूको कार्यान्वयनको अवस्था मूल्याङ्कन गर्नुहोस् ।A.उपभोक्ता संरक्षण ऐन २०७५ द्वारा व्यवस्था गरिएका अधिकारहरू र तिनको कार्यान्वयनको मूल्याङ्कननेपाल सरकारले उपभोक्ताको हक र हितको संरक्षण गर्ने उद्देश्यले उपभोक्ता संरक्षण ऐन २०७५ लागू गरेको छ। यस ऐनले उपभोक्तालाई गुणस्तरीय सामान र सेवाहरू प्राप्त गर्ने हक सुनिश्चित गर्न कानुनी व्यवस्था गरेको छ। यस ऐनले निम्न प्रमुख अधिकारहरू उपभोक्तालाई प्रदान गरेको छ:१. उपभोक्ताका अधिकारहरू(क) सुरक्षित उपभोगको अधिकारउपभोक्ताले स्वास्थ्यलाई हानी नगर्ने, गुणस्तरीय र सुरक्षित उपभोग्य वस्तु तथा सेवा पाउने हक राख्छन्।उदाहरण: मिसावट रहित खाद्य पदार्थ तथा नक्कली औषधिबाट जोगिन पाउने।(ख) सूचना प्राप्त गर्ने अधिकारउपभोक्ताले कुनै पनि वस्तु वा सेवाको मूल्य, गुणस्तर, उत्पादन मिति, प्रयोग गर्ने तरिका, र म्याद सकिने मितिको जानकारी पाउनुपर्छ।उदाहरण: उत्पादित सामानको प्याकेटमा उचित लेबलिङ हुनु आवश्यक छ।(ग) रोजाइको अधिकारउपभोक्ताले बजारमा रहेका विभिन्न विकल्पहरू मध्ये आफूलाई उचित लाग्ने वस्तु वा सेवा छनोट गर्न पाउने अधिकार राख्छन्।उदाहरण: ग्राहकले गुणस्तर हेरेर मनपरेको ब्रान्डको मोबाइल वा खाद्य वस्तु किन्न सक्छन्।(घ) क्षतिपूर्ति पाउने अधिकारयदि उपभोक्ताले नोक्सान बेहोर्नुपरेको छ भने उनीहरूले त्यसको क्षतिपूर्ति पाउने कानुनी अधिकार राख्छन्।उदाहरण: गुणस्तरहीन वा म्याद सकिएको सामान बेचिएमा उपभोक्ताले क्षतिपूर्ति पाउन सक्छन्।(ङ) सुन्ने र गुनासो राख्ने अधिकारउपभोक्ताले आफू ठगिएको वा ठगिन लागेको अनुभव गरेमा सम्बन्धित निकायमा उजुरी दिने अधिकार राख्छन्।उदाहरण: ठगी वा मिसावट भेटिएमा उपभोक्ता अदालत वा सम्बन्धित निकायमा गुनासो गर्न सकिन्छ।२. उपभोक्ता संरक्षण ऐनको कार्यान्वयनको मूल्याङ्कनउपभोक्ता संरक्षण ऐन २०७५ लागू भए पनि यसको कार्यान्वयन प्रभावकारी रूपमा हुन सकेको छैन। निम्न मुख्य बुँदाहरू यसका कार्यान्वयनको वर्तमान अवस्था दर्शाउँछन्:(क) कानुनी कार्यान्वयनको कमजोरी
- बजार अनुगमनको अभावका कारण मिसावटयुक्त खाद्य पदार्थ, नक्कली औषधि, र म्याद सकिएका सामान अझै बेचिने गरेका छन्।
- उपभोक्ता उजुरी तथा कारबाही प्रक्रिया ढिलो हुँदा दोषीहरू सजायबाट उम्किने गरेका छन्।
(ख) जनचेतनाको अभाव- धेरै उपभोक्ताहरूलाई आफ्ना अधिकारबारे थाहा छैन, जसका कारण उनीहरू ठगिएका भए पनि उजुरी गर्ने प्रक्रियामा जान चाहँदैनन्।
- सूचना प्रविधिको उपयोग गरेर उपभोक्ताहरूलाई सचेत गराउने प्रयास सीमित मात्रामा भइरहेको छ।
(ग) बजार अनुगमन तथा प्रशासनिक कमजोरी- उपभोक्ता संरक्षण ऐन कार्यान्वयन गर्न सरकारका विभिन्न निकायहरू सक्रिय भए पनि बजार अनुगमनको प्रभावकारिता कमजोर देखिएको छ।
- बजारमा कृत्रिम अभाव सिर्जना गर्ने, मूल्य बढाउने, मिसावट गर्ने जस्ता क्रियाकलाप अझै रोकिएका छैनन्।
