Answers On/OffJS required
Group A
- Q1.आधुनिक समाजका कुनै दुई मोटा विशेषता उल्लेख गर्नुहोस् ।A.आधुनिक समाजका दुई मोटा विशेषता:
- प्रविधिको द्रुत विकास
- शहरीकरणको वृद्धि
- Q2.परम्परागत ज्ञान, सिप र प्रविधि किन संरक्षण गर्नुपर्दछ । एक वाक्यमा लेख्नुहोस् ।A.परम्परागत ज्ञान, सिप र प्रविधि संरक्षण गर्नुपर्दछ किनकि यसले हाम्रो सांस्कृतिक पहिचान जोगाउन र परम्परागत जीवनशैलीलाई बचाउन मद्दत गर्दछ।
- Q3.नेपाल रेडक्रस सोसाइटीको स्थापना कहिले भएको हो ? पूरा मिति लेख्नुहोस् ।A.नेपाल रेडक्रस सोसाइटीको स्थापना:
- ४ वैशाख १९९१ (१७ एप्रिल १९३४)
- Q4.साइवर अपराध विरुद्ध जनचेतना अभिवृद्धि गराउने प्ले कार्डको नमुना बनाउनुहोस् ।A.[प्ले कार्ड डिजाइन: साइबर सुरक्षा रेस्क्यू!]"साइबर अपराध विरुद्ध सजग बनौं!""साइबर धोखाधडीबाट बच्न सुरक्षात्मक उपाय अपनाऔं।"
- Q5.नेपाल अङ्ग्रेज युद्धको तात्कालीन कारण उल्लेख गर्नुहोस् ।A.नेपाल अङ्ग्रेज युद्धको तात्कालीन कारण:
- ब्रिटिश साम्राज्यको विस्तार र व्यापारिक मार्गहरूको नियन्त्रणको लागि संघर्ष।
- Q6.देव शमशेर राणालाई किन समाज सुधारक राणा प्रधानमन्त्री भनिएको हो ? एक वाक्यमा लेख्नुहोस् ।A.देव शमशेर राणालाई समाज सुधारक राणा प्रधानमन्त्री भनिएको कारण उनले राणा शासनमा केही सुधारात्मक कदमहरू चालेका थिए।
- Q7.व्यापार विविधीकरण भनेको के हो ?A.व्यापार विविधीकरण भनेको उत्पादन वा व्यापारका क्षेत्रलाई फरक फरक विधामा फैलाउनु, ताकि जोखिम कम होस् र मुनाफा बढोस् हो।
- Q8.नेपालमा उद्यमशीलताको विकास गर्न नेपाल सरकारले गर्नुपर्ने प्रमुख दुई कार्य लेख्नुहोस् ।A.नेपालमा उद्यमशीलताको विकास गर्न नेपाल सरकारले गर्नुपर्ने प्रमुख दुई कार्य:
- सस्तो र सजिलो ऋण सुविधा उपलब्ध गराउनु।
- शिक्षा र तालिमका अवसरहरू बढाउनु।
- Q9.सार्कको लोगोमा राखिएको आठ ओटा परेवाको चित्रले के कुराको सङ्केत गर्दछ ? कुनै दुई ओटा लेख्नुहोस् ।A.सार्कको लोगोमा राखिएको आठ ओटा परेवाको चित्रले सङ्केत गर्न दुई ओटा कुरा:
- सदस्य राष्ट्रहरूको एकता
- समृद्धि र विकासको लक्ष्य
- Q10.सूचना तथा संचार प्रविधि भनेको के हो ?A.सूचना तथा संचार प्रविधि भनेको सूचना आदान प्रदान र सञ्चार गर्ने विभिन्न प्रविधिहरूको प्रयोग, जस्तै इन्टरनेट, फोन, मिडिया आदि हो।
- Q11.जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा तपाईले निर्वाह गर्न सक्ने भूमिका एक वाक्यमा लेख्नुहोस् ।A.जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा तपाईले निर्वाह गर्न सक्ने भूमिका:
- जनसङ्ख्याको नियन्त्रण र योजनाबद्ध वृद्धिका लागि जनचेतना र सहकार्य बढाउन सक्नु।
Group B
- Q12.असल समाज निर्माणमा तपाईले खेल्न सक्ने भूमिका चार बुँदामा उल्लेख गर्नुहोस् ।A.समाज मानिसहरूको समूह हो, जहाँ सबैले मिलेर जीवनयापन गर्छन्। असल समाज भनेको शान्त, सभ्य, न्यायपूर्ण, सहयोगी, र समान अवसर प्रदान गर्ने समाज हो। यस्ता गुणहरू भएको समाज निर्माणका लागि प्रत्येक नागरिकको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। म पनि असल समाज निर्माणमा विभिन्न तरिकाले योगदान गर्न सक्छु।१. नैतिकता, इमान्दारी र सदाचारको पालना
- असल समाज निर्माणका लागि सबै नागरिकहरू नैतिक र इमान्दार हुनुपर्छ।
- म आफैँ सचेत रही सत्य, इमान्दारी, तथा सदाचारलाई आत्मसात गर्छु।
- समाजमा अन्य व्यक्तिहरूलाई पनि नैतिकता तथा सदाचारको महत्व बुझाउने प्रयास गर्छु।
२. सामाजिक सेवा र सहयोगको भावना विकास- असल समाजको मुख्य विशेषता परोपकार, सहयोग, र भाइचारा हो।
- विपन्न, असहाय, वृद्ध, बालबालिका तथा अपांग व्यक्तिहरूलाई सहयोग गर्छु।
- आवश्यक परे रक्तदान, सरसफाइ अभियान, बृक्षारोपण, तथा अन्य सामाजिक सेवाका कार्यहरूमा संलग्न हुन्छु।
३. सामाजिक कुरीति तथा अन्यायको विरोध- असल समाजका लागि छुवाछूत, जातीय विभेद, महिला हिंसा, दाइजो प्रथा, बालविवाह जस्ता कुरीतिहरू अन्त्य गर्नुपर्छ।
- सामाजिक सुधारका लागि चेतना फैलाउने कार्यक्रमहरूमा सहभागी हुन्छु।
- यदि अन्याय, विभेद, वा हिंसा देखे भने आवाज उठाउँछु र सम्बन्धित निकायलाई जानकारी दिन्छु।
४. शिक्षा, ज्ञान र सचेतनाको प्रवर्द्धन- असल समाज शिक्षित र सचेत नागरिकहरूबाट नै बन्छ।
- म स्वयं शिक्षा हासिल गरेर अन्य व्यक्तिहरूलाई सिकाउने प्रयास गर्छु।
