Answers On/OffJS required
Group A
- Q1.सिकारी तथा कन्दमूल सङ्कलक समाजका कुनै दुई विशेषताहरू लेख्नुहोस् ।A.सिकारी तथा कन्दमूल सङ्कलक समाजका विशेषताहरू:
- प्रकृतिमा निर्भर जीवनशैली अपनाउँथे।
- स्थायी बासस्थान नहुँदा जङ्गलमै बस्दथे।
- Q2.स्थानीय साधन र स्रोतको पहिचान र सही सदुपयोगले देश विकासको सुनिश्चितता गर्दछ । यस यथार्थतालाई दुई वाक्य नबढाएर पुष्टि गर्नुहोस् ।A.स्थानीय साधन र स्रोतको सदुपयोगले विकास सुनिश्चित गर्छ किनभने:
- यसले रोजगारी सिर्जना गर्छ।
- देश आत्मनिर्भर बन्न मद्दत गर्छ।
- Q3.तपाई बस्दै आएको समाजमा भएका विभिन्न सामाजिक समस्यामध्ये कुनै एक सामाजिक समस्या लेखी त्यो समस्या नियन्त्रण गर्ने एक उपाय लेख्नुहोस् ।A.सामाजिक समस्या: बालविवाह।नियन्त्रण उपाय: बालविवाह विरोधी कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन।
- Q4.रेडक्रस सोसाइटीले के कस्ता कार्यहरू गर्दछ ? कुनै दुईओटा कार्यहरू लेख्नुहोस् ।A.रेडक्रस सोसाइटीका कार्यहरू:
- विपद्मा परेकाहरूलाई राहत सहयोग प्रदान गर्छ।
- रक्तदान कार्यक्रम सञ्चालन गर्छ।
- Q5.नेपालमा कहिले राणा शासनको सुरु र अन्त्य भयो ?A.राणा शासनको सुरु र अन्त्य:
- सुरु: वि.सं. १९०३।
- अन्त्य: वि.सं. २००७।
- Q6.पृथ्वीनारायण शाहले नेपालको एकीकरण गर्न सुरुवात नगरेको भए वर्तमान नेपाल कुन अवस्था हुने थियो होला ? लेख्नुहोस् ।A.पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरण नगरेको भए:
- नेपाल साना-साना राज्यहरूमा विभाजित रहन्थ्यो।
- Q7.नेपालमा औद्योगिक विकास गर्न के गर्नु पर्ला ? एक वाक्यमा लेख्नुहोस् ।A.नेपालमा औद्योगिक विकास गर्न:
- आधुनिक प्रविधिको प्रयोग बढाउनु पर्छ।
- Q8.श्रम भन्नाले के बुझिन्छ, एक वाक्यमा लेख्नुहोस् ।A.श्रम भन्नाले:
- कुनै उत्पादन वा सेवा प्रदान गर्न गरिएको शारीरिक वा मानसिक प्रयत्नलाई बुझिन्छ।
- Q9.सार्क जस्ता क्षेत्रीय सङ्गठनहरूको स्थापना गरिनुले के विश्व शान्तिमा टेवा पुग्ला ? आफ्नो प्रतिक्रिया दिनुहोस् ।A.सार्क स्थापना र विश्व शान्ति:
- सदस्य राष्ट्रहरूबीच आपसी समझदारी बढेर शान्ति कायम गर्न मद्दत गर्छ।
- Q10.संयुक्त राष्ट्र सङ्घको स्थापना कहिले गरिएको थियो ? पूरा मिति लेख्नुहोस् ।A.संयुक्त राष्ट्र सङ्घको स्थापना मिति:
- अक्टोबर २४, १९४५।
- Q11.पारिवारिक स्वास्थ्य भनेको के हो ? लेख्नुहोस् ।A.पारिवारिक स्वास्थ्य:
- परिवारका सबै सदस्यको शारीरिक, मानसिक र सामाजिक कल्याण।
Group B
- Q12.समाज वर्गीकरणका आधारभुत तत्त्वहरू लेखी कुनै दुईओटा तत्त्वहरूको व्याख्या गर्नुहोस् ।A.समाज वर्गीकरणका विभिन्न आधारभूत तत्त्वहरू छन् जसले समाजमा रहेका व्यक्तिहरूलाई विभिन्न समूहमा विभाजन गर्न मद्दत गर्छ। यी तत्त्वहरू हुन्:
- आर्थिक स्थिति
- जाति र धर्म
- शिक्षा र ज्ञान
- शक्ति र अधिकार
- रोजगारी र पेशा
- लिङ्ग र परिवार संरचना
१. आर्थिक स्थितिआर्थिक स्थिति समाजको वर्गीकरणको एक महत्त्वपूर्ण तत्त्व हो। यो तत्त्व मानिसको आय, धन, सम्पत्ति, र जीवनयापन स्तरसँग सम्बन्धित हुन्छ। समाजका केही सदस्यहरु धनाढ्य र समृद्ध हुन्छन् भने अरू गरीबीको समस्यामा छन्। आर्थिक स्थिति अनुसार व्यक्तिहरूलाई उच्च, मध्य र निम्न वर्गमा विभाजन गर्न सकिन्छ। यसले मानिसको जीवनस्तर र अवसरमा भिन्नता ल्याउँछ।- उदाहरण:धनी व्यक्ति वा परिवारसँग राम्रो स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा, र अन्य सुविधा उपलब्ध हुन्छ भने गरिब मानिसलाई यी सबैमा कठिनाइ हुन्छ।
२. जाति र धर्मजाति र धर्मको आधारमा पनि समाजमा विभाजन देखिन्छ। नेपालको जस्तो विविध जातीय र धार्मिक समाजमा यो तत्त्व विशेष महत्त्व राख्छ। जाति र धर्मका आधारमा समाजमा प्राचीन परम्पराहरू, रीतिरिवाज र भेदभावका गतिविधिहरू विकसित भएका छन्। जाति र धर्मको आधारमा समाजमा भेदभाव र असमानता देखिन सक्छ।- उदाहरण:नेपालमा उच्च जातका व्यक्तिहरूलाई बढी सम्मान र अवसर दिइन्छ भने नीच जातका व्यक्तिहरूलाई विभिन्न किसिमको भेदभाव र दुर्व्यवहारको सामना गर्नु पर्छ।