(घ) उपभोक्ता संरक्षण मञ्च तथा उजुरी प्रणालीको कमजोरी- उपभोक्ताहरूको उजुरी सुन्ने र तत्काल कारबाही गर्ने निकायहरू प्रभावकारी छैनन्।
- उपभोक्ता संरक्षण मञ्च तथा अदालतमा पुगेका मुद्दाहरू लामो समयसम्म किनारा नलाग्दा उपभोक्ताहरू अन्यायमा पर्न सक्छन्।
३. सुधारका उपायहरूउपभोक्ता संरक्षण ऐनको प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि निम्न सुधारका उपायहरू आवश्यक छन्:- कडा कानुनी कारबाही – दोषी ठहरिने व्यवसायी तथा कम्पनीहरूलाई ठूलो जरिवाना तथा दण्ड दिनुपर्ने।
- बजार अनुगमनलाई प्रभावकारी बनाउने – अनुगमन टोलीलाई थप सक्रिय बनाउँदै नियमित रूपमा निरीक्षण गर्ने।
- जनचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने – उपभोक्ताहरूलाई आफ्ना अधिकार र उजुरी प्रक्रियाबारे सचेत गराउने।
- गुनासो समाधान प्रणालीलाई सरल बनाउने – अनलाइन तथा फोनमार्फत छिटो गुनासो दर्ता र समाधान गर्ने व्यवस्था मिलाउने।
निष्कर्षउपभोक्ता संरक्षण ऐन २०७५ उपभोक्ताका अधिकारको रक्षा गर्नका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण कानुन हो। तर, यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन नहुँदा उपभोक्ताहरू अझै पनि ठगिने, गुणस्तरहीन वस्तु खरिद गर्न बाध्य हुने, तथा अनावश्यक रूपमा महँगो मूल्य तिर्नुपर्ने अवस्थाबाट गुज्रिरहेका छन्। यदि सरकार, उपभोक्ता मञ्च, तथा नागरिक समाजले उचित पहल गरेमा मात्रै यस ऐनको प्रभावकारिता बढाउन सकिन्छ। - Q.पृष्ठ भरिने गरी नेपालको नक्साकोरी निम्न तथ्यहरू उपयुक्त स्थानमा भर्नुहोस् । हलेसी महादेव, कोशीटप्पु बन्यजन्तु आरक्ष, कफिउत्पादन क्षेत्र, कर्णालीनदि, अपिहिमालअथवाA.उत्तर अमेरिका महादेशको नक्सा कोरी निम्न तथ्यहरू उपयुक्त स्थानमा भर्नुहोस् । हिउँदमा पानी पर्ने क्षेत्र, प्रेरिज घाँसे मैदान, म्याकिन्ले पर्वत, हुरेन ताल, क्यालिफोर्नियाको खाडी
- Q.वि.सं. २०१७ देखी २०४६ सम्मका सामाजिक, आर्थिक उपलब्धिहरू बुँदागत रूपमा उल्लेख गर्नुहोस् ।A.वि.सं. २०१७ देखि २०४६ सम्म नेपालमा विभिन्न सामाजिक तथा आर्थिक उपलब्धिहरू हासिल भएका छन्। ती उपलब्धिहरूलाई निम्नानुसार बुँदागत रूपमा उल्लेख गर्न सकिन्छ:१. सामाजिक उपलब्धिहरू- शिक्षाको विकास – सरकारी विद्यालय तथा कलेजहरू स्थापना भई शिक्षाको पहुँच विस्तार भयो।- स्वास्थ्य सेवाको विस्तार – सरकारी अस्पतालहरू स्थापना गरिनुका साथै स्वास्थ्यचौकीहरू गाउँ-गाउँमा स्थापना भए।- सञ्चार सेवाको विकास – रेडियो नेपालको स्थापना, पत्रपत्रिका तथा सञ्चारमाध्यमहरूको विस्तार भयो।- यातायात तथा पूर्वाधार विकास – राजमार्ग तथा सडकहरूको निर्माण भई दुर्गम क्षेत्रहरूमा यातायातको सुविधा विस्तार भयो।