- मिडिया, सेमिनार, वा डिजिटल प्लेटफर्महरू प्रयोग गरेर समाजलाई सही जानकारी दिने प्रयास गर्छु।
निष्कर्षअसल समाज निर्माण कुनै एक व्यक्तिको काम मात्र होइन, यो सबै नागरिकको सामूहिक प्रयासबाट सम्भव हुन्छ। म स्वयं इमान्दार, सचेत, सहयोगी, र न्यायप्रेमी बनेर समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने प्रयास गर्छु। मेरो भूमिका नै समाज सुधारको महत्वपूर्ण हिस्सा हुन सक्छ। - Q13.स्थानीय तहमा विकास गर्नको लागि गरिने विकास योजना प्रस्ताव तर्जुमाका चरणहरू उल्लेख गर्नुहोस् ।A.स्थानीय तहमा विकासको गति तेज बनाउन राम्रो योजनाबद्ध तरिकाले काम गर्नुपर्छ। विकास योजना प्रस्ताव तर्जुमा गर्दा विभिन्न चरणहरू पालना गर्नुपर्छ, जसले योजनालाई प्रभावकारी र सफल बनाउँछ। सामान्यत: विकास योजना तयार पार्न निम्न चरणहरू अपनाइन्छ:१. समस्या पहिचान तथा आवश्यकताको मूल्याङ्कन
- पहिलो चरणमा स्थानिय तहमा रहेका समस्याहरू पहिचान गरिन्छ।
- स्थानीय बासिन्दा, सरोकारवाला निकाय तथा विज्ञहरूसँग छलफल गरिन्छ।
- शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात, खानेपानी, वातावरणीय सुधार जस्ता क्षेत्रहरूमा आवश्यकता कति छ भन्ने मूल्याङ्कन गरिन्छ।
२. लक्ष्य तथा उद्देश्य निर्धारण- पहिचान गरिएका समस्याहरूलाई समाधान गर्न स्पष्ट लक्ष्यहरू बनाइन्छ।
- योजना निर्माण गर्दा अल्पकालीन, मध्यकालीन, तथा दीर्घकालीन लक्ष्यहरू छुट्टाइन्छ।
- उदाहरणका लागि, "२ वर्षभित्र विद्यालय भवन निर्माण सम्पन्न गर्ने" जस्ता लक्ष्यहरू तोकिन्छ।
३. स्रोत साधनको पहिचान- योजनाको कार्यान्वयनका लागि आवश्यक स्रोत र साधनहरूको पहिचान गरिन्छ।
- स्थानीय तहको बजेट, संघीय सरकारको अनुदान, अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग, गैरसरकारी संस्थाहरूको योगदान, र समुदायको श्रमदान जस्ता स्रोतहरू पहिचान गरिन्छ।
४. योजना छनोट तथा प्राथमिकता निर्धारण- विभिन्न विकास योजनाहरूमध्ये सर्वाधिक आवश्यक योजनालाई प्राथमिकता दिइन्छ।
- योजनालाई व्यावहारिक, लागत प्रभावी, र दीगो बनाउने आधारमा छनोट गरिन्छ।
निष्कर्षस्थानीय तहको विकास योजना सफल बनाउन उचित रूपमा चरणबद्ध योजना तर्जुमा गर्न आवश्यक छ। माथि उल्लेखित चरणहरू पालना गर्दा मात्र दीगो विकास सम्भव हुन्छ। प्रभावकारी योजना बनाउने, स्रोतको सही परिचालन गर्ने, प्राथमिकता निर्धारण गर्ने, र अनुगमन गर्ने कार्यहरू गर्दा स्थानीय तहको विकासले गति लिनेछ। - Q14.हालसालै जय पृथ्वी बहादुर सिंहलाई नेपाल सरकारले राष्ट्रिय विभूतिको सूचीमा समावेश गरेको छ । उहाँलाई राष्ट्रिय विभूतिमा समावेश गर्नुको कुनै चार कारण उल्लेख गर्नुहोस् ।A.जय पृथ्वी बहादुर सिंह एक महान समाज सुधारक, शिक्षाविद्, मानवअधिकार अभियन्ता, र प्रगतिशील विचारधाराका नेता थिए। नेपाल सरकारले उहाँलाई राष्ट्रिय विभूति घोषणा गर्नुका प्रमुख कारणहरू निम्न छन्:१. शिक्षाको प्रवर्द्धन र विद्यालय स्थापना
- जय पृथ्वी बहादुर सिंहले नेपालमा आधुनिक शिक्षाको विकासका लागि महत्वपूर्ण योगदान गर्नुभएको थियो।
- उहाँले वि.सं. १९८४ मा जय पृथ्वी विद्यालय स्थापना गर्नुभयो, जुन नेपालकै पहिलो आधुनिक विद्यालयहरूमध्ये एक हो।
- उहाँले सुदूरपश्चिमका ग्रामीण क्षेत्रमा शिक्षा फैलाउने प्रयास गर्नुभयो।
२. मानवअधिकार तथा दलित उत्थानमा योगदान- उहाँले जातीय छुवाछूत, सामाजिक भेदभाव, र अन्यायको विरोध गर्दै दलित समुदायको हकहितका लागि लडेका थिए।
- नेपालमा पहिलो पटक "मानवता" नामक पत्रिका प्रकाशन गरी मानवअधिकार र समानताका विचार प्रवर्द्धन गर्नुभयो।
- कमजोर वर्गका जनताको उत्थान गर्न कानूनी सुधारको पहल गर्नुभयो।
३. निरंकुश शासनको विरोध र प्रजातान्त्रिक सोच- उहाँले निरंकुश राणाशासनको आलोचना गर्दै जनताका अधिकार र स्वतन्त्रता को पक्षमा आवाज उठाउनुभयो।
- नेपालमा प्रजातन्त्रको महत्वबारे जनचेतना फैलाउन प्रयास गर्नुभयो।
- उहाँको विचार तथा योगदानले नेपालमा भविष्यमा प्रजातान्त्रिक आन्दोलनहरूलाई प्रेरित गर्यो।
४. सामाजिक सुधार तथा परोपकारी कार्यहरू- जय पृथ्वी बहादुर सिंहले बिपन्न तथा उत्पीडित वर्गका लागि परोपकारी कार्यहरू गर्नुभयो।
- विद्यालय, अस्पताल, सरसफाइ अभियान, महिला अधिकार प्रवर्द्धन, र मानवसेवाका क्षेत्रमा योगदान दिनुभयो।