निष्कर्षसमाजको वर्गीकरण आर्थिक, जातीय, धार्मिक र अन्य आधारहरूमा आधारित हुन्छ जसले व्यक्तिहरूका अधिकार, अवसर र जीवनको स्तरमा भिन्नता ल्याउँछ। वर्गीकरणका यी आधारहरूले समाजमा असमानता र भेदभावलाई जन्म दिन सक्छन्, जसलाई समाधान गर्नका लागि समाजमा समानता र न्याय कायम गर्ने प्रयास आवश्यक छ। - Q13.'राम्ररी विकास योजना तर्जुमा गर्नु भनेको आधा काम सम्पन्न हुनु हो । यस भनाइलाई पुष्टि गर्दै एउटा सम्पादकीय तयार पार्नुहोस् ।A.विकास योजना: सफलताको पहिलो खुड्किलोविकास योजना कुनै पनि देशको समृद्धि र प्रगतिका लागि महत्त्वपूर्ण आधार हो। कुनै पनि परियोजनालाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न पहिला राम्रो योजना बनाइनुपर्छ। त्यसैले, 'राम्ररी विकास योजना तर्जुमा गर्नु भनेको आधा काम सम्पन्न गर्नु हो' भन्ने भनाइ पूर्ण रूपमा सत्य छ।नेपाल जस्तो विकासशील देशमा स्रोत, साधन र श्रमशक्तिको सही परिचालन गर्न विकास योजना अनिवार्य हुन्छ। योजना निर्माण गर्दा स्थानीय आवश्यकता, बजेट, प्राविधिक क्षमता र जनसहभागितालाई ध्यान दिनुपर्छ। उदाहरणका लागि, कुनै गाउँमा विद्यालय निर्माण गर्नुपरेमा पहिला स्थान छनोट, लागत अनुमान, निर्माण सामग्रीको व्यवस्था र मजदुर व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। यदि यी कुराहरू राम्ररी योजनाबद्ध रूपमा तयार पारिएन भने काम प्रभावकारी रूपमा सम्पन्न हुँदैन।विकास योजनाको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको दीर्घकालीन सोच हो। हचुवाको भरमा काम गर्दा अल्पकालीन फाइदा भए पनि दीर्घकालीन रूपमा दिगो विकास सम्भव हुँदैन। नेपालमा थुप्रै ठूला योजनाहरू सही व्यवस्थापन नहुँदा सफल हुन सकेका छैनन्। उदाहरणका लागि, मेलम्ची खानेपानी आयोजना समयमै पूरा नभएर आर्थिक र व्यवस्थापकीय रूपमा धेरै समस्या भोग्नुपर्यो।त्यसैले, विकास योजना निर्माणलाई पहिलो प्राथमिकतामा राखेर वैज्ञानिक विधिद्वारा योजना बनाउन सकेमा कार्यान्वयन चरण धेरै सहज हुन्छ। योजनाविहीन विकास प्रयासले असफलता निम्त्याउने भएकाले 'राम्ररी विकास योजना तर्जुमा गर्नु भनेको आधा काम सम्पन्न गर्नु हो' भन्ने भनाइ पूर्ण रूपमा सही छ।
- Q14.मानव मूल्य र मान्यताले सामाजिक एकता, सहिष्णुता तथा मेलमिलाप कायम गर्न सक्दछ भन्ने कुरालाई समेट्दै तपाईंको विचार चार बुँदामा लेख्नुहोस् ।A.मानव मूल्य र मान्यताले सामाजिक एकता, सहिष्णुता र मेलमिलाप कायम गर्न सक्दछ भन्ने विचार1. मानव अधिकारको सम्मान:
- मानव मूल्य र मान्यताले सबै व्यक्तिको समान अधिकार र स्वतन्त्रता सुनिश्चित गर्न मद्दत पुर्याउँछ। यसले कुनै पनि जाति, धर्म, लिङ्ग वा सामाजिक वर्गको भेदभाव नगरी सबैलाई समान सम्मान दिन्छ। जब हामी एक अर्काका अधिकारको सम्मान गर्छौं, तब हामी एकता र सहिष्णुतामा विश्वास गर्न सक्छौं र समाजमा मेलमिलापको वातावरण सिर्जना गर्न सकिन्छ।.
2. सहानुभूति र समझदारी:- मानव मूल्यमा सहानुभूति र समझदारीको विशेष स्थान छ। यसले हामीलाई एक अर्काका दुःख, समस्याहरू र भिन्नताहरूलाई बुझ्नमा मद्दत गर्दछ। जब हामी अरूको स्थिति र भावना बुझ्न सक्छौं, तब हामी भेदभाव र विवादबाट टाढा रहन्छौं र सहिष्णुतापूर्वक एक आपसमा मिलेर बस्न सक्छौं।.
3. सामाजिक सद्भाव र शान्ति:- मानव मूल्य र मान्यताले समाजमा शान्ति र सद्भाव ल्याउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यदि हामी सबैलाई एकता र सहिष्णुताको सन्देश दिन्छौं, जहाँ सबैलाई आफ्ना संस्कृति, धर्म र विचारहरूको स्वतन्त्रता छ, त्यहाँ समाजमा शान्ति र मेलमिलाप कायम गर्न सकिन्छ।.
4. समाजको दीर्घकालीन समृद्धि:- जब मानिसहरूले मानव मूल्य र मान्यतामा आधारित भएर एक अर्कासँग व्यवहार गर्छन्, तब समाजमा असहमति र हिंसा कम हुन्छ। यसले सकारात्मक सोच र कार्यलाई प्रोत्साहन गर्छ, जसबाट दीर्घकालीन समृद्धि र समग्र समाजको विकास सम्भव हुन्छ।
निष्कर्ष:मानव मूल्य र मान्यताले सामाजिक एकता, सहिष्णुता र मेलमिलाप कायम गर्न महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ। यसले मानिसहरूको बीचमा सद्भाव, समझदारी र सामूहिक उत्तरदायित्वलाई बलियो बनाउँछ। जब सबै व्यक्तिहरू एक अर्कालाई समानता र सम्मानका साथ व्यवहार गर्छन्, तब मात्र समाजमा वास्तविक शान्ति र समृद्धि सम्भव हुन्छ। - Q15.यदि तपाईंलाई नेपालका कुनै पुरातात्त्विक वास्तुकलाको संरक्षण गर्ने जिम्मा दिइयो भने के कसरी गर्नुहुन्छ ? तपाईले गर्ने कामहरूको विवरणलाई चार बुँदामा लेख्नुहोस् ।A.नेपाल पुरातात्त्विक सम्पदाले भरिपूर्ण देश हो। यदि मलाई कुनै सम्पदाको संरक्षण गर्ने अवसर दिइयो भने म निम्न कार्यहरू गर्ने थिएँ:1. इतिहास र महत्त्वको अध्ययन र अनुसन्धान:
- सबैभन्दा पहिले, म पुरातात्त्विक संरचनाको इतिहास, सांस्कृतिक महत्त्व र त्यसका विशेषताहरूको अध्ययन गर्नेछु। यसले संरक्षणका लागि आवश्यक दिशा र प्रक्रियाहरू निर्धारण गर्न मद्दत पुर्याउनेछ। साथै, स्थानीय समुदायसँग मिलेर संरचनाको ऐतिहासिक महत्वलाई बुझ्ने र त्यसको संरक्षणका लागि जागरूकता फैलाउने प्रयास गर्नेछु।.