- महिला सशक्तीकरणको शुरुवात – महिलाहरूको शिक्षा तथा सहभागितामा सुधार हुँदै गयो।२. आर्थिक उपलब्धिहरू- योजना आयोगको स्थापना – पहिलो पञ्चवर्षीय योजना कार्यान्वयन भई विकासका योजनाहरू अघि बढे।- कृषि तथा सिंचाइको विकास – आधुनिक कृषि प्रविधि भित्र्याइए, र सिंचाइ प्रणाली सुधार गरियो।- उद्योग र व्यापारको विस्तार – सरकारी तथा निजी उद्योगहरू स्थापना भए, जसले व्यापार तथा रोजगारी बढायो।- बैंक तथा वित्तीय संस्था स्थापना – नेपाल राष्ट्र बैंक, कृषि विकास बैंक जस्ता बैंकहरू स्थापना भई वित्तीय सेवाहरू विस्तार भए।- विद्युत् उत्पादनको सुरुवात – काठमाडौँमा टुकुचा, त्रिशूली, र अन्य जलविद्युत् आयोजनाहरू सञ्चालन भए।निष्कर्षवि.सं. २०१७ देखि २०४६ सम्म नेपालमा विभिन्न क्षेत्रहरूमा महत्त्वपूर्ण उपलब्धिहरू हासिल भए। यद्यपि, पूर्ण रूपमा समृद्धि हासिल गर्न नसकिए पनि शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात, कृषि, उद्योग तथा वित्तीय क्षेत्रमा ठोस विकासका पाइला चालिएका थिए, जसले नेपाललाई आधुनिकरणतर्फ अघि बढाएको थियो।
- Q.'नेपालको आर्थिक विकासमा जलविद्युत क्षेत्रको योगदान' शीर्षकमा एक लेख तयार पार्नुहोस् ।१. जलविद्युत क्षेत्रको आर्थिक योगदानजलविद्युत क्षेत्रले नेपालको समग्र अर्थतन्त्र मा विभिन्न तरिकाले योगदान पुर्याउँदै आएको छ, जसलाई निम्नानुसार व्याख्या गर्न सकिन्छ:(क) ऊर्जा आपूर्तिमा योगदाननेपालको औद्योगिक, व्यापारिक तथा घरायसी क्षेत्रमा विद्युत प्रमुख ऊर्जा स्रोत हो। जलविद्युत उत्पादन बढ्दा इन्धन तथा पेट्रोलियम पदार्थको आयातमा निर्भरता घट्छ, जसले व्यापार घाटा कम गर्न मद्दत गर्छ।(ख) रोजगारीको सिर्जनाजलविद्युत आयोजना निर्माण तथा सञ्चालनका क्रममा हजारौं स्थानीय मानिसहरूलाई रोजगारीको अवसर प्राप्त हुन्छ। ठूला आयोजनाहरू (जस्तै, माथिल्लो तामाकोशी, मध्य भोटेकोशी, अरुण III) मा काम गर्ने प्राविधिक, इन्जिनियर, मजदुर तथा अन्य कर्मचारीहरूले प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रूपमा लाभ प्राप्त गर्छन्।(ग) राजस्व वृद्धि तथा विदेशी मुद्रा आर्जननेपालले भारतजस्ता छिमेकी देशहरूमा विद्युत निर्यात गर्न थालिसकेको छ। विद्युत निर्यातबाट विदेशी मुद्रा आर्जन भई राष्ट्रिय अर्थतन्त्र बलियो हुन्छ। साथै, जलविद्युत आयोजनाबाट सरकारलाई ठूलो मात्रामा कर तथा राजस्व प्राप्त हुन्छ।(घ) औद्योगीकरणमा सहयोगनेपालमा उद्योग धान्न आवश्यक ऊर्जा जलविद्युतबाटै प्राप्त हुन्छ। पर्याप्त र भरपर्दो विद्युत आपूर्ति भएमा उद्योग-धन्दा, कलकारखाना, कृषि प्रणाली आधुनिकीकरण गर्न सहज हुन्छ, जसले आर्थिक विकासलाई गति दिन्छ।(ङ) पर्यटन तथा लगानी प्रवर्द्धनठूला जलविद्युत आयोजना तथा जलाशयहरू पर्यटकीय दृष्टिकोणले पनि आकर्षणका केन्द्र बन्न सक्छन्। साथै, जलविद्युत क्षेत्रमा विदेशी तथा निजी लगानी भित्र्याउन सकिने सम्भावना पनि उच्च छ, जसले आर्थिक समृद्धिमा टेवा पुर्याउँछ।