- उहाँको मानवतावादी सोचले नेपालको सामाजिक संरचनामा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन मद्दत गर्यो।
निष्कर्षजय पृथ्वी बहादुर सिंह एक दूरदर्शी नेता, समाज सुधारक, र शिक्षाविद् हुनुहुन्थ्यो। शिक्षा, मानवअधिकार, सामाजिक सुधार, र प्रजातन्त्रको पक्षमा गरेको योगदानका कारण उहाँलाई नेपाल सरकारले राष्ट्रिय विभूतिमा समावेश गरेको हो। उहाँको योगदान नेपालका लागि प्रेरणादायी छ। - Q15.राष्ट्रिय व्यक्तित्व वि.पी. कोइराला र पुष्पलाल श्रेष्ठको योगदान अध्ययन पश्चात तपाईले समाज र राष्ट्रको उन्नतिको लागि के कस्तो योगदान गर्ने संकल्प गर्नुहुन्छ ? चार बुँदामा लेख्नुहोस् ।A.वि.पी. कोइराला र पुष्पलाल श्रेष्ठ नेपाली राजनीतिक, सामाजिक, तथा आर्थिक परिवर्तनका अगुवा नेता थिए। उनीहरूले लोकतन्त्र, समाजवाद, सामाजिक न्याय, तथा राष्ट्र निर्माणका लागि महत्वपूर्ण योगदान दिए। उनीहरूबाट प्रेरणा लिएर म पनि समाज र राष्ट्रको उन्नतिका लागि निम्न चार प्रतिबद्धता गर्छु:१. शिक्षा तथा जनचेतना अभिवृद्धि गर्ने
- शिक्षाले मात्र समाज रूपान्तरण गर्न सक्छ भन्ने बुझेर म शिक्षाको प्रवर्द्धनमा योगदान दिनेछु।
- गरीब तथा पछाडि परेका समुदायका बालबालिकाहरूलाई निःशुल्क शिक्षा तथा पाठ्यसामग्री उपलब्ध गराउन सहयोग गर्नेछु।
२. सामाजिक समानता तथा न्यायको पक्षमा काम गर्ने- जातीय भेदभाव, छुवाछूत, लैंगिक असमानता, र आर्थिक असमानताको अन्त्यका लागि पहल गर्नेछु।
- सामाजिक एकता कायम गर्न विभिन्न समुदायबीच मेलमिलाप र सहिष्णुताको भावना फैलाउनेछु।
३. लोकतन्त्र र मानवअधिकारको संरक्षण गर्ने- वि.पी. कोइरालाले जस्तै लोकतन्त्रको रक्षा गर्न सचेत नागरिकको रूपमा भूमिका निर्वाह गर्नेछु।
- अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता, प्रेस स्वतन्त्रता, तथा अन्य मानवअधिकारको पक्षमा दृढ रहनेछु।
४. आर्थिक विकास र स्वदेशमै रोजगार प्रवर्द्धन गर्ने- आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माणका लागि कृषि, पर्यटन, तथा साना व्यवसाय प्रवर्द्धन गर्नेछु।
- युवाहरूलाई सीपमूलक शिक्षा तथा उद्यमशीलतामा प्रोत्साहन गर्नेछु।
निष्कर्षवि.पी. कोइराला र पुष्पलाल श्रेष्ठ जस्ता व्यक्तित्वहरूले देशको समृद्धि, समानता, र लोकतन्त्रका लागि अतुलनीय योगदान दिएका थिए। म पनि समाज सुधार, जनचेतना, सामाजिक न्याय, तथा आर्थिक उन्नतिको क्षेत्रमा योगदान दिने प्रतिबद्धता गर्छु। राष्ट्रको उन्नति हामी सबैको कर्तव्य हो, सानो प्रयासले नै ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ। - Q16.तपाईंको समुदायमा भएका सामाजिक समस्या समाधानमा मौलिक अभ्यासको भूमिका के कस्तो छ ? चार बुँदामा उल्लेख गर्नुहोस् ।A.हाम्रो समुदायमा गरिबी, छुवाछूत, अशिक्षा, बेरोजगारी, महिला हिंसा, बालविवाह, तथा वातावरणीय प्रदूषण जस्ता विभिन्न सामाजिक समस्याहरू छन्। यी समस्याहरू समाधान गर्न मौलिक अभ्यास (स्थानीय परम्परा, ज्ञान, र विधिहरू) प्रभावकारी हुन सक्छन्। निम्न चार बुँदामा सामाजिक समस्या समाधानमा मौलिक अभ्यासको भूमिकालाई उल्लेख गर्न सकिन्छ:१. समुदायमा मेलमिलाप र सहकार्यको संस्कृतिलाई प्रवर्द्धन गर्ने
- हाम्रो परम्परागत "गुठी", "पञ्चायत", तथा "संयुक्त परिवार प्रणाली" जस्ता मौलिक अभ्यासले समुदायमा मेलमिलाप ल्याउने कार्य गर्दछ।
- सामाजिक समस्या जस्तै पारिवारिक झगडा, छरछिमेकबीचको विवाद, तथा अन्य सामान्य समस्या समाधान गर्न यी अभ्यासहरू उपयोगी हुन्छन्।
२. परम्परागत आर्थिक प्रणालीको सदुपयोग गरी गरिबी तथा बेरोजगारी न्यूनीकरण गर्ने- मौलिक पेशा जस्तै कृषि, पशुपालन, घरेलु उद्योग, तथा हस्तकला जस्ता परम्परागत व्यवसायलाई प्रवर्द्धन गरी आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रको विकास गर्न सकिन्छ।
- "सहकारी प्रणाली" जस्तो मौलिक अभ्यासलाई पुनः सशक्त पारेर स्थानीयस्तरमा वित्तीय पहुँच बढाउन सकिन्छ।
३. संस्कृतिलाई संरक्षण गरी सामाजिक एकता तथा सद्भाव कायम गर्ने- हाम्रो संस्कृति र मौलिक परम्पराहरूलाई सम्मान गर्दै विभिन्न जाति, धर्म, तथा समुदायबीच एकताको भावना जगाउन सकिन्छ।
- "जात्रा", "पर्व", तथा "सहयोगी परम्परा" (जस्तै, पराल घुसार्ने, हिले जात्रा, तथा देउसी भैलो) द्वारा सामाजिक समरसता कायम गर्न सकिन्छ।