2. स्मारकको निरीक्षण र मर्मत कार्यको योजना बनाउने:- पुरातात्त्विक वास्तुकला संरचनाको भौतिक अवस्था जाँच गर्नेछु। निरीक्षणपछि, मैले संरचनामा रहेका मरम्मतका आवश्यकता भएका क्षेत्रहरूको पहिचान गर्नेछु र विशेष मर्मत प्रक्रिया अपनाउनेछु जसले पुरानो संरचनाको मौलिकता र स्थायित्व कायम राख्न सघाउ पुर्याउँछ।.
3. सार्वजनिक जागरूकता र संरक्षण अभियान सञ्चालन गर्ने:- संरक्षणका कामलाई जनताको स्तरमा पुर्याउनका लागि विभिन्न सामाजिक मिडिया, कार्यशाला र प्रदर्शनीहरूको आयोजन गर्नेछु। यसले स्थानीय जनतालाई पुरातात्त्विक महत्त्व र संरक्षणको आवश्यकता बारेमा शिक्षा दिनेछ र यसका लागि समुदायको सक्रिय भागीदारी सुनिश्चित गर्नेछ।.
4. कानुनी र संरचनात्मक सुरक्षा व्यवस्थापन गर्नु:- पुरातात्त्विक स्थलहरूको रक्षा र संरक्षणका लागि कानुनी प्रावधानहरू लागू गर्नेछु। यसमा, पुरातात्त्विक सम्पत्तिको अवैध उत्खनन, विकृति र अपव्यवहारलाई रोक्न कडा निगरानी राख्ने र स्थानिय प्रशासनसँग मिलेर कानुनी सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने काम गर्नेछु।
निष्कर्ष:नेपालको पुरातात्त्विक वास्तुकलाको संरक्षण गर्दा, ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्वलाई ध्यानमा राखेर उचित मर्मत र सार्वजनिक जागरूकता महत्त्वपूर्ण छ। यस्ता संरचनाहरू नेपालको ऐतिहासिक धरोहर हुन्, जसलाई आगामी पुस्ताका लागि सुरक्षित राख्न हाम्रा प्रयासहरू निरन्तर हुनुपर्छ। - Q16.तलको समाचारको अंश पढी, यसका कारण र रोकथामका लागि के के गर्नु पर्छ ? यसका बारेमा लेख्नुहोस् । १९ जुलाई छाउपडी प्रथा गरिबी, विभेद, विकटता लगायत कैयौं सामाजिक परिवेशसँग जोडिएको भन्दै यसलाई नियन्त्रणका लागि विभिन्न कोणबाट कदम चाल्नुपर्ने देखिन्छ । सरकारले पनि कानुनी प्रतिबन्धले मात्रै छाउपडी नियन्त्रण गर्न नसक्ने भन्दै समुदायलाई साथ लिने हिसावमा नयाँ कार्यक्रम ल्याउन लागि रहेको बताएको छ । त्यसरी छाउपडीका रूपमा बसिरहेका बेला विभिन्न कारणले महिलाहरूले ज्यान समेत गुमाएका विवरणहरूका माझ सन् २०१८ को अगष्टमा नेपालले छाउपडीलाई गैरकानुनी घोषणा गरेको थियो । मुलुकी अपराध (संहिता) २०७४ ऐनको दफा १६८ (३) मा रजस्वला वा सुत्केरीको अवस्थामा छाउपडीमा राख्ने वा अन्य भेदभाव, छुवाछुत वा अमानवीय व्यवहार गर्न नहुने उल्लेख गरिएको छ । यस्तो कसुर गरेको ठहर भए तीन महिनासम्म कैद वा तीन हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना वा दुवै सजाय हुन सक्ने व्यवस्था नयाँ कानुनले गरेको छ ।A.छाउपडी प्रथा पश्चिम नेपालका केही ग्रामीण क्षेत्रहरूमा अझै पनि कायम रहेको गम्भीर सामाजिक समस्या हो। महिनावारी भएको बेला महिलाहरूलाई घरबाहिर गोठ वा झुपडीमा बस्न बाध्य पार्ने यो परम्परागत प्रथा अमानवीय मात्र नभई जीवनलाई नै जोखिममा पार्ने खालको छ।छाउपडी प्रथाका कारणहरू:1. रूढीवादी परम्परा र अन्धविश्वास
- महिनावारी भएका महिलालाई अपवित्र मान्ने परम्परा पुस्तौंदेखि चली आएको छ।
- धार्मिक तथा सांस्कृतिक रूपमा अशुद्ध मान्ने भ्रमका कारण छाउपडीलाई निरन्तरता दिइएको छ।
2. अशिक्षा र चेतनाको अभाव- अभिभावकहरूलाई शिक्षाको महत्त्व नबुझ्ने र विद्यालयमा राम्रो सुविधा नहुनाले बालश्रम बढेको छ।.