३. समाधानका उपायहरूनेपालको जलविद्युत क्षेत्रको विकास र आर्थिक फाइदा बढाउन निम्न उपायहरू अवलम्बन गर्नुपर्छ:✔ निजी तथा विदेशी लगानी भित्र्याउने – सरकारले निजी क्षेत्र तथा विदेशी लगानीकर्तालाई आकर्षित गर्न सहुलियत नीति अपनाउनु आवश्यक छ।✔ प्रभावकारी प्रसारण तथा वितरण प्रणाली विकास गर्ने – उत्पादन भएको विद्युत सही ढंगले उपभोग तथा निर्यात गर्न सबल विद्युत प्रसारण संरचना निर्माण गर्नुपर्छ।✔ स्थानीय तथा सरकारी साझेदारी विस्तार गर्ने – जलविद्युत आयोजनामा स्थानीय जनताको समेत सहभागिता गराएर दीर्घकालीन योजनाहरू लागू गर्नुपर्छ।✔ विद्युत निर्यात रणनीति सुधार गर्ने – भारत, चीन तथा अन्य छिमेकी राष्ट्रहरूसँग व्यापार सम्झौता गरी विद्युत निर्यात लाई व्यवस्थित गर्नुपर्छ।A.नेपालको आर्थिक विकासमा जलविद्युत क्षेत्रको योगदाननेपाल जलस्रोतको धनी राष्ट्र हो। यहाँका हिमालबाट बग्ने नदीहरू विशाल मात्रामा जलविद्युत उत्पादन गर्न सक्षम छन्। जलविद्युत नेपालको प्रमुख प्राकृतिक सम्पदा भएकाले यसले देशको आर्थिक विकास मा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँदै आएको छ। नेपालमा विद्युत उत्पादन, उपभोग, निर्यात, तथा औद्योगिक प्रयोजनका लागि जलविद्युत क्षेत्रको भूमिकालाई नकार्न सकिँदैन।२. जलविद्युत विकासमा देखिएका चुनौतीहरूनेपालको जलविद्युत क्षेत्रमा पर्याप्त सम्भावना भए पनि विभिन्न चुनौतीहरू छन्, जसले यसको प्रभावकारी उपयोगमा बाधा पुऱ्याइरहेका छन्।
- पर्याप्त लगानी अभाव – जलविद्युत आयोजना निर्माण महँगो हुने भएकाले ठूला आयोजना सञ्चालन गर्न ठूलो लगानी आवश्यक पर्छ।
- प्राविधिक र पूर्वाधार समस्या – नेपालमा विद्युत प्रसारण तथा वितरण प्रणाली अझै पर्याप्त रूपमा विकास भइसकेको छैन।
- राजनीतिक अस्थिरता तथा नीति कमजोर – जलविद्युत विकासका लागि दीर्घकालीन रणनीति आवश्यक भए पनि नेपालमा स्थिर नीति अपनाउन कठिनाइ भएको छ।
- प्राकृतिक प्रकोपको असर – बाढी, पहिरो तथा अन्य प्राकृतिक विपत्तिहरूले जलविद्युत आयोजनालाई क्षति पुऱ्याउने सम्भावना रहन्छ।
४. निष्कर्षजलविद्युत नेपालकै सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्राकृतिक स्रोत हो, जसले आर्थिक विकासमा ठूलो योगदान पुऱ्याउने क्षमता राख्छ। नेपालले जलविद्युत उत्पादन वृद्धि गरी घरेलु प्रयोग बढाउने, उद्योग तथा व्यापारलाई प्रवर्द्धन गर्ने, विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने तथा समृद्ध नेपालको लक्ष्य पूरा गर्न यसको प्रभावकारी उपयोग गर्न जरुरी छ। यदि यस क्षेत्रको उचित विकास गर्न सकिएमा नेपाल छिट्टै ऊर्जामा आत्मनिर्भर राष्ट्र बन्न सक्छ, जसले समग्र आर्थिक समृद्धि सुनिश्चित गर्नेछ।