४. परम्परागत शिक्षा तथा स्थानीय ज्ञानको प्रयोग गरी सामाजिक सुधार गर्ने- "गुरुकुल शिक्षा", "नेवारको ज्ञान प्रणाली", तथा "स्थानीय जडीबुटी चिकित्सा" जस्ता मौलिक अभ्यासहरूलाई वैज्ञानिक रूपमा परिमार्जन गरी प्रयोग गर्न सकिन्छ।
- समुदायमा स्वच्छता, स्वास्थ्य, तथा वातावरणीय चेतनाका लागि मौलिक अभ्यासहरू (जस्तै, सार्वजनिक फोहर व्यवस्थापन, वृक्षारोपण परम्परा) लाई प्रवर्द्धन गर्न सकिन्छ।
निष्कर्षसामाजिक समस्याहरू समाधान गर्न कानूनी तथा आधुनिक उपायहरू आवश्यक छन्, तर मौलिक अभ्यासहरू अझ प्रभावकारी र दिगो हुन सक्छन्। हामीले आफ्नै समुदायका मौलिक अभ्यासहरूको सही सदुपयोग गर्न सके, समाज सुधार र राष्ट्र विकासको मार्ग प्रशस्त हुनेछ। - Q17.नेपालको संविधानमा समावेश गरिएका नागरिकका कर्तव्य चार बुँदामा उल्लेख गर्नुहोस् ।A.नेपालको संविधान २०७२ को धारा ४८ मा नागरिकका कर्तव्यहरू स्पष्ट रूपमा उल्लेख गरिएको छ। कुनै पनि नागरिकले आफ्ना अधिकारको उपयोग गर्दा देश, समाज, तथा अन्य नागरिकप्रति कर्तव्यनिष्ठ हुनु आवश्यक हुन्छ। नागरिकका प्रमुख कर्तव्यहरू निम्नानुसार छन्:१. संविधान र कानुनको पालन गर्ने
- प्रत्येक नागरिकले नेपालको संविधान, कानुन, तथा सरकारद्वारा लागू गरिएका नियमहरूको पालन गर्नुपर्छ।
- राज्यको सार्वभौमिकता, राष्ट्रिय एकता, तथा अखण्डतालाई कायम राख्ने जिम्मेवारी नागरिकको हुन्छ।
२. राष्ट्रको स्वाधीनता, सार्वभौमिकता, क्षेत्रीय अखण्डता, तथा राष्ट्रिय एकता संरक्षण गर्ने- राष्ट्रप्रेमको भावना राखी नेपालको सम्प्रभुता र स्वाधीनतालाई सुरक्षित गर्ने दायित्व प्रत्येक नागरिकको हो।
- जातीय, धार्मिक, भाषिक तथा क्षेत्रीय विविधतालाई सम्मान गर्दै राष्ट्रिय एकताको रक्षा गर्नु पर्छ।
३. राष्ट्रको सेवा तथा सामाजिक सद्भाव कायम गर्ने- देशको विकासमा आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्दै, राष्ट्रिय हितका कार्यहरूमा सहयोग गर्ने।
- सामाजिक सद्भाव, मेलमिलाप, तथा भाइचारा कायम गर्दै विविध संस्कृतिलाई सम्मान गर्ने।
४. सार्वजनिक सम्पत्ति तथा वातावरण संरक्षण गर्ने- सार्वजनिक सम्पत्ति जस्तै सडक, विद्यालय, अस्पताल, सरकारी कार्यालय, तथा सम्पदाहरूको जगेर्ना गर्नु नागरिकको कर्तव्य हो।
- वातावरणीय सन्तुलन कायम गर्न वृक्षारोपण, स्वच्छता, तथा प्राकृतिक स्रोतहरूको सही प्रयोग गर्नुपर्छ।
निष्कर्षनेपालको संविधानले हाम्रा मौलिक अधिकारहरू सुनिश्चित गरेको छ, तर कर्तव्य बिना अधिकारको सही उपयोग सम्भव हुँदैन। नागरिकले आफ्नो कर्तव्य पूरा गरे मात्र राष्ट्रको समृद्धि, शान्ति, र स्थायित्व सम्भव हुन्छ। सचेत नागरिक बनेर हामीले संविधान प्रदत्त कर्तव्य निर्वाह गर्नुपर्छ, ताकि हाम्रो देश नेपाल स्वाधीन, सुसंस्कृत, र समुन्नत रहोस्। - Q18.भूमध्य सागरीय हावापानीको क्षेत्रलाई किन संसारको बगैंचा भनिन्छ ? लेख्नुहोस् ।A.भूमध्य सागरीय हावापानी (Mediterranean Climate) भएको क्षेत्रलाई "संसारको बगैंचा" भनेर चिनिन्छ। यसको प्रमुख कारण यहाँको जलवायु, उर्वर भूमि, र कृषि उत्पादनका विशेषता हुन्। भूमध्य सागरीय हावापानी विशेष गरी ३०° देखि ४०° अक्षांश भित्र पर्ने भूमध्यसागरको वरिपरि (युरोप, उत्तर अफ्रिका, र पश्चिमी एसिया), क्यालिफोर्निया (अमेरिका), चिली, दक्षिण अफ्रिका, र अस्ट्रेलियाका केही भागहरूमा पाइन्छ।भूमध्य सागरीय हावापानीलाई संसारको बगैंचा भनिनुको कारणहरू:१. उर्वर भूमि र उत्कृष्ट कृषि उत्पादन
- भूमध्यसागरीय क्षेत्रमा उष्ण तथा समशीतोष्ण जलवायु पाइन्छ, जसले खेतीका लागि अत्यन्त अनुकूल वातावरण प्रदान गर्छ।
- यहाँको उर्वर माटो तथा पर्याप्त घाम (sunlight) का कारण बगैंचाजस्तै हरियाली वातावरण देखिन्छ।
२. विभिन्न प्रकारका वनस्पति र फूलहरू- भूमध्यसागरीय क्षेत्रमा सुगन्धित फूलहरू (Lavender, Jasmine, Rose), जडीबुटीहरू (Basil, Thyme, Oregano), तथा हरियाली वनस्पति पाइन्छ।
- यो क्षेत्र सौन्दर्यका हिसाबले अत्यन्त आकर्षक हुन्छ, जसले गर्दा पर्यटकहरूलाई समेत आकर्षित गर्छ।
३. उत्कृष्ट र अनुकूल मौसम- गर्मी महिनाहरू सुख्खा तथा घाम लागेको हुन्छ, जसले फलफूल र बोटबिरुवाको राम्रो वृद्धिमा सहयोग गर्छ।
- हिउँदमा मध्यम चिसो तथा पानी पर्ने हुँदा जमिनलाई आवश्यक आर्द्रता प्राप्त हुन्छ।