- महिलाहरू स्वयंले पनि यो परम्परा तोड्न डराउने गर्छन्।
छाउपडी रोक्न अपनाउन सकिने उपायहरू1. सशक्त कानुनी कार्यान्वयन- छाउपडी प्रथा पालना गर्नेहरूलाई कडाभन्दा कडा कानुनी सजाय दिनुपर्छ।
- पीडित महिलाहरूलाई कानुनी सहायता तथा पुनःस्थापनाको व्यवस्था गर्नुपर्छ।
2. शिक्षा र जनचेतना वृद्धि- विद्यालय तथा समुदायमा छाउपडीका हानिकारक प्रभावबारे सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।
- महिलाहरूलाई आत्मनिर्भर बनाउन तालीम तथा रोजगारको अवसर दिनुपर्छ।
3. धार्मिक र सांस्कृतिक अवधारणामा सुधार- छाउपडीलाई धार्मिक संस्कार भनेर मान्ने सोचलाई परिवर्तन गर्न धार्मिक गुरुहरू तथा समुदायका नेताहरूले भूमिका खेल्नुपर्छ।
- धर्मले महिलालाई अपवित्र होइन, सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने सकारात्मक सन्देश फैलाउनु पर्छ।
निष्कर्षछाउपडी प्रथा महिलाको अधिकारमाथि कुठाराघात मात्र नभई समाजकै विकासमा बाधक बन्ने कुरीति हो। सरकारले कानुनी रूपमा यसलाई गैरकानुनी ठहर गरिसकेको भए पनि व्यवहारमा यो हटाउन अझै धेरै काम गर्न बाँकी छ। कानुनी, सामाजिक, सांस्कृतिक तथा शैक्षिक पहलमार्फत मात्र यो समस्याको दीर्घकालीन समाधान सम्भव छ। सरकार, समुदाय र व्यक्तिगत रूपमा हरेक नागरिकले छाउपडी अन्त्यका लागि प्रतिबद्ध भएर अघि बढ्नुपर्छ। - Q17.सचेत र सक्रिय नागरिक समाज देशको सुशासनको सम्बाहक हुन् भन्ने विषयमा एउटा शिक्षक र विद्यार्थीका विचमा भएको संवाद तयार पार्नुहोस् ।A.शिक्षक र विद्यार्थीबीचको संवाद: सुशासन र नागरिक समाजविद्यार्थी: शुभप्रभात सर! आजको कक्षामा मैले "सचेत र सक्रिय नागरिक समाज देशको सुशासनको सम्बाहक हुन्" भन्ने वाक्य पढें। के तपाईं यसबारे स्पष्ट पार्न सक्नुहुन्छ?शिक्षक: शुभप्रभात! राम्रो प्रश्न गर्यौ। सुशासन भनेको समाजमा कानुनी शासन, पारदर्शिता, उत्तरदायित्व, निष्पक्षता र जनताको सक्रिय सहभागिता रहने अवस्था हो। सुशासन सुनिश्चित गर्न नागरिक समाजको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ।विद्यार्थी: तर सर, नागरिक समाज भनेको के हो?शिक्षक: नागरिक समाज भनेको सरकारबाहेकका सामाजिक संस्था, संघसंस्था, मिडिया, मानव अधिकारकर्मी तथा जनताका समुहहरू हुन्, जसले समाजमा सुशासनको माग गर्छन् र सरकारलाई जिम्मेवार बनाउँछन्।विद्यार्थी: तेसो भए नागरिक समाज सचेत र सक्रिय हुनुपर्ने भनेको के अर्थमा हो?शिक्षक: राम्रो प्रश्न! यदि नागरिक समाज निष्क्रिय रह्यो भने सरकार मनपरि गर्न सक्छ। तर यदि नागरिकहरू सचेत भए, सरकारका कामकारबाहीमा निगरानी राखे र आफ्नो अधिकारको माग गरे, भने सरकार जनउत्तरदायी बन्छ।विद्यार्थी: के नागरिक समाजले सरकारलाई चुनौती दिन सक्छ त?शिक्षक: चुनौती मात्र होइन, सरकारलाई सही बाटोमा हिँडाउन सक्ने सबैभन्दा बलियो पक्ष नै नागरिक समाज हो। नागरिक समाजले भ्रष्टाचारविरुद्ध आवाज उठाउँछ, पारदर्शिता माग गर्छ, मानव अधिकार संरक्षणका लागि दबाब दिन्छ, र नीति निर्माणमा जनताको सहभागिता सुनिश्चित गराउँछ।विद्यार्थी: के नेपालमा नागरिक समाजले सुशासनका लागि प्रभावकारी भूमिका खेलेको छ?शिक्षक: हो, नेपालमा नागरिक समाजका संस्थाहरूले भ्रष्टाचारविरुद्ध अभियान सञ्चालन गरेका छन्, महिला तथा बाल अधिकारका मुद्दा उठाएका छन्, प्राकृतिक स्रोतहरूको सही व्यवस्थापनमा सरकारलाई दबाब दिएका छन्। तर अझै नागरिक समाजलाई थप सक्रिय र प्रभावकारी बनाउनु आवश्यक छ।विद्यार्थी: हामी विद्यार्थीहरूले पनि नागरिक समाजका सदस्यको रूपमा योगदान दिन सकिन्छ त?शिक्षक: अवश्य! तपाईंहरू सानो उमेरदेखि नै सामाजिक सचेतना अभियानमा सहभागी हुन सक्नुहुन्छ, समाजमा भएका अनियमितता र अन्यायको विरोध गर्न सक्नुहुन्छ, सफाइ अभियान चलाउन सक्नुहुन्छ, र जिम्मेवार नागरिक बन्न सक्नुहुन्छ।विद्यार्थी: धन्यवाद सर! अब मलाई बुझियो कि सचेत र सक्रिय नागरिक समाज नै देशको सुशासनको सम्बाहक हो। म पनि सचेत नागरिक बन्ने प्रयास गर्नेछु।शिक्षक: उत्कृष्ट! यदि हरेक नागरिकले आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गरे, भने हाम्रो देशमा सुशासन स्थापित हुन धेरै समय लाग्दैन।
- Q18.पूर्वी देशान्तर ८५ डिग्री काठमाण्डौमा विहान ११ बज्दा ९० डिग्री पश्चिमी देशान्तरमा कति बज्ला ? पत्ता लगाउनुहोस् ।A.चरण १: देशान्तरको अन्तर पत्ता लगाउने
- काठमाडौँको देशान्तर = ८५° पूर्व
- गन्तव्य स्थानको देशान्तर = ९०° पश्चिम
- दुई बीचको अन्तर = ८५° + ९०° = १७५°
चरण २: समय अन्तर निकाल्ने१ घण्टा = १५° देशान्तर हुन्छ।त्यसैले, १७५° ÷ १५° = ११ घण्टा ४० मिनेटचरण ३: समय गणना गर्ने- काठमाडौँमा बिहान ११:०० भएको छ।
- गन्तव्य पश्चिमतर्फ छ, त्यसैले समय घटाउनुपर्छ।
- ११:०० - ११ घण्टा ४० मिनेट = राति ११:२० (अघिल्लो दिनको)
उत्तर:९०° पश्चिमी देशान्तरमा अघिल्लो दिनको राति ११:२० बजेको हुनेछ। - Q19.हालका दिनमा आएर सामाजिक सञ्जालहरूको नकारात्मक प्रभाव आम जनतामा अति नै परेको पाईन्छ । यसले नेपालको शान्ति, सामाजिक मूल्य मान्यता तथा आचार संहिताहरूमा प्रत्यक्ष प्रभाव परेको छ । यस्ता सामाजिक सञ्जालबाट सकारात्मक व्यवहारको विकास के के गरेर गर्न सकिन्छ ?A.हालका दिनमा सामाजिक सञ्जालहरू जनजीवनको महत्वपूर्ण अङ्ग बनेका छन्। यसले सूचना प्रवाहलाई तीव्र बनाएको छ भने, अर्कोतर्फ नकारात्मक प्रभावहरू पनि परिरहेका छन्। सामाजिक मूल्य, मान्यता तथा आचारसंहितामा पर्ने नकारात्मक प्रभावलाई रोक्नका लागि निम्न उपायहरू अपनाउन सकिन्छ:१. सचेतना अभियान सञ्चालन गर्ने
- सामाजिक सञ्जालको सही उपयोगबारे विद्यालय, कलेज, तथा सार्वजनिक मञ्चहरूमा सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।
- साइबर सुरक्षासम्बन्धी तालिम तथा कार्यशाला आयोजना गरी सुरक्षित इन्टरनेट प्रयोगका उपाय सिकाउनुपर्छ।
२. सकारात्मक सामग्री प्रवर्द्धन गर्ने- सामाजिक सञ्जालमा प्रेरणादायी, शैक्षिक तथा समाज सुधार गर्ने खालका सामग्रीहरू उत्पादन र प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ।
- सांस्कृतिक, नैतिक तथा देशप्रेम जगाउने खालका पोस्ट, भिडियो तथा ब्लग लेख्न प्रोत्साहन गर्नुपर्छ।
3. गलत सूचना तथा नकारात्मक प्रवृत्तिविरुद्ध अभियान चलाउने- अफवाह, नकारात्मक तथा भ्रामक सूचनाहरूलाई रोक्नका लागि उचित छानबिन गरी मात्र सामग्री सेयर गर्नुपर्छ।
- सामाजिक सञ्जालमा हुने घृणात्मक टिप्पणी, साइबर अपराध तथा गलत प्रचारविरुद्ध कडा कानुनी कारबाही गर्नुपर्छ।
४. सामाजिक सद्भाव र मेलमिलाप प्रवर्द्धन गर्ने- सामाजिक सञ्जाललाई विभिन्न जाति, धर्म, समुदायका बीच एकता र सद्भाव कायम गर्ने माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्नुपर्छ।
- विभाजनकारी तथा द्वेषपूर्ण पोस्टहरू नगर्ने, बरु मिलनसार र सकारात्मक सोच फैलाउने खालका गतिविधिहरू गर्नुपर्छ।
निष्कर्षसामाजिक सञ्जाल शक्तिशाली माध्यम हो, जसले राम्रो या नराम्रो दुबै असर पार्न सक्छ। यसको सकारात्मक उपयोग गरेर सामाजिक एकता, शान्ति, तथा सद्भाव प्रवर्द्धन गर्न सकिन्छ। सरकार, आम नागरिक, र सामाजिक संस्थाहरू मिलेर यसको सदुपयोग गर्ने पहल गरेमा मात्र सामाजिक मूल्य मान्यता सुरक्षित राख्न सकिन्छ। - Q20.नेपाल जस्ता विकासोन्मुख देशको लागि तीव्र जनसङ्ख्या वृद्धि नै विकासको गतिमा पछाडि पार्नु हो । कसरी ?A.नेपाल जस्तो विकासोन्मुख देशको लागि तीव्र जनसंख्या वृद्धि मुख्य चुनौती हो। जनसंख्या तीव्र गतिमा बढ्दा देशको विकास प्रक्रिया प्रभावित हुन्छ। यसका निम्न कारणहरू छन्:१. आर्थिक भार बढ्ने
- जनसंख्या वृद्धि हुँदा सरकारले शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, आवास, तथा पूर्वाधार विकासमा ठूलो लगानी गर्नुपर्छ।
- जनसंख्या वृद्धि र स्रोत साधनको असन्तुलनले गरिबी बढ्छ, जसले आर्थिक विकासलाई अवरुद्ध गर्छ।
२. बेरोजगारी र गरिबी वृद्धि- रोजगारीका अवसर सीमित हुँदा धेरै युवाहरू बेरोजगार हुन्छन्।
- बेरोजगारी बढ्दा गरिबी, सामाजिक असन्तोष, तथा आपराधिक गतिविधि वृद्धि हुन सक्छ।
३. प्राकृतिक स्रोतको अत्यधिक दोहन- वन, पानी, खेतीयोग्य जमिन जस्ता स्रोतहरूमा अत्यधिक चाप पर्छ।
- अधिक जनसंख्याले वातावरणीय सन्तुलन बिगार्न सक्छ, जसले जलवायु परिवर्तन तथा विपत्तिहरू निम्त्याउँछ।
४. आधारभूत सेवामा समस्या- शिक्षा, स्वास्थ्य, खानेपानी, यातायात जस्ता सेवा सुविधामा चाप परेर सरकारको क्षमता कमजोर हुन्छ।
- अस्पतालहरूमा बिरामीको अत्यधिक चापले स्वास्थ्य सेवा प्रभावकारी हुन सक्दैन।
समाधानका उपायहरू- जनसंख्या नियन्त्रणका कार्यक्रमहरू लागू गर्ने (परिवार नियोजन, सचेतना अभियान)
- शिक्षाको पहुँच विस्तार गर्ने (विशेष गरी महिलाहरूको शिक्षामा जोड दिने)
- रोजगारी सिर्जना गर्ने (उद्यमशीलता, औद्योगीकरण र वैदेशिक लगानीलाई प्रवर्द्धन गर्ने)
- स्रोत साधनको दीर्घकालीन व्यवस्थापन गर्ने (वन संरक्षण, पानी स्रोत व्यवस्थापन)
निष्कर्षयदि नेपालले तीव्र जनसंख्या वृद्धिलाई नियन्त्रण गर्न सकेन भने विकासको गति अवरुद्ध हुन्छ। आर्थिक, सामाजिक तथा वातावरणीय समस्या समाधान गर्नका लागि दीर्घकालीन योजना बनाएर काम गर्न आवश्यक छ। जनसंख्या व्यवस्थापन र दिगो विकासबीच सन्तुलन कायम गर्नु अत्यावश्यक छ।
Practice Without Boundaries.