४. विश्वको प्रमुख फलफूल तथा रक्सी उत्पादनको क्षेत्र- भूमध्यसागरीय क्षेत्रलाई अंगुर खेती (Grapevine Cultivation) को केन्द्र मानिन्छ, जहाँबाट उच्च गुणस्तरको रक्सी (Wine) उत्पादन हुन्छ।
- जैतुन खेती (Olive Farming) बाट जैतुनको तेल (Olive Oil) उत्पादन गरिन्छ, जुन विश्वभर लोकप्रिय छ।
निष्कर्षभूमध्य सागरीय हावापानी भएको क्षेत्र अत्यन्त सुन्दर, हराभरा, तथा उर्वर हुने भएकाले यसलाई "संसारको बगैंचा" भनिएको हो। यहाँ उत्पादन हुने कृषि सामग्री तथा प्राकृतिक सौन्दर्यताका कारण यो क्षेत्र विश्वभर चर्चित छ। जलवायु, माटो, र वनस्पतिको समिश्रणले यो क्षेत्रलाई बगैंचाजस्तै बनाएको छ, जसले गर्दा मानव सभ्यता र व्यापारका लागि समेत यो क्षेत्र महत्वपूर्ण मानिन्छ। - Q19.जलवायु परिवर्तन हुनुका कुनै चार कारणहरू लेखी त्यसको समाधान गर्ने उपायहरू सुझाउनुहोस् ।A.जलवायु परिवर्तन भनेको पृथ्वीको औसत तापक्रममा दीर्घकालीन परिवर्तन हुनु हो। पछिल्लो समय जलवायु परिवर्तन तीव्र गतिमा भइरहेका कारण मौसम प्रणाली असन्तुलित भई प्राकृतिक प्रकोपहरू जस्तै बाढी, खडेरी, समुद्री सतहको वृद्धि, ग्रीनहाउस प्रभाव, तथा जैविक विविधताको ह्रास जस्ता समस्या बढ्दै गएका छन्।जलवायु परिवर्तनका प्रमुख कारणहरू:१. ग्रीनहाउस ग्यास उत्सर्जन (Greenhouse Gas Emission)
- कार्बन डाइअक्साइड (CO₂), मिथेन (CH₄), र नाइट्रस अक्साइड (N₂O) जस्ता ग्यासहरूको मात्रा बढ्दा पृथ्वीको तापक्रम वृद्धि हुन्छ।
- यस्ता ग्यासहरू मुख्य रूपमा इन्धन दहन, कारखानाहरू, तथा यातायातका साधनहरू बाट निस्कन्छन्।
२. वन विनाश (Deforestation)- मानिसहरूले कृषि, बसोबास, तथा औद्योगिकीकरणको लागि वन फँडानी गर्दा वातावरणीय असन्तुलन उत्पन्न हुन्छ।
- वनस्पतिहरूले कार्बन डाइअक्साइड अवशोषण गर्ने भएकाले वन कटानीले ग्रीनहाउस ग्यासको प्रभाव बढाउँछ।
जलवायु परिवर्तन नियन्त्रणका उपायहरू:१. हरियाली प्रवर्द्धन (Afforestation and Reforestation)- वृक्षारोपण अभियानलाई व्यापक बनाउनु पर्छ।
- वन विनाश रोक्न कडा नियम लागू गरिनुपर्छ।
२. नवीकरणीय ऊर्जा प्रयोग (Use of Renewable Energy)- सौर्य ऊर्जा, पवन ऊर्जा, तथा जलविद्युत जस्ता स्वच्छ ऊर्जाको प्रवर्द्धन गर्नु आवश्यक छ।
- जीवाश्म इन्धनको प्रयोग घटाउनु पर्छ।
निष्कर्ष:जलवायु परिवर्तन मानव सभ्यताको एक प्रमुख चुनौती हो। यदि समयमै उचित कदम चालिएन भने प्राकृतिक विपत्तिहरू अझै भयावह हुन सक्छन्। तसर्थ, व्यक्तिगत, सामाजिक तथा सरकारी स्तरमा जलवायु परिवर्तन न्यूनीकरणका उपायहरू अपनाउनु अपरिहार्य छ। - Q20.जनसङ्ख्या व्यवस्थापनका कुनै चार उपायहरूको सूची तयार गर्नुहोस् ।A.जनसङ्ख्या व्यवस्थापनका चार प्रमुख उपायहरू१. जनचेतना अभिवृद्धि (Public Awareness Programs)
- जनसङ्ख्या वृद्धिले पार्ने असरबारे आम जनतालाई सचेत गराउने कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु आवश्यक छ।
- शिक्षालयहरू, सञ्चारमाध्यमहरू, तथा सामाजिक संस्थाहरूले परिवार नियोजन र जनसङ्ख्या नियन्त्रणबारे जानकारी दिनुपर्छ।
२. परिवार नियोजन कार्यक्रम (Family Planning Programs)- सुरक्षित तथा प्रभावकारी परिवार नियोजनका उपायहरू उपलब्ध गराइनु पर्छ।
- गर्भनिरोधक साधनहरूको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गरी जन्मदरलाई नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।
३. महिला शिक्षामा सुधार (Improvement in Women's Education)- महिलाहरूलाई शिक्षित बनाएर उनीहरूको आर्थिक, सामाजिक, तथा स्वास्थ्य सम्बन्धी चेतना बढाउनु आवश्यक छ।
- शिक्षित महिलाहरूले परिवार नियोजनलाई प्राथमिकता दिने भएकाले जनसङ्ख्या वृद्धिदरलाई कम गर्न मद्दत पुग्छ।
४. रोजगारीको अवसर सिर्जना (Employment Opportunities)- बेरोजगारी न्यूनीकरण गर्न सीपमूलक तालिम, साना उद्योगहरूको प्रवर्द्धन, तथा स्वरोजगार कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।
- ग्रामीण क्षेत्रका मानिसहरूलाई रोजगारी उपलब्ध गराउँदा जनसङ्ख्या सहरतर्फ बढ्ने समस्या कम हुन सक्छ।
निष्कर्ष:जनसङ्ख्या व्यवस्थापनका यी उपायहरू अपनाएर नेपालमा सन्तुलित जनसङ्ख्या वृद्धि कायम गर्न सकिन्छ, जसले आर्थिक तथा सामाजिक विकासलाई टेवा पुर्याउँछ।
Practice Without Boundaries.
Premium gives you full access, zero ads, and unlimited custom paper generation. Study your way, every day.