Premium gives you full access, zero ads, and unlimited custom paper generation. Study your way, every day.
Group C
- Q21.नेपालको संविधान २०७२ ले राखेका प्रावधान अनुसार तपाईले कति वर्षको उमेरमा नेपालको नागरिकता प्राप्त गर्न सक्नु हुन्छ र नेपालमा प्राप्त गर्न सकिने सबै प्रकारका नागरिकताको बारेमा लेख्नुहोस् ।A.नेपालको संविधान २०७२ ले नेपाली नागरिकता प्राप्त गर्ने प्रक्रिया र आधारहरूको स्पष्ट रूपमा व्यवस्था गरेको छ। नेपालको संविधानअनुसार कुनै पनि व्यक्तिले १६ वर्ष पूरा भएपछि नेपाली नागरिकताको प्रमाणपत्र प्राप्त गर्न सक्छ। नागरिकता सम्बन्धी व्यवस्थाहरू संविधानको अनुच्छेद १० देखि १५ सम्म उल्लेख छन्, जसमा नेपाली नागरिकता प्राप्त गर्ने योग्यता, प्रक्रिया र प्रकारहरूको व्यवस्था गरिएको छ।नेपालमा प्राप्त गर्न सकिने नागरिकताको प्रकारहरू१. जन्मसिद्ध नागरिकता (By Birth Citizenship)नेपालमा २०४६ सालको जनआन्दोलनअघि (१९९० भन्दा अघि) जन्म भई स्थायी रूपमा नेपालमा बसोबास गरिरहेका व्यक्तिहरूलाई जन्मसिद्ध नागरिकता प्रदान गरिन्छ। साथै, यस्ता व्यक्तिका सन्तानले पनि वंशजका आधारमा नेपाली नागरिकता प्राप्त गर्न सक्छन्।👉 महत्त्वपूर्ण बुँदा:
- यो नागरिकता २०६३ सालमा जारी गरिएको अन्तरिम संविधानले सुनिश्चित गरेको हो।
- नयाँ संविधान २०७२ अनुसार, अब जन्मसिद्ध नागरिकता दिने प्रक्रिया रोकिएको छ।
२. वंशजका आधारमा नागरिकता (Citizenship by Descent)यदि कुनै व्यक्तिका बुवा वा आमा नेपाली नागरिक भएमा ती व्यक्तिले वंशजका आधारमा नागरिकता प्राप्त गर्न सक्छन्।👉 महत्त्वपूर्ण बुँदा:- पहिले बाबु नेपाली भएमा मात्र वंशज नागरिकता पाइन्थ्यो, तर संविधान २०७२ अनुसार आमा नेपाली भएमा पनि वंशज नागरिकता लिन सकिने व्यवस्था गरिएको छ।
- यस प्रकारको नागरिकता पाएकाले विदेशी नागरिकसँग विवाह गरेमा सन्तानलाई पुनः नेपाली नागरिकता प्रदान गर्न कानुनी प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्छ।
३. वैवाहिक अंगीकृत नागरिकता (Naturalized Citizenship through Marriage)विदेशी महिलाले नेपाली नागरिकसँग विवाह गरेपछि उनले नेपालमा १५ वर्षसम्म स्थायी रूपमा बसोबास गरेपछि नेपाली नागरिकता प्राप्त गर्न सक्छिन्।👉 महत्त्वपूर्ण बुँदा:- विदेशी पुरुषले नेपाली महिलासँग विवाह गरेपछि तत्काल नागरिकता पाउँदैनन्।
- पुरुषले नेपाली नागरिकता लिन चाहेमा नेपालमा लामो समयसम्म स्थायी रूपमा बसोबास गर्नुपर्छ र विशेष कानुनी प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्छ।
४. विशेष योग्यताको आधारमा नागरिकता (Citizenship under Special Honor)नेपाल सरकारको सिफारिसमा देशको हितमा विशेष योगदान पुर्याएका विदेशी नागरिकहरूलाई विशेष योग्यताको आधारमा अंगीकृत नागरिकता दिन सकिन्छ।👉 महत्त्वपूर्ण बुँदा:- नेपाललाई सामाजिक, आर्थिक, वैज्ञानिक, सांस्कृतिक वा अन्य महत्वपूर्ण क्षेत्रमा योगदान दिने व्यक्तिहरूले यो नागरिकता पाउन सक्छन्।
- नेपाल सरकारले निर्णय गरेर मात्र यो नागरिकता प्रदान गर्न सक्छ।
५. अंगीकृत नागरिकता (Naturalized Citizenship)कुनै विदेशी व्यक्तिले नेपालको कानुनअनुसार कानुनी प्रक्रिया पूरा गरेपछि नेपालको नागरिकता लिन चाहेको खण्डमा अंगीकृत नागरिकता प्राप्त गर्न सक्छ।👉 महत्त्वपूर्ण बुँदा:- विदेशी नागरिकलाई नेपालमा लामो समय बसेपछि, सरकारको सिफारिसमा मात्र अंगीकृत नागरिकता दिइन्छ।
- अंगीकृत नागरिकता लिएका व्यक्तिलाई राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री, मुख्यमन्त्री, प्रधानन्यायाधीश, सभामुख, सुरक्षा निकाय प्रमुख जस्ता पदहरूमा बस्न नपाइने व्यवस्था गरिएको छ।
निष्कर्षनेपालको संविधान २०७२ ले नागरिकता सम्बन्धी धेरै स्पष्ट व्यवस्था गरेको छ। कुनै पनि व्यक्तिले १६ वर्ष पूरा भएपछि नागरिकताको प्रमाणपत्र लिन सक्छ। नेपालमा नागरिकता प्राप्त गर्ने विभिन्न आधारहरू छन्, जसमा जन्मसिद्ध, वंशजका आधारमा, वैवाहिक अंगीकृत, विशेष योग्यताको आधारमा र अंगीकृत नागरिकता मुख्य छन्। नेपाली नागरिकता पाउनु नेपाली राष्ट्रियताको महत्त्वपूर्ण प्रमाण हो, जसले व्यक्तिलाई नेपालमा विभिन्न अधिकार र कर्तव्य प्रदान गर्छ।नेपाल सरकार नागरिकता सम्बन्धी कानुनलाई अझ व्यवस्थित बनाउँदै नागरिकताको दुरुपयोग रोक्ने तथा नेपाली राष्ट्रियताको संरक्षण गर्ने प्रयास गरिरहेको छ। - Q22.पृष्ठ भरिने गरी नेपालको नक्सा बनाई दिइएका तथ्यहरूलाई उचित सङ्केत राखी भर्नुहोस् : खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्ज, लाइटाङ हिमाल, सिद्धार्थ राजमार्ग, रारा ताल अथवा अस्ट्रेलियाको नक्सा बनाई उचित तथ्यका साथ तल दिइएका तथ्यहरू भर्नुहोस् : पर्य, मुरैं डार्लिङ् नदी, कर्कट रेखा, कार्पोन्टेरियाको खाड़ीA.नेपालको नक्सा:
- खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्ज: नक्सामा पश्चिम नेपालको डोटी जिल्लामा अवस्थित यो निकुञ्जलाई हरियो रङले देखाउन सकिन्छ।
- लाइटाङ हिमाल: नक्सामा पूर्वी नेपालको ताप्लेजुङ जिल्लामा अवस्थित यो हिमाललाई सेतो रङले देखाउन सकिन्छ।
- सिद्धार्थ राजमार्ग: नक्सामा लुम्बिनी देखि सुदूरपश्चिमसम्म फैलिएको यो राजमार्गलाई रातो रङको लाइनले देखाउन सकिन्छ।
- रारा ताल: नक्सामा कर्णाली प्रदेशको मुगु जिल्लामा अवस्थित यो ताललाई नीलो रङले देखाउन सकिन्छ।
अस्ट्रेलियाको नक्सा:- पर्थ: नक्सामा अस्ट्रेलियाको पश्चिमी तटमा अवस्थित यो शहरलाई कालो बिन्दुले देखाउन सकिन्छ।
- मुर्रे डार्लिङ् नदी: नक्सामा अस्ट्रेलियाको दक्षिणपूर्वमा अवस्थित यो नदीलाई नीलो लाइनले देखाउन सकिन्छ।
- कर्कट रेखा: नक्सामा अस्ट्रेलियाको उत्तरी भागमा पर्ने यो रेखालाई धर्को रेखाले देखाउन सकिन्छ।
- कार्पोन्टेरियाको खाड़ी: नक्सामा अस्ट्रेलियाको उत्तरी तटमा अवस्थित यो खाड़ीलाई हल्का नीलो रङले देखाउन सकिन्छ।
- Q23.पृथ्वी नारायण शाहको कीर्तिपुर आक्रमण र उनको लगातार हार हुँदा पनि हार स्वीकार नगरी पुनः आक्रमण गरी विजय प्राप्त गरेको ऐतिहासिक तथ्यले के कस्तो मानवीय सन्देश दिन्छ ? तपाईंको विचार लेख्नुहोस् ।A.पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरणको क्रममा कीर्तिपुरमाथि तीन पटक आक्रमण गरे। पहिलो र दोस्रो आक्रमणमा पराजय बेहोरे पनि उनले हार स्वीकार नगरी तेस्रो पटक आक्रमण गरेर विजय प्राप्त गरे। यस ऐतिहासिक घटनाले धैर्य, संकल्प, रणनीतिक सोच, दृढ इच्छाशक्ति, तथा परिश्रम जस्ता महत्त्वपूर्ण मानवीय मूल्यहरूको शिक्षा दिन्छ।१. कीर्तिपुर आक्रमणको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
- पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरणको अभियान चलाउँदा कीर्तिपुर रणनीतिक हिसाबले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण ठाउँ थियो। कीर्तिपुर भक्तपुर र काठमाडौंको बीचमा रहेको उचाइमा अवस्थित शहर भएकाले सैनिक हिसाबले सुरक्षित र व्यापारिक दृष्टिकोणले सम्पन्न थियो।
- उनले वि.सं. १८१४ (सन् १७५७) मा पहिलो पटक आक्रमण गरे। कीर्तिपुरको स्थानीय बासिन्दा, विशेष गरी नेवार समुदायका मानिसहरूले वीरतापूर्वक प्रतिकार गरे। त्यसबेला उनका सेनापति काजी कालु पाँडे समेत युद्धमा मारिए। दोस्रो आक्रमण वि.सं. १८१९ (सन् १७६२) मा भयो, तर त्यो पनि असफल रह्यो।
- तर पृथ्वीनारायण शाह हार मान्ने व्यक्तित्व थिएनन्। उनले आफ्नो रणनीति परिवर्तन गरेर अन्ततः वि.सं. १८२२ (सन् १७६३) मा कीर्तिपुर विजय गरे।
२. पृथ्वीनारायण शाहको हार नस्वीकृत गर्ने गुण र मानवीय सन्देश(क) दृढ इच्छाशक्ति र धैर्य (Perseverance and Patience)- पृथ्वीनारायण शाहले दुई पटक हार बेहोरे, तर उनले धैर्य गुमाएनन्। उनले हार स्वीकार नगरी नयाँ रणनीति बनाएर पुनः आक्रमण गरे। यो घटनाले हामीलाई जीवनमा आउने चुनौतीहरूसँग धैर्यपूर्वक सामना गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। असफलता पछि हार मान्ने होइन, प्रयास जारी राख्नुपर्छ।
(ख) रणनीतिक सोच (Strategic Thinking)- पहिलो र दोस्रो आक्रमणमा हार बेहोरेपछि पृथ्वीनारायण शाहले आफ्ना कमजोरीहरू पहिचान गरे। उनले तेस्रो आक्रमण गर्दा रणनीति परिवर्तन गरी नाकाबन्दी लगाउने नीति अपनाए। यो घटनाले कुनै पनि समस्या समाधान गर्न बुद्धिमत्तापूर्ण रणनीति आवश्यक छ भन्ने सन्देश दिन्छ।
३. वर्तमान समाज र जीवनमा यसको सान्दर्भिकता१. असफलता पछि हार मान्नु हुँदैन:- जीवनमा धेरै कठिनाइहरू आउँछन्। तर असफल भएपछि प्रयास छोड्नु हुँदैन। जस्तै, परीक्षा, व्यवसाय, वा कुनै ठूलो लक्ष्य प्राप्त गर्ने क्रममा आउने असफलतासँग डराउनुभएन।
२. रणनीतिक रूपमा सोच्नु महत्त्वपूर्ण छ:- हाम्रो दैनिक जीवनमा पनि जस्तोसुकै चुनौती आए पनि सही योजना र बुद्धिमत्तापूर्ण सोचले सफलता प्राप्त गर्न सकिन्छ।