Group C
- Q21.वर्तमान सन्दर्भमा हाम्रो देशको राष्ट्रिय सरोकारका विषयहरू समेटी कुनै एक राष्ट्रिय पत्रिकाको लागि एक सम्पादकीय लेख तयार गर्नुहोस् ।A.नेपाल, एउटा विकासोन्मुख देश, जसको इतिहास र संस्कृति अत्यन्तै समृद्ध छ, अहिले धेरै चुनौतीहरूको सामना गर्दैछ। बढ्दो जनसंख्या, आर्थिक असमानता, शिक्षा र स्वास्थ्यको अवस्था, र राजनीतिक अस्थिरता जस्ता समस्याहरू नेपालका लागि प्रमुख चुनौती बनिरहेका छन्। साथै, विश्वव्यापी पर्यावरणीय संकट र जलवायु परिवर्तनको असरले पनि हाम्रो देशमा गम्भीर प्रभाव पारेको छ। यस सम्पादकीयमा, हामी नेपालको वर्तमान राष्ट्रिय सरोकारका प्रमुख विषयहरू र ती समस्याहरूबारे चर्चा गर्नेछौं र यी समस्याहरूको समाधानमा के कदम चाल्न आवश्यक छ भन्ने बारे विचार गर्नेछौं।१. जनसंख्या वृद्धि र असमानता
- नेपालको जनसंख्या वृद्धि दर उच्च रहेको छ। पछिल्लो तथ्यांक अनुसार, नेपालको जनसंख्या ३० लाखको आसपास वृद्धि भएको छ, जसले देशको स्रोत र साधनमा थप दबाब ल्याएको छ। यो तीव्र जनसंख्याका कारण शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र खाद्य सुरक्षा जस्ता महत्वपूर्ण क्षेत्रमा असमानता फैलिएको छ। युवा पिढ़ीको असंतुष्टि र बेरोजगारी समस्याले देशमा सामाजिक अशान्ति र राजनीतिक अस्थिरता ल्याएको छ। यस समस्या समाधान गर्न सरकारले सबै क्षेत्रहरूमा समान अवसरहरू उपलब्ध गराउने नीति निर्माण गर्नु आवश्यक छ।
२. शिक्षा र स्वास्थ्य प्रणालीको सुधार- नेपालको शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रको अवस्था अझै पनि सुधारको आवश्यकता छ। शिक्षा प्रणालीले प्राथमिक र माध्यमिक स्तरमा सुधार ल्याउन सकेको छैन, र उच्च शिक्षामा प्रविधि र नयां ज्ञानको समावेशमा ध्यान दिइएको छैन। साथै, शहरी र ग्रामीण क्षेत्रको बीचमा शिक्षा र स्वास्थ्यको पहुँचमा ठूलो असमानता रहेको छ। गाउँघरमा स्वास्थ्य सेवाहरूको पहुँच र गुणस्तर निकै कमजोर छ। शिक्षा र स्वास्थ्यका यी असमानताहरूलाई सम्बोधन गर्न, सरकारले नयाँ नीति र रणनीतिहरू अवलम्बन गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ, जसले सबैलाई समान अवसर र सेवाहरू प्रदान गर्न सक्छ।
३.जलवायु परिवर्तन र पर्यावरणीय संकट- जलवायु परिवर्तनको प्रभाव नेपालमा विशेष गरी हिमालय क्षेत्रका क्षेत्रमा निकै गम्भीर रूपमा देखिन्छ। गलेको हिमाल, अतिवृष्टि र वर्षाका कारण प्राकृतिक प्रकोपहरू, जस्तै बाढी, भूकम्प, र पहिरोहरू बढेका छन्। यसले नेपाली जीवन र अर्थतन्त्रमा ठूलो असर पुर्याइरहेको छ। सरकार र स्थानीय निकायहरूले पर्यावरणीय सन्तुलन कायम राख्न र हरित प्रविधिहरूको प्रयोग गर्न प्राथमिकता दिनु पर्छ। साथै, जलवायु परिवर्तनसँग जुझ्नका लागि ठोस नीति निर्माण र समन्वयको आवश्यकता छ।
४. राजनीतिक अस्थिरता र शासन प्रणाली- नेपालको राजनीति लामो समयदेखि अस्थिर र संघर्षमा रहेको छ। १९९० को जनआन्दोलनपछि गणतन्त्रको स्थापनाले राजनीतिक परिपक्वता ल्याउने अपेक्षा गरिएको थियो, तर विविध पार्टीहरू र विचारहरूको बीचमा समन्वयमा कमीले सरकार स्थिर बनाउने कार्यलाई जटिल बनाएको छ। संविधान कार्यान्वयनको प्रक्रिया र समावेशी राजनीति जस्ता विषयहरूले अझै पनि चुनौती उत्पन्न गरिरहेका छन्। यदि राजनीतिक नेतृत्वले देशको दीर्घकालीन हितको लागि समन्वय र सहकार्य गर्न सक्यो भने मात्र नेपालको राजनीतिक परिपक्वता सम्भव छ।
५. आर्थिक विकास र समृद्धि- नेपालको अर्थतन्त्र मुख्य रूपमा कृषिमा आधारित छ, जसमा आधुनिक प्रविधिको प्रयोगको कमी र उत्पादनको निम्न स्तरले समृद्धिको मार्गमा बाधा पुर्याइरहेको छ। पर्यटन र व्यापारका क्षेत्रहरूमा सुधार ल्याउनका लागि आधारभूत संरचनाको विकास, लगानीको प्रवाह र विपणन रणनीतिहरूको सुधार आवश्यक छ। सरकारले यस क्षेत्रको अनुकूलन गर्न र दीर्घकालीन योजनाहरू बनाउन ध्यान दिनु आवश्यक छ। साथै, वैदेशिक ऋण र सहायतासँगै आत्मनिर्भरता सुनिश्चित गर्ने उपायहरू अपनाउनु पर्ने छ।
निष्कर्ष:नेपालको समग्र विकासको लागि हामी सबैले आफ्नो भूमिकालाई जिम्मेवारीका साथ निभाउन आवश्यक छ। सरकार, नागरिक समाज, र निजी क्षेत्रले मिलेर नेपालको समृद्धि र समग्र विकासका लागि काम गर्नुपर्छ। नेपालको राष्ट्रिय सरोकारका प्रमुख विषयहरू जस्तै जनसंख्या वृद्धि, शिक्षा र स्वास्थ्यको सुधार, जलवायु परिवर्तनसँग जुझ्न, र राजनीतिक स्थिरता कायम गर्नु, यी सबैका लागि सशक्त नीति र सामूहिक प्रयास आवश्यक छन्। नेपाललाई समृद्ध बनाउनका लागि हामी सबैले आफ्नो योगदान दिनु अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। - Q22.स्वतन्त्र विधिबाट नेपालको नक्सा बनाई तल दिइएको तथ्यहरूलाई सङ्केत प्रयोग गरी नक्सामा देखाउनुहोस् । (क) सगरमाथा हिमाल (ख) सिद्धार्थ राजमार्ग (ग) कन्काई नदी (घ) मनकामना मन्दिर अथवा अष्ट्रेलिया महादेशको नक्सा बनाई तल दिइएका तथ्यहरू नक्सामा देखाउनुहोस् । क) पर्थ (ख) अष्ट्रेलियन मरुभूमि (ग) ग्रेट डिभाइडिङ्ग पर्वत श्रेणी (घ) तास्मानिया टापूA.नेपालको नक्सामा तथ्यहरू चिन्हित गर्ने तरिका:१. सगरमाथा हिमाल
- स्थान: सगरमाथा हिमाल, संसारको सबैभन्दा उचो हिमाल, नेपालको पूर्वी भेगमा पर्छ।
- सङ्केत: त्रिकोण आकृति प्रयोग गरेर पर्वतको चित्र बनाउन सकिन्छ।
२. सिद्धार्थ राजमार्ग- स्थान: यो राजमार्ग नेपालको लुम्बिनी क्षेत्रदेखि काठमाडौंसम्म फैलिएको छ।
- सङ्केत: एक लम्बा रेखा जसले मार्गलाई जनाउँछ, चिन्ह लगाउन सकिन्छ।
३. कन्काई नदी- स्थान: कन्काई नदी नेपालको पूर्वी क्षेत्रको एउटा प्रमुख नदी हो।
- सङ्केत: नीलो रेखा वा लहरदार रेखा प्रयोग गरेर नदीलाई चिन्हित गर्न सकिन्छ।
४. मनकामना मन्दिर- स्थान: मनकामना मन्दिर, गण्डकी प्रदेशको गौरीगाउँमा स्थित छ।
- सङ्केत: मन्दिरको छोटो चित्र वा गोलाकार चिन्ह प्रयोग गर्न सकिन्छ।
अष्ट्रेलियाको नक्सामा तथ्यहरू चिन्हित गर्ने तरिका:१. पर्थ- स्थान: पर्थ, अष्ट्रेलियाको पश्चिमी तटमा स्थित प्रमुख शहर हो।
- सङ्केत: शहरको प्रतीकका रूपमा एउटा वृत्त वा वर्ग चिन्ह प्रयोग गर्न सकिन्छ।
२. अष्ट्रेलियन मरुभूमि- स्थान: अष्ट्रेलियामा विशाल मरुभूमिहरू पर्छन्, विशेषगरी देशको मध्य भागमा।
- सङ्केत: मरुभूमिका लागि रेतीला पहाडको चित्र वा माटो रंगको क्षेत्र प्रयोग गर्न सकिन्छ।
३. ग्रेट डिभाइडिङ्ग पर्वत श्रेणी- स्थान: यो पर्वत श्रेणी अष्ट्रेलियाको पूर्वी भागमा फैलिएको छ।
- सङ्केत: पर्वतको चित्रको रूपमा त्रिकोण रेखा प्रयोग गर्न सकिन्छ।
४. तास्मानिया टापू- स्थान: तास्मानिया अष्ट्रेलियाको दक्षिणी भागमा स्थित एक टापु हो।
- सङ्केत: टापुको चित्रको रूपमा एउटा छोटो गोलाकार क्षेत्र चिन्हित गर्न सकिन्छ।
- Q23.राणा शासन उदय हुनुमा राजनीतिक अस्थिरता आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप र रानी राज्यलक्ष्मीको आफ्नो छोरालाई राजा बनाउने चाहना प्रमुख थिए, कसरी ? पुष्टि गर्नुहोस् ।A.नेपालमा राणा शासनको उदय हुनुका पछाडि विभिन्न कारणहरू थिए। त्यस समय दरबारभित्र राजनीतिक अस्थिरता थियो, बाह्य शक्ति (अंग्रेज) को प्रभाव बढ्दै गएको थियो, र रानी राज्यलक्ष्मीले आफ्नो छोरालाई राजा बनाउने चाहना राखेकी थिइन्। यी सबै कारणले गर्दा जंग बहादुर राणाले मौका पाए, कोत पर्व जस्ता घटनाहरू भए, जसको अन्त्यमा राणाहरूले सत्तामा कब्जा जमाए।१. राजनीतिक अस्थिरता
- राणा शासन स्थापनाभन्दा अघि नेपालमा शाहवंशीय राजाहरूबीच आपसी द्वन्द्व थियो। राजा राजेन्द्र लक्ष्मी शासन सञ्चालन गर्न सक्षम थिएनन्। उनको ठाउँमा रानी राज्यलक्ष्मी बढी हावी थिइन्। दरबारका थुप्रै ठूला व्यक्तिहरूबीच गुटबन्दी थियो। कसैले रानीको पक्ष लिइरहेका थिए भने कसैले विरोध गर्दै थिए। यस्तो अवस्था हुँदा मुलुक अस्थिर बन्दै गयो।
- यसबाहेक, बडामहारानी साम्राज्यलक्ष्मी, युवराज सुरेन्द्र र उनका समर्थकबीच पनि दरबारमा गहिरो विवाद थियो। कोही युवराज सुरेन्द्रको पक्षमा थिए भने कोही रानीको छोरालाई राजा बनाउन चाहन्थे। यस्तो अस्थिरताको कारण मुलुकमा अराजकता फैलिएको थियो।
२. आन्तरिक मामिलामा बाह्य हस्तक्षेप (अंग्रेजहरूको प्रभाव)- नेपाल–अंग्रेज युद्ध (१८१४–१८१६) पछि नेपाल कमजोर बनेको थियो। त्यसपछि अंग्रेजहरूले नेपालमा हस्तक्षेप गर्न थाले। नेपालमा भएको गुटबन्दीका कारण अंग्रेजहरू आफ्नो फाइदाका लागि जसलाई चाहियो त्यसको पक्ष लिइरहेका थिए।
- अंग्रेजहरू शक्तिशाली व्यक्तिहरूलाई साथ दिन्थे। उनीहरू नेपालमा जंग बहादुर राणाको क्षमता बुझिसकेका थिए। अंग्रेजहरूको समर्थनका कारण जंग बहादुर दरबारभित्र बलियो बन्दै गएका थिए। यसले गर्दा राणा शासनको आधार बलियो हुन थाल्यो।
३. रानी राज्यलक्ष्मीको आफ्नो छोरालाई राजा बनाउने चाहना- रानी राज्यलक्ष्मीले आफ्नो छोरा रणोद्धीपलाई राजा बनाउने योजना बनाएकी थिइन्। तर, युवराज सुरेन्द्र नै कानुनी उत्तराधिकारी भएकाले उनले गद्दी पाउनुपर्ने थियो। रानीले आफू समर्थक मानिसहरूलाई दरबारमा उचाल्न थालिन्।