निष्कर्षपृथ्वीनारायण शाहको कीर्तिपुर आक्रमण र त्यसमा उनले देखाएको धैर्य, साहस, रणनीति तथा आत्मविश्वास हामी सबैका लागि प्रेरणादायी छ। उनले हार स्वीकार गरेनन्, आफ्नो लक्ष्य पूरा गर्न निरन्तर प्रयास गरे। यो घटनाले हामीलाई बताउँछ कि जीवनमा सफलता चाहिने हो भने कठिनाइहरूबाट भाग्न हुँदैन, बरु ती कठिनाइहरूलाई पार गर्दै अगाडि बढ्नुपर्छ। "हार स्वीकार नगर्ने" यो विशेषता नै सफलताको मुख्य सूत्र हो। - Q24.व्यापार भनेको के हो ? नेपालले वैदेशिक व्यापार प्रवर्धन र बजारीकरण गर्नको लागि चाल्न सक्ने उपाय र यसका लागि गरिएका प्रयासलाई छुट्टा छुट्टै तीन तीन बुँदामा व्याख्या गर्नुहोस् ।A.व्यापार भनेको सामान तथा सेवाको किनबेच गर्ने आर्थिक क्रियाकलाप हो। यसको मुख्य उद्देश्य मुनाफा आर्जन गर्दै वस्तु तथा सेवाहरू उपभोक्तासम्म पु¥याउनु हो। व्यापार दुई प्रकारको हुन्छ: आन्तरिक व्यापार (नेपालभित्र हुने किनबेच) र वैदेशिक व्यापार (नेपाल बाहिर अन्य देशहरूसँग हुने किनबेच)। व्यापारले अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउने, रोजगारी सिर्जना गर्ने, तथा आर्थिक समृद्धि हासिल गर्न मद्दत गर्ने गर्छ।नेपालले वैदेशिक व्यापार प्रवर्धन गर्न सक्ने उपायहरू (३ बुँदा)१. निर्यातयोग्य वस्तुहरूको उत्पादन र विविधीकरण
- नेपालबाट निर्यात हुने प्रमुख वस्तुहरू (चिया, कफी, जडीबुटी, कार्पेट, हस्तकला, गार्मेन्ट, कागती, अलैंची आदि) को उत्पादन बढाउनु आवश्यक छ।
- केवल एक वा दुई वस्तुमा भर पर्नु भन्दा नयाँ उत्पादनहरू जस्तै जैविक कृषि उत्पादन, सूचना प्रविधि सेवा, तथा पर्यटनसम्बन्धी सेवाहरूको निर्यातलाई प्रवर्धन गर्नुपर्छ।
- गुणस्तरीय उत्पादन गरी अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने बनाउनुपर्छ।
२. व्यापार सम्झौता तथा अन्तर्राष्ट्रिय सञ्जाल विस्तार- नेपालले विभिन्न देशहरूसँग व्यापार सम्झौताहरू (FTA – Free Trade Agreement) गर्नुपर्छ।
- नेपाल SAARC, BIMSTEC, WTO जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूको सदस्य भएकाले यिनको पूर्ण उपयोग गर्नुपर्छ।
- अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार मेलाहरूमा सहभागिता जनाई नेपाली उत्पादनहरूको प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ।
३. पूर्वाधार विकास र नीतिगत सुधार- व्यापारिक मार्ग, राजमार्ग, सुख्खा बन्दरगाह, तथा भन्सार कार्यालयहरूको सुधार गरी व्यापार सहज बनाउनु पर्छ।
- सीमा क्षेत्रमा भन्सार नीति सरल र व्यापारमैत्री बनाइनुपर्छ।
- व्यापार नीति, कर प्रणाली तथा भन्सार प्रक्रिया सुधार गरेर व्यवसायीलाई सहज वातावरण दिनुपर्छ।
नेपालले बजारीकरण गर्न अपनाएका प्रयासहरू (३ बुँदा)१. निर्यात प्रवर्द्धन केन्द्र (Export Promotion Center) को स्थापना- सरकारले निर्यात प्रवर्द्धन गर्न "नेपाल ट्रेड इन्भेष्टमेन्ट बोर्ड" तथा अन्य निकायहरू स्थापना गरेको छ।
- यी संस्थाहरूले नेपाली उत्पादनहरूको प्रवर्द्धन गर्न अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार मेलाहरूमा भाग लिन्छन्।
- उत्पादनहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय गुणस्तरका मापदण्डहरूअनुसार सुधार गर्ने प्रयास गरिन्छ।
२. ब्रान्डिङ र मार्केटिङ रणनीति अपनाउने प्रयास- नेपालले केही उत्पादनहरू जस्तै गुणस्तरीय नेपाली चिया, पाटी-पाटी कार्पेट, पश्मिना आदि का लागि अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्ड निर्माण गर्ने प्रयास गरिरहेको छ।
- नेपालबाट निर्यात हुने सामानहरूको मूल्यवृद्धि गर्न उच्च मूल्य पाइने बजारहरू खोज्ने प्रयास भइरहेको छ।
- डिजिटल मार्केटिङ तथा इ-कमर्स प्रविधिहरू प्रयोग गरेर अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार प्रवर्द्धन गर्न थालिएको छ।
३. व्यापारिक सहजीकरण तथा सहकार्य विस्तार- नेपालले भारत, चीन, अमेरिका, युरोपेली संघ लगायतका मुलुकहरूसँग व्यापार सहजीकरणका लागि विभिन्न सम्झौताहरू गरेको छ।
- नेपालले भारतीय तथा चिनियाँ बन्दरगाहहरूको प्रयोग गरी तेस्रो मुलुकहरूसँग व्यापार गर्न थालेको छ।
- आयातमा निर्भरता कम गरी स्वदेशी उत्पादनहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा लैजान सरकारी नीति तर्जुमा भइरहेको छ।
निष्कर्षव्यापार कुनै पनि राष्ट्रको आर्थिक विकासको मेरुदण्ड हो। नेपालले व्यापार प्रवर्द्धन गर्न र बजारीकरण सुधार गर्न अपनाएका उपायहरू अझ प्रभावकारी बनाउनु आवश्यक छ। निर्यातयोग्य वस्तुहरूको उत्पादन बढाउने, व्यापार सम्झौताहरू विस्तार गर्ने, पूर्वाधार विकास गर्ने, तथा मार्केटिङ सुधार गर्ने हो भने नेपालले व्यापारमा आत्मनिर्भरता हासिल गर्न सक्छ। नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा आफ्नो पहिचान बनाउन सफल भएमा देशको आर्थिक विकासमा ठूलो टेवा पुग्नेछ।