- तर, राजा राजेन्द्र शाह निर्णय गर्न सक्षम थिएनन्। यसले गर्दा रानी झन् निराश बनिन्। उनले जंग बहादुरलाई साथ दिइन् किनभने उनी बलियो थिए। तर, पछि उनलाई विश्वासघात गरेपछि रानीले जंग बहादुरलाई हटाउने प्रयास गरिन्।
- जब जंग बहादुरले यो चाल बुझेर रानीविरुद्ध षड्यन्त्र गरे, त्यसपछि कोत पर्व जस्तो घटना घट्यो। रानी पराजित भइन्, पछि उनलाई देश निकाला गरियो। यसपछि जंग बहादुर झन् बलियो बने।
४. कोत पर्वको घटना र राणा शासनको स्थापनाको बाटो- रानी राज्यलक्ष्मीले जंग बहादुरलाई हटाउन षड्यन्त्र गरेपछि उनले दरबारमा कोत हत्याकाण्डको आयोजना गरिन्। सन् १८४६ (वि.सं. १९०३) साल भदौ ३ गते कोत पर्व भयो। यस घटनामा जंग बहादुरले आफ्नो शक्तिको प्रयोग गर्दै आफ्ना सबै प्रतिस्पर्धीलाई समाप्त गरे।
- यस घटनापछि रानीलाई देश निकाला गरियो र राजा राजेन्द्र शाहलाई पनि गद्दीबाट हटाइयो। त्यसपछि युवराज सुरेन्द्रलाई राजा बनाइयो, तर वास्तविक सत्ता जंग बहादुर राणाको हातमा गयो। यसरी नेपालमा राणा शासन सुरु भयो।
निष्कर्षराणा शासनको उदय हुनुमा दरबारभित्रको गुटबन्दी, राजनीतिक अस्थिरता, अंग्रेजहरूको प्रभाव, र रानी राज्यलक्ष्मीको व्यक्तिगत इच्छाले मुख्य भूमिका खेलेका थिए। जब दरबारभित्रको अस्थिरता चरम अवस्थामा पुग्यो, तब जंग बहादुरले त्यसको फाइदा उठाएर कोत पर्व जस्ता घटनाहरू घटाए।अन्ततः, राजा राजेन्द्र हटाइए, राणा शासनको स्थापना भयो, जसले नेपाललाई १०४ वर्षसम्म शासित गर्यो। - Q24.नेपालमा व्यापार घाटा कम गर्न नेपाल सरकार, उद्योगपती र सर्वसाधारण नागरीकले के कस्ता कार्यहरू गर्नुपर्ला ? उल्लेख गर्नुहोस् ।A.नेपालमा आयात धेरै र निर्यात कम हुने भएकाले व्यापार घाटा बढिरहेको छ। यो घाटा कम गर्न नेपाल सरकार, उद्योगपति र सर्वसाधारण नागरिकले निम्न उपायहरू अपनाउन आवश्यक छ।१. नेपाल सरकारले गर्नुपर्ने कार्यहरू
- ✅ स्वदेशी उत्पादनको प्रवर्द्धन – सरकारले कृषि, लघु तथा घरेलु उद्योगलाई प्रवर्द्धन गरी स्वदेशमै उत्पादन बढाउनु पर्छ।
- ✅ उद्योग खोल्न अनुकूल वातावरण बनाउने – नेपालमा नयाँ उद्योग खोल्न सहज नीति बनाएर उद्योगीहरूलाई प्रोत्साहित गर्नुपर्छ।
- ✅ निर्यातमा सहुलियत दिने – निर्यातमा कर छुट दिने, विदेशमा नेपाली उत्पादनको प्रचार गर्ने र बजार विस्तार गर्नुपर्ने हुन्छ।
- ✅ विदेशी वस्तु आयातमा नियन्त्रण गर्ने – अनावश्यक विलासी वस्तुहरू जस्तै महँगा गाडी, लुगाफाटा, सौन्दर्य प्रसाधन, र खाद्य पदार्थको आयात घटाउनु पर्छ।
- ✅ कृषि क्षेत्रमा आधुनिकीकरण गर्ने – आयात प्रतिस्थापन गर्न नेपालले उत्पादन वृद्धि गर्न मेशिन, मल, बीउ र प्रविधिको प्रयोग बढाउनु पर्छ।
२. उद्योगपतिहरूले गर्नुपर्ने कार्यहरू- ✅ स्वदेशी उत्पादन वृद्धि गर्ने – उद्योगपतिहरूले नेपालमै उत्पादन हुने वस्तुहरूको परिमाण र गुणस्तर सुधार गर्नुपर्छ।
- ✅ विदेशी बजार खोज्ने – आफ्ना उत्पादनहरू विदेशी बजारमा बिक्री गर्न अन्तर्राष्ट्रिय मेला, प्रदर्शनी तथा डिजिटल मार्केटिङको उपयोग गर्नुपर्छ।
- ✅ स्थानीय कच्चा पदार्थ प्रयोग गर्ने – नेपालमै पाइने कच्चा पदार्थको प्रयोग गरी वस्तु उत्पादन गर्नुपर्छ ताकि आयात घटोस्।
- ✅ नयाँ उद्योग तथा रोजगारी सिर्जना गर्ने – उत्पादन वृद्धिसँगै रोजगारी सिर्जना गरेमा नेपाली युवाले विदेशिनु नपरी स्वदेशमै काम गर्न सक्छन्।
३. सर्वसाधारण नागरिकले गर्नुपर्ने कार्यहरू- ✅ स्वदेशी सामान प्रयोग गर्ने – नेपाली नागरिकले नेपाली वस्तु नै किनेर प्रयोग गर्नुपर्छ। विदेशी सामानको प्रयोग कम गर्दा व्यापार घाटा घट्छ।
- ✅ स्थानीय उत्पादनलाई समर्थन गर्ने – कृषि उत्पादन तथा घरेलु उत्पादनलाई प्राथमिकता दिई स्वदेशी उद्यमशीलतालाई बढावा दिनुपर्छ।
- ✅ बचत गर्ने र अनावश्यक खर्च नगर्ने – अनावश्यक विलासी वस्तुहरू नकिनी बचत गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ।
- ✅ विदेशी रोजगारीमा जानुको सट्टा स्वदेशमै उद्यम गर्ने – सीप सिकेर नेपालमै उद्यम गऱ्यो भने आयात प्रतिस्थापन हुने र व्यापार घाटा कम हुने सम्भावना रहन्छ।
निष्कर्षनेपालको व्यापार घाटा कम गर्न सरकार, उद्योगपति र नागरिकले आ-आफ्नो ठाउँबाट योगदान दिनुपर्छ। सरकार नीतिगत सुधार गर्दै उद्योग र निर्यात वृद्धि गर्नुपर्नेछ। उद्योगपतिहरूले स्वदेशी उत्पादन र रोजगारी सिर्जना गर्नुपर्नेछ। नागरिकले स्वदेशी सामान प्रयोग गर्दै अनावश्यक आयात कम गर्नुपर्नेछ। यसरी सबै पक्षले मिलेर काम गरे मात्र व्यापार घाटा कम गर्न सकिन्छ।